Giải Mã Tài Năng

Lượt đọc: 89 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
Chương 5: Khái Niệm Luyện Tập Có Ý Thức
Các Nhân Tố

❊ ❊ ❊

Chúng ta đều biết luyện tập là gì. Bạn luôn làm điều này theo cách tương tự thông thường, bất kể đang luyện tập việc gì. Khi tập chơi gôn, tôi thường đi tới sân gôn; lấy ra hai rổ bóng lớn; xác định vị trí của mình; đặt túi xuống và lấy bóng ra. Tôi đọc ở đâu đó rằng nên khởi động trước, vì thế tôi đánh khởi động khoảng 8 đến 9 lần rồi bắt đầu đánh bóng. Tôi cũng đọc ở đâu đó rằng nên tự đặt ra mục tiêu cho mình, vì vậy tôi chọn ra một “điểm xanh” giả trên sân và nhắm vào nó, mặc dù không chắc nó cách bao xa. Với các cú đánh tầm ngắn, trung và xa, tôi đánh sai khá nhiều. Phản ứng thường thấy của tôi là cố gắng đánh lại luôn một cú khác càng nhanh càng tốt với hy vọng rằng đó sẽ là một cú đánh khá hơn, nhờ đó tôi có thể quên đi cú đánh hỏng trước đấy của mình.

Thường thì tôi nhận ra rằng mình nên dừng nghĩ về lý do tại sao cú đánh lại hỏng. Có khoảng năm nghìn điều bạn có thể làm sai khi đánh một cú bóng. Vì vậy, tôi chọn ra một điều và nghiên cứu nó, tự thuyết phục bản thân rằng mình có thể cải thiện được cách đánh. Cho tới khi tôi lại tiếp tục đánh hỏng thì có lẽ tôi nên nghiên cứu thêm một điều khác nữa trong số năm nghìn điều kia. Không lâu sau, hai rổ bóng hết sạch và tôi quay lại câu lạc bộ, lòng tràn đầy mong muốn được chơi một trận gôn thật sự và cảm thấy tự hào rằng mình đã hăng say luyện tập.

Nhưng thực sự tôi không có lý do nào để cảm thấy tự hào. Bất kể những điều làm trên sân mà tôi gọi là luyện tập, thực ra nó hoàn toàn chưa phải vậy.

Khái niệm về luyện tập có ý thức − được phát hiện bởi nhiều nhà nghiên cứu và sau đó được Anders Ericsson và đồng nghiệp của ông phát triển − thực sự rất đặc biệt. Đó không phải là công việc, cũng không phải trò chơi, mà là điều gì đó hoàn toàn tự bản thân nó. Chúng ta thường dùng thuật ngữ “luyện tập” khi nói về hai lĩnh vực, thể thao và âm nhạc, nhưng thói quen đó có thể khiến ta nhầm lẫn. Như đã nói, ý nghĩa của việc luyện tập có ý thức dưới góc nhìn của các nhà khoa học hoàn toàn khác với quan niệm thông thường của chúng ta. Thói quen sử dụng thuật ngữ này trong thể thao và âm nhạc có thể ngăn ta nghĩ rằng luyện tập có ý thức cũng có thể áp dụng trong các lĩnh vực khác như kinh doanh hay khoa học − ta thường không bao giờ nghĩ đến việc luyện tập trong những lĩnh vực này. Các ví dụ dẫn chứng trong thể thao và âm nhạc có rất nhiều vì chúng quen thuộc. Nhưng tôi sẽ giải thích trong chương 7, 8 và 9 về việc làm thế nào để những nguyên tắc tương tự được áp dụng rộng rãi trong các lĩnh vực khác. Hoạt động này chính là cốt lõi dẫn tới thành công lớn. Vì thế muốn hiểu được chúng, ta phải gạt bỏ những định kiến trước đây và sẵn sàng tiếp thu cách giải thích mới về chúng.

Đặc điểm của luyện tập có ý thức bao gồm nhiều nhân tố; mỗi nhân tố đều đáng được nghiên cứu. Nó là hoạt động nhằm mục đích cải thiện thành tích, thường dưới sự trợ giúp của giáo viên. Nó có thể được lặp đi lặp lại nhiều lần và luôn có phản hồi về kết quả luyện tập. Nó là một hoạt động đòi hỏi nỗ lực về tinh thần, bất kể trong những lĩnh vực thuần túy chất xám như cờ vua hay liên quan đến kinh doanh; cũng như trong các lĩnh vực đòi hỏi nhiều thể lực như thể thao. Nó hoàn toàn không phải một trò vui.

Hãy cùng xem xét từng thuộc tính trên của luyện tập có ý thức cũng như ý nghĩa của chúng.

Là hoạt động nhằm mục đích cải thiện thành tích

Thuật ngữ chủ đạo trong câu này là nhằm mục đích. Trong ví dụ về việc tôi đến sân gôn, có thể thấy tôi đã dự trù cho hoạt động luyện tập của bản thân, mặc dù rõ ràng tôi hoàn toàn không đủ khả năng. Kỹ thuật đánh gôn đã được nghiên cứu trong hàng thập kỷ và chỉ có những người luyện tập một cách chuyên nghiệp mới lĩnh hội được đầy đủ. Trong khi bản thân tôi gần như không có chút kiến thức nào. Trong hầu hết các lĩnh vực khác cũng tương tự như vậy: Hàng thập kỷ hoặc thế kỷ nghiên cứu đã đúc rút ra kiến thức cốt lõi của việc phát triển và nâng cao thành tích. Các giáo viên thường nắm vững các kiến thức này, ít nhất là trong giai đoạn đầu; vì vậy, các giáo viên luôn phải nghĩ ra một số hoạt động thích hợp nhất để nâng cao thành tích của từng cá nhân. Trong một số lĩnh vực đặc biệt đòi hỏi chất xám như nghệ thuật, khoa học và kinh doanh, cuối cùng mọi người có thể có đủ kỹ năng để tự mình luyện tập. Nhưng với bất kỳ ai nghĩ rằng họ bỏ qua lợi ích có được từ sự hỗ trợ của giáo viên thì ít nhất sẽ thắc mắc về quan điểm này. Phải có lý do giải thích tại sao kể cả những tay chơi gôn giỏi nhất thế giới vẫn cần giáo viên hướng dẫn.

