Giao Tiếp Bất Bạo Động: Ngôn Ngữ Của Lòng Trắc Ẩn

Lượt đọc: 241 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
Chương 7
Đừng Làm Gì Cả, Hãy Có Mặt Thôi

❊ ❊ ❊

Hai phần của NVC

1. Bày tỏ chân thật

2. Lắng nghe đồng cảm

Trong bốn chương vừa qua, chúng ta đã học cách bày tỏ bản thân một cách trung thực thông qua bốn yếu tố của NVC: quan sát, cảm xúc, nhu cầu và đề nghị. Bây giờ, chúng ta sẽ học cách lắng nghe đồng cảm bốn yếu tố đó của người khác.

Đồng cảm: tạm dừng những suy nghĩ trong tâm trí và lắng nghe với toàn bộ tâm hồn mình.

Đồng cảm (empathy) nghĩa là thấu hiểu và chia sẻ với những gì người khác đang trải qua. Trang Tử, triết gia người Trung Quốc, nói rằng sự đồng cảm đòi hỏi chúng ta lắng nghe người khác với toàn bộ tâm hồn mình: “Lắng nghe bằng đôi tai là một cấp độ. Lắng nghe bằng tâm trí là một cấp độ khác. Nhưng cấp độ sâu sắc nhất chính là lắng nghe bằng tâm hồn. Năng lực này đòi hỏi chúng ta tạm dừng những suy nghĩ trong tâm trí. Khi những suy nghĩ trong tâm trí tạm dừng, toàn bộ tâm hồn của chúng ta lắng nghe. Khi làm như vậy, chúng ta sẽ nghe thấy những điều mà chúng ta có thể không bao giờ nhận ra nếu chỉ sử dụng đôi tai hoặc tâm trí.”

Sự đồng cảm với người khác xuất hiện chỉ khi chúng ta đã buông bỏ những suy nghĩ định kiến và phán xét về người khác trong tâm trí mình. Martin Buber, triết gia người Israel, miêu tả sự “có mặt” (presence) mà cuộc sống đòi hỏi ở chúng ta: “Giống như một đứa bé mới chào đời, mỗi hoàn cảnh sống đều có một khuôn mặt mới, không giống bất kỳ một hoàn cảnh nào khác đã xảy ra trong quá khứ hay sẽ xảy ra trong tương lai. Nó đòi hỏi ở bạn một sự phản ứng không thể được chuẩn bị từ trước. Nó đòi hỏi sự có mặt, sự trách nhiệm; nó đòi hỏi chính bạn!”

Việc duy trì sự có mặt để đồng cảm là không dễ dàng. Simone Weil, triết gia người Pháp, nói: “Khả năng hoàn toàn có mặt với một người đang đau khổ là một điều rất hiếm và rất khó. Nó là một phép màu. Hầu hết những người nghĩ rằng họ có khả năng này đều không có.” Thay vì đồng cảm, chúng ta lại có khuynh hướng động viên, khuyên bảo, hoặc nói về mình. Ngược lại, sự đồng cảm đòi hỏi chúng ta hoàn toàn chú tâm vào người kia và cho họ không gian và thời gian để giãi bày tâm sự và cảm thấy được thấu hiểu. Có một câu nói rất hay trong Phật giáo miêu tả khả năng này: “Đừng làm gì cả, hãy có mặt thôi.”

Đồng cảm trước khi động viên hay khuyên bảo.

Nếu ai đó đang cần sự đồng cảm mà chúng ta lại cố gắng động viên hay khuyên bảo, thì nhiều khả năng chúng ta sẽ làm tình hình trở nên tệ hơn. Tôi đã học được bài học này từ con gái mình. Một ngày nọ, con bé nhìn vào gương và nói: “Mình xấu xí như một con heo.” Nghe vậy, tôi cố gắng động viên: “Con là sinh vật xinh đẹp nhất mà Thượng đế từng tạo ra.” Con bé nhìn tôi với ánh mắt hình viên đạn, rời khỏi phòng và đóng sầm cửa. Sau đó, tôi nhận ra điều con bé cần trong khoảnh khắc đó là sự đồng cảm. Thay vì lời động viên không đúng lúc của mình, tôi có thể nói: “Có phải con thất vọng với ngoại hình của mình hôm nay?”