Một trong những lý do này không liên quan tới kiến thức của người giáo viên. Mà đó là khả năng nhìn nhận bạn theo cách bạn không thể tự nhận thấy ở bản thân mình. Trong thể thao, việc quan sát là điều thông thường; tôi không thể nhìn thấy mình đánh cú bóng như thế nào nên ý kiến đóng góp của người khác là rất quý giá. Ở các lĩnh vực khác, việc quan sát có thể mang tính ẩn dụ hơn. Giáo viên môn cờ vua cùng nhìn vào bàn cờ giống như sinh viên nhưng có thể nhận ra rằng sinh viên này thường bỏ qua những nước cờ quan trọng. Tương tự như vậy, khi cùng xem xét một tình huống trong kinh doanh, nhà tư vấn có thể nhận ra rằng người quản lý không có phương pháp để truyền đạt rõ ràng các ý tưởng của mình.

Hiển nhiên nếu không có sự trợ giúp của giáo viên hay người hướng dẫn thì rất khó trở nên đặc biệt xuất sắc ở bất cứ việc gì; ít nhất là trong giai đoạn đầu tiên. Nếu không có một quan điểm rõ ràng và công bằng về thành tích sẽ rất khó lựa chọn được chương trình luyện tập tốt nhất. Với những lý do thể chất (như trong thể thao) hay tâm lý đơn thuần, rất ít người trong số chúng ta có thể tự đánh giá rõ ràng và trung thực về thành tích của bản thân mình. Kể cả nếu có thể, chúng ta cũng không tự đề ra một chương trình luyện tập tốt nhất có thể giúp ta giành được thành tích cao nhất. Tất nhiên, trừ phi ta có kiến thức sâu rộng về các phương pháp phát triển con người tốt nhất và mới nhất. Nhưng hầu hết chúng ta lại không có được những kiến thức đó.

Các phương pháp phát triển tốt nhất luôn thay đổi nhưng vẫn luôn được xây dựng xung quanh một nguyên tắc trung tâm: đó là làm cho các cá nhân vượt qua được khả năng hiện tại của mình. Điều đó nghe có vẻ rõ ràng nhưng hầu hết chúng ta đều không thực hiện nó trong chương trình luyện tập của mình. Tại sân đánh gôn hay trước cây đàn dương cầm, hầu hết người lớn chúng ta chỉ lặp lại những việc từng làm và hy vọng duy trì được mức độ thành tích đạt được trước đó của mình.

Ngược lại, luyện tập có ý thức đòi hỏi phải tập trung xác định những nhân tố quyết định thành công cần được cải thiện, sau đó tập trung nâng cao những kỹ năng đó. Ví dụ có ở mọi nơi. Giọng nữ cao nổi tiếng Joan Sutherland đã dành hàng giờ để luyện tập âm rung của mình − và không phải chỉ những âm cơ bản mà còn rất nhiều loại khác nhau như âm rung cả quãng, nửa quãng và ba-rốc. Người ta từng thấy Tiger Woods thả bóng vào chỗ có cát và tập cách đánh. Các vĩ nhân thường tách biệt những khía cạnh đặc biệt đáng chú ý trong công việc của họ và chỉ tập trung vào đó cho tới khi chúng được cải thiện; sau đó mới tiếp tục vào những khía cạnh tiếp theo.

Lựa chọn đúng những khía cạnh để thành công, bản thân nó, là một kỹ năng rất quan trọng. Noel Tichy, giáo sư tại trường Đại học Kinh doanh Michigan và là cựu giám đốc trung tâm phát triển quản lý Crotonville nổi tiếng của tập đoàn General Electric, miêu tả điều này bằng cách đưa ra lý thuyết ba vòng tròn đồng tâm. Ông đặt tên cho vòng bên trong là “khu dễ chịu”, vòng ở giữa là “khu học tập”, và ngoài cùng là “khu sợ hãi”. Chỉ bằng cách lựa chọn các hoạt động trong khu học tập mới có thể giúp mọi người tiến bộ. Đó là nơi tập trung các kỹ năng và khả năng ngoài phạm vi của ta. Không thể đạt được tiến bộ trong khu dễ chịu vì đó là những hoạt động có thể dễ dàng thực hiện; trong khi hoạt động trong khu sợ hãi lại khó đến nỗi ta không biết làm cách nào để tiếp cận chúng.

Xác định được khu học tập không hề đơn giản. Sau đó phải buộc mình liên tục ở trong đó khi nó thay đổi − điều này thậm chí còn khó khăn. Nhưng đây lại là đặc điểm đầu tiên và quan trọng nhất của việc luyện tập có ý thức.

Có thể được lặp đi lặp lại nhiều lần

Việc lặp đi lặp lại nhiều lần ở tần suất cao là điều khác biệt quan trọng nhất giữa luyện tập có ý thức và thực hiện trên thực tế. Tiger Woods có thể chỉ phải đối mặt với tình huống bóng nằm trong cát hai hoặc ba lần trong cả mùa giải, nhưng nếu không nhờ thường xuyên luyện tập thì anh cũng không thể đánh tốt được cú bóng đó khi nó xảy ra.

Hầu hết chúng ta cho rằng luyện tập là lặp lại nhiều lần một hoạt động cụ thể. Nhưng thực tế việc này không mang lại hiệu quả đặc biệt. Có hai điểm để phân biệt luyện tập có ý thức với những gì ta thường làm. Một là lựa chọn một hoạt động khắt khe trong khu học tập, như ta đã nói ở trên. Việc tập chơi gôn của tôi chắc chắn đã sai lầm ở tiêu chí này vì tôi đã không tập trung thực hiện bất cứ một việc nào đó thật đặc biệt. Hai là khối lượng tập luyện liên tục. Các vĩ nhân lặp lại việc luyện tập của họ nhiều đến mức tẻ nhạt. Ted Williams, cầu thủ đánh bóng chày nổi tiếng, từng tập đánh bóng đến phồng rộp cả hai tay. Pete Maravich − vốn có thành tích chơi bóng rổ ở trường đại học giữ vững trong hơn 30 năm − từng đi tới phòng tập từ sáng sớm và tập ném bóng cho tới khi đóng cửa mới thôi. Một ví dụ điển hình khác là tay gôn Moe Norman. Ông đã chơi từ năm 1950 đến năm 1970 và chưa bao giờ tham gia vào các giải đấu chuyên nghiệp vì, với những lý do của riêng mình, ông không quá hứng thú với việc giành chiến thắng trong các cuộc thi đấu. Ông chỉ đam mê duy nhất việc đánh gôn, và ở điểm này ông là người vĩ đại nhất. Từng cú đánh một, cú nào cũng thẳng tắp và giống nhau. Ông đã luyện tập liên tục từ năm mười sáu tới khi 32 tuổi, năm ngày một tuần, mỗi ngày đánh 800 cú bóng. Quả là ông bị ám ảnh bởi điều này và thậm chí còn ghi lại toàn bộ số lượng các cú đánh. Đến giữa những năm 90, con số đã lên hơn 4 triệu. Các tay gôn chuyên nghiệp hàng đầu đòi hỏi không chỉ các cú đánh thẳng, nhưng ở kỹ năng đặc biệt này, việc lặp đi lặp lại dị thường mang lại một khả năng đáng kinh ngạc.

Nói chung, các hoạt động luyện tập có ý thức hiệu quả nhất khi chúng được lặp lại với tần suất cao.

Luôn có phản hồi về kết quả luyện tập

Steve Kerr, trưởng bộ phận đào tạo lãnh đạo của Goldman Sachs, nói rằng luyện tập mà không có phản hồi giống như bạn chơi bô-linh sau một tấm màn. Bạn có thể sử dụng tất cả những kỹ năng ưa thích, nhưng nếu không biết có trúng hay không thì sẽ có hai khả năng: một là bạn dậm chân tại chỗ, hai là bạn không quan tâm đến nó nữa.

Rất dễ để có được phản hồi về mọi hoạt động luyện tập. Hãy nâng tấm màn lên và bạn sẽ biết được chính xác mình đã làm gì. Trong thể thao nói chung, bạn luôn biết được kết quả việc luyện tập của mình. Các kỳ thủ thường luyện tập bằng cách nghiên cứu ván cờ của những quán quân vĩ đại nhất; ở mỗi nước đi, người chơi sẽ thử đi một nước và sau đó quay lại xem các quán quân đã đi nước cờ đó như thế nào. Điều khó khăn là người chơi có hiểu được nước cờ đó không thôi. Bạn tin rằng đã chơi hoàn hảo bản công-xéc-tô cho đàn vi-ô-lông của Brahms, nhưng bạn có thật sự tin vào đánh giá của bản thân mình không? Hoặc bạn có thể nghĩ rằng mình đã hoàn thành buổi phỏng vấn một cách xuất sắc nhưng nhận xét của bản thân bạn thôi không có giá trị. Vì vậy, đây là những tình huống rất cần đến sự hướng dẫn, góp ý kiến của giáo viên hay người cố vấn.

Đòi hỏi nỗ lực về tinh thần

Luyện tập có ý thức, như trên đã nói, là nỗ lực tập trung cao độ. Đó là thứ khiến việc luyện tập trở nên “có ý thức”, nó hoàn toàn khác biệt với việc chơi một nốt nhạc hoặc đánh một cú bóng quần vợt đơn giản như mọi người vẫn làm. Việc liên tục phải tìm kiếm chính xác các nhân tố còn thiếu của thành công, sau đó nỗ lực tối đa để hoàn thiện chúng, luôn gây sức ép căng thẳng lên tinh thần của bất kỳ ai.

Sức ép nhiều đến mức không ai có thể duy trì trong một thời gian dài. Một phát hiện đáng kể xuyên suốt nguyên tắc này là: bốn hay năm giờ đồng hồ một ngày dường như là giới hạn của luyện tập có ý thức. Thường các buổi luyện tập kéo dài từ một tiếng đến chín mươi phút. Ví dụ, trong nghiên cứu về âm nhạc ở thành phố Berlin, một nghệ sĩ đàn dương cầm giỏi nhất đã luyện tập ba đến bốn tiếng một ngày. Nhiều nghệ sĩ hàng đầu khác cho biết giới hạn của họ là luyện tập từ bốn đến năm tiếng. Các kỳ thủ cũng có mức giới hạn tương tự. Thậm chí các vận động viên điền kinh xuất sắc cũng nói rằng nhân tố hạn chế thời gian luyện tập của họ chính là khả năng duy trì sự tập trung.

Nathan Milstein, một trong những nghệ sĩ dương cầm vĩ đại nhất của thế kỷ XXI, vốn là sinh viên của một giáo viên nổi tiếng − Leopold Auer (người đã nói rằng không thể chơi được bản công-xéc-tô dành cho đàn vi-ô-lông của Tchaikovsky, dù sau đó ông rất hâm mộ bản nhạc này). Milstein từng hỏi Auer xem mình luyện tập thế đã đủ chưa. Auer trả lời, “Nếu dùng tay để luyện tập, con sẽ mất cả một ngày. Còn nếu dùng trí não, con sẽ làm được nhiều hơn chỉ trong một tiếng rưỡi đồng hồ.”

Không phải một trò vui.

Ta thường tận hưởng niềm vui thích khi thực hiện những điều mình hiểu rõ; điều này hoàn toàn đối lập với yêu cầu của luyện tập có ý thức. Thay vì được thực hiện những gì mình vốn đã làm tốt, ta phải kiên trì tìm ra những điều làm chưa tốt. Sau đó, xác định ra chương trình luyện tập, dù khó khăn và vất vả, nhưng có thể giúp ta tiến bộ và kiên trì thực hiện chúng. Sau mỗi lần luyện tập, ta phải buộc mình hay nhờ người khác chỉ ra những điểm làm chưa tốt để nỗ lực gian khổ tập luyện thêm. Chúng ta tiếp tục quá trình đó đến khi hoàn toàn kiệt sức.

Ericsson và đồng nghiệp đã nêu rõ điều này trong tựa đề bài báo: Luyện tập có ý thức “không hề thú vị một chút nào.”