Holley Humphrey, bạn tôi, đã xác định một vài hành vi phổ biến khiến chúng ta không thể hoàn toàn “có mặt” để đồng cảm với người khác. Dưới đây là các ví dụ:

Khuyên bảo: “Tôi nghĩ bạn nên...”, “Sao bạn không...?” Nói về mình: “Chuyện này đã là gì; nghe chuyện đã xảy ra với tôi này.” Dạy bảo: “Đây là một trải nghiệm tốt đối với bạn, nếu bạn...” An ủi: “Đó không phải là lỗi của bạn; bạn đã cố hết sức rồi.” Kể chuyện: “Chuyện này làm tôi nhớ lại khoảng thời gian...” Động viên: “Vui lên. Đừng buồn thế.” Thương hại: “Bạn thật tội nghiệp” Chất vấn: “Chuyện này bắt đầu từ khi nào?” Giải thích: “Tôi không gọi cho bạn vì...” Chỉnh sửa: “Đó không phải là chuyện đã xảy ra.” Trong cuốn sách When Bad Things Happen to Good People (tạm dịch: Khi Điều Xấu Xảy Ra Với Người Tốt), giáo sĩ Do Thái Harold Kushner kể về quãng thời gian con trai mình bị bệnh hiểm nghèo và đang chết dần. Ông viết rằng những lời động viên mà người khác nói với ý muốn giúp ông cảm thấy tốt hơn lại khiến ông cảm thấy tệ hơn. Và ông càng đau khổ hơn khi nhận ra rằng trong 20 năm qua, mình đã nói chính xác những điều ấy với người khác trong những tình huống tương tự.

Câu chuyện trên cho thấy chúng ta sẽ đánh mất sự đồng cảm khi tin rằng mình phải cải thiện tình hình và làm người khác cảm thấy tốt hơn. Những người làm nghề tư vấn hay trị liệu tâm lý càng dễ có niềm tin này.

Sự hiểu biết ở mức độ lý trí gây cản trở sự đồng cảm.

Lần nọ, tôi làm việc với 23 bác sĩ tâm thần. Tôi hỏi: “Giả sử có một bệnh nhân nói: “Tôi bị trầm cảm nặng. Tôi không thấy bất kỳ lý do nào để tiếp tục sống, thì các bạn sẽ đáp lại như thế nào? Hãy viết ra giấy một cách cụ thể lời đáp của mình.” Sau đó, tôi thu lại các câu trả lời và nói: “Bây giờ, tôi sẽ đọc to từng câu trả lời ở đây. Tưởng tượng các bạn là người bị trầm cảm; nếu các bạn thấy được đồng cảm khi nghe một lời đáp nào đó, thì hãy giơ tay.” Kết quả là họ chỉ giơ tay đối với ba trong số 23 câu trả lời. Những lời đáp như: “Chuyện này bắt đầu từ khi nào?” là phổ biến nhất, cho thấy người bác sĩ đang thu thập thông tin để chẩn đoán và điều trị. Tuy nhiên, sự hiểu biết ở mức độ lý trí như vậy gây cản trở sự đồng cảm. Khi làm như vậy, chúng ta đang đánh giá, thay vì kết nối với người khác.

Tóm lại, yếu tố quan trọng nhất của sự đồng cảm là sự có mặt (presence): chúng ta hoàn toàn có mặt với người khác và những gì họ đang trải qua. Chúng ta cũng cần phân biệt giữa sự đồng cảm và sự hiểu biết về mặt lý trí. Mặc dù đôi lúc sự hiểu biết về mặt lý trí là cần thiết, nhưng người đang đau khổ trước hết cần nhận được sự đồng cảm.

Lắng nghe những cảm xúc và nhu cầu

Bất kể người khác nói gì đi nữa, chúng ta cũng chỉ lắng nghe bốn yếu tố sau của họ: quan sát, cảm xúc, nhu cầu và đề nghị.