Nếu có chút thất vọng khi biết rằng điều quan trọng nhất bạn có thể làm để nâng cao thành tích lại không chứa đựng niềm vui nào thì bạn có thể lấy thực tế này làm điều an ủi: nó buộc phải như vậy. Nếu con đường dẫn tới sự vĩ đại lại dễ dàng và toàn niềm vui thì chắc mọi người đều theo đuổi thực hiện. Và sẽ không có sự khác biệt giữa những cá nhân xuất chúng với người bình thường. Việc luyện tập có ý thức đòi hỏi sự khổ luyện có thể lại là một tin tốt đẹp. Nó nghĩa là hầu hết mọi người sẽ không thực hiện được. Và nếu bạn làm được, bạn sẽ tạo nên sự khác biệt.

Bài học từ Chris Rock

Trên đây là sự mô tả ngắn gọn ban đầu về một loạt các đặc điểm để giải thích về luyện tập có ý thức một cách thuyết phục nhất. Nếu bạn hoạt động ở một trong những lĩnh vực mà khái niệm luyện tập đã ăn sâu bén rễ như thể thao hay âm nhạc thì có bao giờ bạn nghĩ rằng Ericsson và đồng nghiệp của ông đã lý giải và dựng lên những ý tưởng vốn được mọi người trong lĩnh vực của bạn thấu hiểu từ lâu. Nhưng nếu bạn thuộc trong số những người làm trong các lĩnh vực liên quan đến kinh doanh, chắc chắn bạn sẽ nghĩ: đó không thể là gì khác ngoài công việc.

Trên thực tế, đời sống của hầu hết doanh nghiệp dường như phá bỏ mọi nguyên tắc của khái niệm luyện tập có ý thức.

Điểm cơ bản nhất là những gì ta thường làm ở công sở lại trái ngược với nguyên tắc thứ nhất: không ai tạo ra điều gì để giúp ta trở nên giỏi hơn. Công ty sẽ đưa ra các mục tiêu để chúng ta thực hiện và yêu cầu ta làm tốt mọi việc. Trong chừng mực nào đó, mục tiêu ngắn hạn của nhiều công ty hoàn toàn chính đáng. Chúng ta không được tuyển dụng để dành thời gian nâng cao khả năng của mình mà để tạo ra sản phẩm.

Với nguyên tắc thứ hai, các hoạt động làm ta tiến bộ không thường xuyên lặp lại. Khi đối mặt với những thử thách mới mẻ hoặc đặc biệt − ví như sự đổi mới của đối thủ cạnh tranh hay sự thay đổi trong quan điểm của khách hàng − ta thường không có kinh nghiệm đối phó vì trước đó hầu như ta không có cơ hội giải quyết những tình huống tương tự. Là người chơi gôn, ta có thể gặp tình huống đánh bóng trên cát hai hoặc ba lần trong một năm, nhưng không luyện tập kỹ năng này tới hai trăm lần. Thậm chí với những nghề thường thực hiện một số việc giống nhau − như đàm phán với nhà cung cấp hay thực hiện các quyền lợi hành chính − ta cũng có rất ít cơ hội nâng cao trình độ của mình bằng cách làm những việc ngoài khả năng và phát hiện những việc ta không thể làm tốt. Ngược lại, nếu yêu cầu của luyện tập có ý thức buộc ta khám phá và tìm ra cách thức giải quyết thì trong kinh doanh, sai lầm phải trả giá rất đắt. Mọi động cơ thúc đẩy ta phải gắn với những gì an toàn và đáng tin cậy.

Còn về sự phản hồi? Ở hầu hết các công ty, việc này thể hiện trong bản đánh giá nhân viên hàng năm mà cả người đánh giá lẫn người nhận đánh giá đều chẳng thích thú gì. Thậm chí, nếu làm tốt thì việc này cũng không mấy hiệu quả. Quả không ích gì khi nói với một người rằng anh ta đã làm tốt hay không tốt một nhiệm vụ vốn đã xong xuôi từ cách đây 11 tháng.

Bạn có thể nói rằng công việc, giống như luyện tập có ý thức, thường đòi hỏi nhiều nỗ lực và mệt mỏi về tinh thần. Nhưng nó phải như vậy. Không phải vì sự đòi hỏi tập trung cao độ mà còn bởi ta phải dành thời gian dài, làm đi làm lại những việc đã biết rõ. Nếu đã kiệt sức với việc đó thì thật khó dành thêm nhiều giờ đồng hồ để luyện tập. Tương tự như vậy, công việc cũng ít khi mang lại niềm vui. Đó không phải do ta cố gắng ép mình làm những việc vượt quá khả năng mà vì hoàn thành được bất cứ việc gì trong thực tế cũng không hề dễ dàng.

Nếu đó là cuộc sống trong hầu hết các công ty thì cơ hội giành lợi thế, bằng cách áp dụng các nguyên tắc của thành công lớn − một cách cá nhân hay tổ chức −, là rất lớn. Thực tế là như vậy, trong các chương sau chúng ta sẽ nhìn nhận một cách chi tiết hơn. Nhưng trước tiên ta nên xem xét sâu hơn về luyện tập có ý thức. Thực vậy, lý do đặc biệt ngạc nhiên liên quan đến luyện tập có ý thức trong hầu hết các tổ chức là ở chỗ các nguyên tắc không đặc biệt hay quá khó để thực hiện. Ngược lại, chỉ cần được đề cập đến một lần là ta có thể nhìn thấy chúng và hiệu quả của chúng thể hiện trong rất nhiều lĩnh vực.

Hãy cùng xem xét ví dụ sau về danh hài Chris Rock. Ông phải chuẩn bị một tiết mục biểu diễn trước hai mươi nghìn khán giả trong đêm giao thừa tại Khu vườn Madison Square. Một bài báo đã kể lại chuyện đó như sau:

Vốn là danh hài hàng đầu thế giới từ rất lâu nên mọi người đều cho rằng ông sẽ dễ dàng làm cả khán phòng bật cười nghiêng ngả, vì đó vốn là sở trường thiên bẩm của ông. Giống Tiger Woods, Bill Clinton hay Tom Brady, ông dường như có khả năng di truyền làm chính xác công việc của mình.

Nếu bài báo dường như là một ví dụ cổ điển cho lý thuyết tài năng thiên bẩm thì vấn đề nó đưa ra lại hoàn toàn trái ngược. Đây là một số miêu tả đáng chú ý của bài báo về cách Chris Rock đã chuẩn bị cho buổi biểu diễn của mình:

Kể từ khi tiếng cười đầu tiên vang lên và sau đó lan dần thành làn sóng tới những hàng ghế sau cùng thì người ít ngạc nhiên nhất sẽ chính là Ngài Rock. Trong nhiều tháng trời, ông đã ráp nối các tiết mục của mình tại các câu lạc bộ ở New Jersey, New York, Florida và Las Vegas. Với từng đoạn, từng đoạn hài kịch, ông đã chọn ra những chi tiết gây cười ngạc nhiên nhất để lấy chất liệu xây dựng tiết mục mới.

Với ông, 18 buổi trình diễn khởi động đã diễn ra tại Nhà máy Stress ở New Brunswick, NJ., để chuẩn bị cho chuyến lưu diễn còn quan trọng hơn ba giải Emmy của ông.

"Ông biết rằng khán giả cất tiếng cười vì biết ông là ai”, Vinnie Brand, chủ nhà máy Stress cho biết. “Nhưng ông đã đến đây, chuẩn bị đạo cụ, từng chút một, cắt cắt dán dán cho tới tận buổi biểu diễn cuối cùng. Bạn cũng không thể tin được rằng ông đã sắp xếp mọi việc. Ông vẫn luôn khao khát trở thành một danh hài vĩ đại, bất kể tên ông là gì đi chăng nữa.”

Ở ông ta có thể thấy mọi nhân tố của việc luyện tập có ý thức. Rock chuẩn bị mọi việc cho màn trình diễn của mình, dù ở những câu lạc bộ nhỏ, chỉ với một mục đích duy nhất là làm mình hoàn thiện hơn. Vì ông từng biểu diễn ở những chương trình đẳng cấp nên ông đủ khả năng tự đề ra việc luyện tập của bản thân. Việc lặp đi lặp lại trong cả quá trình thậm chí còn ấn tượng hơn − hết buổi biểu diễn này tới buổi biểu diễn khác, miệt mài chuẩn bị hết lần này đến lần khác. Chính phản ứng ngay lập tức, liên tục (và rất thành thật) của khán giả − điều duy nhất đáng quan tâm − chính là sự phản hồi cho công việc của Rock. Rõ ràng là Rock đã rất tập trung vào công việc và điều này không mấy thú vị, đặc biệt khi có trục trặc trong việc chuẩn bị, như vẫn thường xảy ra. Kết quả chính là sự thành công rực rỡ của Rock; như bài báo nói, “nếu ông không phải là người đàn ông hài hước nhất vẫn còn sống thì hẳn người đó trốn quá kỹ.”

Một minh chứng đặc biệt ấn tượng và làm nổi bật các nguyên tắc của luyện tập có ý thức − đó chính là câu chuyện về chị em nhà Polgar.

Laszlo Polgar, nhà tâm lý giáo dục người Hung-ga-ri, vào những năm 1960 đã đưa ra quan điểm rằng các vĩ nhân không được sinh ra mà được tạo thành. Nghiên cứu của ông cho rằng các vĩ nhân đã tập trung làm việc trong lĩnh vực mà họ đạt được thành công từ khi tuổi còn rất nhỏ. Ông tin rằng mình hiểu rõ quy trình đó, đủ để áp dụng cho chính bản thân ông. Ông đã viết một cuốn sách về cách thực hiện (tiêu đề dịch sang tiếng Anh có nghĩa là: Nuôi dưỡng thiên tài!) và công khai đề nghị một phụ nữ cưới ông, sinh con và giúp ông tiến hành thí nghiệm. Ngạc nhiên thay, cuối cùng ông cũng tìm ra người phụ nữ như vậy. Đó là một giáo viên dạy tiếng Hung-ga-ri ở Ukraine tên là Klara.

Laszlo và Klara ngay sau đó có một cô con gái đặt tên là Susan. Khi Susan lên 4 tuổi, cuộc thí nghiệm được bắt đầu. Không rõ lý do chính xác tại sao Laszlo quyết định để Susan trở thành một kỳ thủ. Có lẽ do sự tiến bộ trong cờ vua rõ ràng và dễ xác định được ngay từ lúc ban đầu. Hoặc cũng có thể vì môn cờ vua vốn thường dành cho nam giới, và quan niệm trước đây luôn cho rằng phụ nữ không thể tham gia thi đấu ở trình độ cao nhất − vì vậy, đây là lĩnh vực lý tưởng để Laszlo chứng minh luận điểm của mình.

Laszlo và Klara đã dành cả cuộc đời dạy Susan chơi cờ và khi có thêm hai cô con gái nữa − Sophia và Judit − họ cũng cho hai cô bé tham gia luôn vào chương trình này. Ba cô bé đều được dạy học tại nhà − cha mẹ họ nghỉ làm để cống hiến cho công việc này − và chương trình học chủ yếu là cờ vua. Nhà họ là một thư viện với mười nghìn cuốn sách về cờ vua. Họ có một hệ thống khổng lồ thời kỳ tiền-máy-tính để lưu trữ danh mục các ván cờ và các đối thủ tiềm năng. Các cô con gái cũng được học các môn học khác; gia đình Hung-ga-ri này quả quyết rằng các cô bé đã thi đỗ mọi môn thi thông thường ở trường học, và cả ba đều nói được mấy thứ tiếng. Nhưng cờ vua vẫn là thứ chính yếu − luyện tập hàng giờ trong tất cả các ngày.

Kết quả: Ở tuổi 17, Susan trở thành người phụ nữ đầu tiên đủ tiêu chuẩn tham dự cuộc thi khi đó có tên là Giải vô địch cờ vua thế giới dành cho nam (mặc dù đủ tiêu chuẩn nhưng Liên đoàn cờ vua thế giới không cho cô tham gia). Khi Susan 19 tuổi, Sophia 14, và Judit 12, họ tham gia thi đấu với tư cách một nhóm tại giải Olympiad dành cho nữ và giành chiến thắng đầu tiên cho đội tuyển Hung-ga-ri trước đội Liên Xô, và trở thành những người anh hùng của dân tộc. Ở tuổi 21, Susan là người phụ nữ đầu tiên đạt danh hiệu kỳ thủ, danh hiệu cao nhất trong làng cờ vua quốc tế. Không lâu sau đó, Judit cũng trở thành kỳ thủ ở tuổi 15, người nữ trẻ nhất dành được danh hiệu này, đánh bại thành tích trước đó vài tháng của Bobby Fischer. Theo cách viết này thì Judit là nữ kỳ thủ số một thế giới và trong nhiều năm cô liên tục có tên trong số mười kỳ thủ hàng đầu thế giới.

Câu chuyện của gia đình Polgars là minh chứng đặc biệt cho nguyên tắc của luyện tập bền bỉ thông qua những gì mà chị em họ đã và không làm được. Dĩ nhiên, trên tất cả, thành công xuất sắc của họ là nhờ vào những điều cha họ tin tưởng thực hiện. Không có lý do nào cho rằng Laszlo hay Klara đã truyền lại bất cứ khả năng cờ vua thiên bẩm nào cho các cô con gái của họ. Laszlo chỉ là một tay chơi cờ xoàng, còn Klara thì chẳng có chút năng khiếu cờ vua nào. Thành công của con cái họ chỉ có được từ những năm tháng luyện tập bền bỉ. Đây chính là định nghĩa cụ thể về luyện tập có ý thức.

Cùng lúc đó, phải thừa nhận rằng các cô gái nhà Polgars không đạt được mức độ thành công như nhau; không ai trong số họ đạt đến trình độ cao nhất là vô địch thế giới. Nhưng thực tế này cũng phù hợp với nguyên tắc của luyện tập có ý thức. Cô thứ hai, Sophia, không đạt tới trình độ như hai chị em kia của cô (mặc dù cô cũng là người phụ nữ xếp thứ 16 trên thế giới), và mọi người đều đồng tình rằng cô là người ít tận tâm nhất. Một tạp chí nói về tiểu sử của chị em nhà Polgars đã trích lời kiện tướng cờ vua Josh Waitzkin khi nói về Sophia “là một người có nước đi rất thông minh và sắc sảo. Nhưng cô không luyện tập chăm chỉ như những người khác”. Susan đã nói rằng Sophia “lười nhác”. Thậm chí Sophia cũng đồng ý như vậy: “Tôi có thể từ bỏ dễ dàng hơn Judit. Tôi chưa bao giờ làm việc chăm chỉ như cô ấy cả.” Tương tự, mọi người đều đồng tình rằng Judit, người vươn tới được đỉnh cao nhất, là người chăm chỉ luyện tập nhất. Cũng có thể là do khi đào tạo Judit, cô con gái nhỏ tuổi nhất, Laszlo đã chắt lọc và cải tiến phương pháp luyện tập của mình.

Rất khó để lý giải việc không ai trong số ba chị em nhà Polgars trở thành nhà vô địch thế giới. Nhưng có lẽ ở độ tuổi 20, khi các nhà quán quân tương lai vẫn đang mải mê chinh phục chức vô địch, thì ba chị em quyết định rằng cuộc sống còn nhiều điều đáng quan tâm hơn cờ vua. (Như Sophia từng nói: “Cờ vua không là tất cả mà chỉ là một phần nhỏ trong cuộc sống của tôi.”) Họ đã lấy chồng, sinh con, dành thời gian cho gia đình, vẫn làm những công việc liên quan tới cờ vua và sống thanh thản đến hết cuộc đời.

Câu chuyện cuộc đời họ cho thấy cha họ đã đúng. Susan nói, “Cha tôi tin rằng không có tài năng bẩm sinh, và rằng “thành công” có tới 99% là nhờ vào sự làm việc chăm chỉ. Tôi cũng đồng tình với ông.” Đặc biệt hơn, câu chuyện gia đình nhà Polgars mô tả việc làm thế nào các nguyên tắc của luyện tập có ý thức, khi thực hiện ở mức độ đặc biệt, lại tạo ra được những thành tích phi thường.

Những gì ta cần biết tiếp theo

Dễ dàng tìm thấy những câu chuyện tương tự để củng cố quan điểm về luyện tập có ý thức. Jerry Rice là một ví dụ gần hoàn hảo về các nguyên tắc thực hiện, về cường độ làm việc và sự tập trung của anh. Câu chuyện về sự tiến bộ của Tiger Woods, nêu trong chương 2, cũng tuân theo chính xác những nguyên tắc này. Chúng được minh họa trong câu chuyện về hầu hết mọi vận động viên điền kinh hàng đầu, trong cuộc đời các nhạc sĩ nổi tiếng và nhiều vĩ nhân khác. Đặc biệt, còn có vô số câu chuyện về những người không những không có chút năng khiếu bẩm sinh nào mà còn có rất nhiều khiếm khuyết, nhưng cuối cùng họ vẫn thành công trong lĩnh vực của mình − như vậy những nguyên tắc này đã vượt qua mọi cản trở. Ví như trường hợp của Wilma Rudolph, với đôi chân chịu di chứng của bệnh bại liệt từ nhỏ, nhưng cô đã giành ba huy chương vàng Olympic trên các đường chạy. Hay như Winston Churchill, mặc dù bị tật nói đớt nhưng đã trở thành nhà hùng biện nổi tiếng của thế kỷ XX nhờ vào việc say mê tập diễn thuyết trong nhiều năm.

Với việc hiểu được khái niệm luyện tập có ý thức, ta có thể thấy các ví dụ ở mọi nơi. Nhưng nó cũng làm nảy sinh một số câu hỏi. Cấp thiết nhất là:

Có phải đó là tất cả?

Liệu luyện tập ý thức có lý giải được đầy đủ về thành công lớn không? Người luyện tập gấp đôi liệu có thành công gấp đôi hay không? Câu trả lời rõ ràng là không. Luyện tập có ý thức không giải thích được đầy đủ về thành công. Cuộc sống thực tế vốn quá phức tạp để lý giải. Rõ ràng nhất, như cuốn Ecclesiastes đã viết, tất cả chúng ta đều bị tác động bởi vận may, thời gian và cơ hội. Thông thường ta hay thấy rằng những người làm việc chăm chỉ nhất là những người may mắn nhất. Nhưng sự thật là nếu cây cầu có sụp đổ khi bạn lái xe qua thì bạn cũng không thể làm được gì. Hoàn cảnh của một người − dù ít bất ngờ nhưng lại đặc biệt hơn, nhất là trong thời kỳ thơ ấu − có thể ảnh hưởng sâu sắc tới cơ hội tham gia luyện tập có ý thức của họ. Ta có thể nói rằng Tiger Woods là tượng đài của nguyên tắc luyện tập ý thức. Cũng phải nói thêm là anh rất may mắn vì có người hướng anh tới việc luyện tập. Theo nghĩa này, công bằng mà nói thì bạn sẽ không bao giờ trở thành Tiger Woods vì bố bạn không phải là Earl Woods. Ở chương 10, ta sẽ nhìn nhận kỹ hơn về tầm quan trọng của môi trường ảnh hưởng − vốn thường ngoài tầm kiểm soát và ảnh hưởng khi ta còn trẻ.

Ngoài vận may thông thường, ta biết rằng qua thời gian, những thay đổi về thể chất là không thể tránh khỏi. Hóa ra luyện tập ý thức có thể kéo dài khả năng thể hiện ở trình độ cao của một người, nhiều hơn những gì ta từng nghĩ. Ta sẽ thấy điều này ở chương 10. Nhưng cuối cùng thì tất cả chúng ta đều có thể chết và mọi khả năng sẽ bị suy giảm. Thực tế này quan trọng hơn ta tưởng. Tổng số thời gian luyện tập ý thức trong cuộc đời một con người có thể không bao giờ sụt giảm, và nếu đó là nhân tố duy nhất quyết định thành công thì mọi việc ta thực hiện sẽ không bao giờ tệ đi. Nhưng thực tế mọi người cuối cùng đều trở nên kém đi, dù vẫn trong lứa tuổi sung mãn, vậy hẳn phải có nhân tố ngoài tầm kiểm soát đã ảnh hưởng đến thành công của chúng ta. Ta sẽ nhìn nhận vấn đề này kỹ hơn ở các chương sau.

Hơn nữa, trong hầu hết mọi nghiên cứu, nếu như luyện tập có ý thức giúp nâng cao thành tích thì mối quan hệ đó hẳn sẽ không hề đơn giản và trực tiếp. Phải có sự khác biệt về chất giữa việc luyện tập của tôi và của anh. Trong nhiều trường hợp đó là do chất lượng khác nhau của giáo viên hay người hướng dẫn. Chương trình luyện tập do con người tạo ra, vì thế nó có thể hiệu quả hoặc không.

Bất kể chương trình luyện tập được tạo ra tốt đến đâu, một nhân tố quan trọng khác nữa là nỗ lực của chính người đó. Chúng ta đều gắn luyện tập có ý thức với một số thứ như chơi nhạc cụ, thể thao hay một số thứ khác − chúng ta đều hiểu lời nhận xét của Leopold Auer về việc luyện tập bằng cả trí óc. Có những ngày ta rất sáng suốt, tập trung và chăm chỉ làm việc; nhưng cũng có ngày ta mệt mỏi, xao lãng và bị phân tâm. Rất khó để đo lường được sự luyện tập, nhưng rõ ràng điều này rất quan trọng. Một nghiên cứu về ca sĩ cho thấy khi học thanh nhạc, một ca sĩ nghiệp dư sẽ coi bài học là một thú vui để giải tỏa căng thẳng. Nhưng với một ca sĩ chuyên nghiệp, họ phải tập trung nỗ lực để học tập. Nhìn từ bên ngoài, ta thấy họ cùng làm một việc, nhưng nếu nhìn từ bên trong thì rõ ràng họ đang thực hiện hai việc khác nhau. Và đó mới chính là vấn đề.

So sánh số giờ luyện tập của phần lớn mọi người cho ta thấy những xu hướng quan trọng, nhưng của một số người đặc biệt lại không nói lên nhiều điều nếu ta không biết được cường độ luyện tập của họ. Điều này dẫn tới câu hỏi tiếp theo …

Điều gì quyết định ai sẽ là người theo đuổi luyện tập có ý thức?

Nếu luyện tập có ý thức đòi hỏi sự khổ luyện, kiên trì trong hàng nghìn giờ đồng hồ mới đạt được thành công lớn thì tại sao chỉ một số người thực hiện được còn phần lớn thì không? Nếu con đường dẫn tới thành công đã rõ ràng thì tại sao rất ít người lựa chọn nó? Đây quả là một câu hỏi sâu sắc đến mức ta sẽ dành cả chương 11 để nhắc đến nó. Hiện tại có một câu hỏi dẫn tới một vấn đề quan trọng khác…

Phải chăng do gien di truyền?

Khái niệm tổng thể về luyện tập có ý thức, với nhiều người, đã tạo ra khái niệm về cuộc tranh luận tự-nhiên-chống-lại-sự-nuôi-dưỡng; trong đó phái ủng hộ sự luyện tập phản đối đề xướng về giả thuyết tài năng thiên bẩm. Nhưng cần nhấn mạnh rằng phái ủng hộ luyện tập có ý thức chưa bao giờ phủ nhận vai trò của gien di truyền trong việc tạo ra thành công lớn. Tuy nhiên cũng chưa có bằng chứng nào xác nhận việc này. Dĩ nhiên nếu ta đang tìm kiếm những cấu trúc DNA đặc biệt khiến con người có thể trở thành nghệ sĩ thổi kèn ô-boa, phi công chiến đấu hay người bán hàng xuất sắc − hoặc thử đặt ý tưởng này theo một hướng khác, nếu ta tìm kiếm ADN cụ thể hạn chế được khả năng đặc biệt của một người trong những lĩnh vực trên − thì hẳn việc nghiên cứu cũng không còn gì thú vị. Nhưng phái ủng hộ luyện tập cũng không bàn cãi về khả năng gien đóng một vai trò trong việc con người sẵn sàng chấp nhận những thử thách gian khổ để vươn tới thành công lớn.

Một số người, đặc biệt là những người theo phái ủng hộ tài năng bẩm sinh, không thích khả năng này mặc dù nó dựa trên mặt di truyền học. Họ gọi đó là “lý thuyết lao khổ”. Đến bây giờ tất cả chúng ta gọi đó là một giả thuyết, dù nó chưa được kiểm tra, chứng minh hay bác bỏ. Các nghiên cứu về ADN đang được khẩn trương xúc tiến và chúng ta có thể có được những hiểu biết mới về chúng. Cùng lúc đó, nghiên cứu cũng phát hiện ra nhiều cách thức tương tác giữa ADN và môi trường từ khi bắt đầu thụ thai cho tới hết cuộc đời của con người. Nghiên cứu còn cho thấy quan niệm về cuộc tranh luận tự-nhiên-chống-lại-sự-nuôi-dưỡng không giải thích được quá trình phát triển của con người. Đây cũng là một phần chúng ta sẽ xem xét, sau khi nghiên cứu sâu hơn về hiệu quả của luyện tập có ý thức.

Luyện tập những gì?

Trong khi hiển nhiên là luyện tập bền bỉ sẽ giúp một người trở thành bác sĩ phẫu thuật, người chơi bi-a hay nhà hùng biện giỏi thì ta thường phân vân liệu hiệu quả có thể được hiểu theo một số cách thông thường.

Ngoài việc làm một con người trở nên giỏi hơn ở lĩnh vực họ đang luyện tập, liệu nó có thể áp dụng cho các trường hợp khác hay không? Câu trả lời là có, và nó trái ngược với những điều mọi người thường nghĩ.

Nếu là người yêu thích chơi gôn, bạn có thể xem băng video của Tiger Woods về những tình huống đặc biệt chỉ xảy ra vài lần trong sự nghiệp của anh. Trong một giải đấu, anh đang đứng ở phía trước và chuẩn bị đánh một cú bóng. Tại thời điểm sau khi anh vung gậy nhưng chưa đánh vào quả bóng, xảy ra một việc làm anh xao lãng – một người hâm mộ hét lên, mọi người đột nhiên di chuyển, đám đông la hét khắp nơi trên sân. Woods dừng tay gậy, bước lùi lại sau phía quả bóng, trấn tĩnh trở lại, sau đó bước lên phía trước và đánh bóng.

Những người chơi gôn thông thường sẽ sợ tình huống đó vì họ biết mình có thể làm gì khi đó: không thể ngưng việc gậy đã vung lên, họ sẽ tiếp tục và đánh một cú tồi tệ hoặc thậm chí còn đánh trượt quả bóng.

Tại sao điều này lại quan trọng? Thông thường, khi nhìn thấy việc các vĩ nhân đang làm, nó khiến ta nghĩ rằng họ hẳn đã luyện tập rất lâu; nhiều lần như vậy thì họ có thể tự động thực hiện chúng. Nhưng trên thực tế, những gì họ đạt được chính là khả năng tránh thực hiện việc đó một cách tự động.

Khi học một điều gì mới, ví dụ như lái xe, ta thường trải qua ba giai đoạn. Giai đoạn đầu đòi hỏi nhiều sự tập trung vì ta phải học cách điều khiển, các quy tắc khi lái xe, vv… Ở giai đoạn hai, ta bắt đầu kết hợp các kiến thức có được, ráp nối các động tác và phối hợp thao tác của mình với kiến thức về ô tô, xử lý tình huống và các nguyên tắc. Trong giai đoạn ba, ta tự mình lái xe. Hoàn toàn tự động. Và trình độ lái xe của ta cũng dần tốt lên cho tới khi ta có thể lái xe một cách thuần thục.

Với hầu hết những việc chúng ta làm, bao gồm cả việc lái xe, đó không phải là vấn đề.

Chúng ta không cần làm xuất sắc những việc như vậy, chỉ cần vừa đủ. Với hầu hết những người chơi gôn cũng vậy. Họ không cần kiếm tiền từ chúng; họ chỉ cần tìm được niềm vui từ thú chơi này. Không quá suy nghĩ đến những đến việc như vậy là điều tốt vì nó khiến đầu óc ta thảnh thơi để tập trung vào những việc quan trọng hơn. Nhưng làm những việc này cũng đòi hỏi trí não ta phải hoạt động. Nếu đối thủ chơi gôn rung leng keng những đồng tiền xu phía trên trước tay gậy của bạn, chắc chắn theo bản năng, não bạn sẽ phản ứng trước tiếng ồn đột ngột đó.

Ngược lại, các vĩ nhân không bao giờ cho phép bản thân tiến tới giai đoạn phát triển tự động trong lĩnh vực của họ. Đó là hiệu quả của luyện tập liên tục có ý thức − tránh tự động. Cốt lõi của luyện tập − luôn cố gắng làm những việc mà một người không thể dễ dàng thực hiện − là không để hành vi tự động xảy ra. Thật sự là một vĩ nhân, trong lĩnh vực của mình, có thể làm được nhiều thứ đòi hỏi nỗ lực về tinh thần hơn những người mới bắt đầu. Một phi công xuất sắc có thể hạ cánh 747 lần mà không toát một giọt mồ hôi. Nhưng cuối cùng thì con người luôn nhận biết và kiểm soát được thành công. Thành công không tự động đến.

Luyện tập thường xuyên để tránh sự tự động là cách khác để nói rằng các vĩ nhân luôn không ngừng nỗ lực. Điều này lý giải tại sao hầu hết họ đều dẫn đầu trong lĩnh vực của mình lâu hơn ta nghĩ. Chúng ta sẽ nghiên cứu hiện tượng này kỹ hơn ở chương 10.

Hiệu quả

Theo trực giác, dường như luyện tập có ý thức sẽ làm con người trở nên tốt hơn nhưng chúng ta không thể hiểu đầy đủ những việc đang xảy ra và sử dụng triệt để chúng, trừ phi ta biết cách thức hoạt động của chúng. Những gì đặc biệt ẩn chứa trong một con người là thành quả của những hoạt động này? Thay đổi những gì? Làm thế nào để phát triển chúng? Chúng ta sẽ quay lại những câu hỏi quan trọng này ở những chương sau.

Nguồn: TVE-4U
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 19 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.