Trong NVC, bất kể người khác nói gì đi nữa, chúng ta cũng chỉ lắng nghe bốn yếu tố sau của họ: quan sát, cảm xúc, nhu cầu và đề nghị. Tưởng tượng bạn cho người hàng xóm mới mượn xe hơi để giải quyết một vấn đề khẩn cấp. Khi gia đình bạn phát hiện ra, họ giận dữ nói: “Con thật ngu ngốc khi tin tưởng người lạ.” Lúc này, thay vì (1) dằn vặt bản thân hoặc (2) chỉ trích người kia, bạn có lựa chọn thứ ba: lắng nghe bốn yếu tố của họ.

Ví dụ, trong tình huống này, rõ ràng là gia đình bạn đang phản ứng với việc bạn cho một người khá xa lạ mượn xe (quan sát). Trong những hoàn cảnh khác, yếu tố quan sát của người khác có thể không rõ ràng như vậy. Chẳng hạn, khi một đồng nghiệp nói: “Bạn thật thiếu tinh thần đồng đội”, bạn có thể không biết chắc anh ấy đang phản ứng với hành vi cụ thể nào của mình, mặc dù thường thì bạn có thể đoán được điều đó.

Đối với một vài người, việc lắng nghe những cảm xúc và nhu cầu của người khác là không dễ dàng vì họ đã quen với việc chịu trách nhiệm cho cảm xúc của người khác. Cuộc đối thoại dưới đây giữa tôi và một người vợ là ví dụ. Cô ấy muốn học cách lắng nghe những cảm xúc và nhu cầu đằng sau câu nói của chồng mình:

Tôi: “Nói chuyện thì có ích gì? Em chẳng bao giờ lắng nghe!”

Người vợ: Có phải anh không vui vì em đã...

Tôi: Khi nói như vậy, bạn đang cho rằng hành động của mình là nguyên nhân của cảm xúc của người kia. Tôi muốn bạn thử nói: “Có phải anh không vui vì anh cần / muốn...?” Điều này sẽ giúp bạn kết nối với nhu cầu của anh ấy, thay vì chịu trách nhiệm cho cảm xúc của anh ấy.

Người vợ: Vậy tôi phải nói sao? Nói “Có phải anh không vui vì anh...? Nhưng vì anh... gì?”

Tôi: Bạn hãy đoán từ lời nói của chồng: “Nói chuyện thì có ích gì? Em chẳng bao giờ lắng nghe!” Anh ấy có nhu cầu gì đằng sau lời nói đó?

Người vợ: (cố gắng cảm thông với nhu cầu đằng sau câu nói của chồng) Có phải anh không vui vì anh thấy em không lắng nghe anh?

Lắng nghe nhu cầu, thay vì suy nghĩ của người khác.

Tôi: Hãy để ý rằng bạn đang tập trung vào suy nghĩ, thay vì nhu cầu của anh ấy. Tôi tin rằng nếu chúng ta lắng nghe nhu cầu, thay vì suy nghĩ của người khác về chúng ta, thì chúng ta sẽ thấy họ ít đáng sợ hơn nhiều. Vậy nên, bạn hãy thử lại: “Có phải anh không vui vì anh cần / muốn...?”

Người vợ: (cố gắng lần nữa) Có phải anh không vui vì anh có nhu cầu được lắng nghe?

Tôi: Đúng vậy. Khi lắng nghe anh ấy theo cách này, bạn có nhận ra điều gì khác biệt không?

Người vợ: Có, một sự khác biệt lớn. Tôi thấy đồng cảm hơn với những gì anh ấy đang trải qua và ít có cảm giác mình bị công kích hơn.

Diễn đạt lại

Sau khi tập trung lắng nghe bốn yếu tố trong NVC của người kia (quan sát, cảm xúc, đề nghị, nhu cầu), chúng ta có thể muốn diễn đạt lại (paraphrasing) những gì mình hiểu cho họ. Trong Chương 6, chúng ta đã học cách đề nghị người khác diễn đạt lại điều chúng ta đã nói; bây giờ, chúng ta sẽ học cách làm điều đó cho họ.

Việc diễn đạt lại có nhiều lợi ích. Nó cho người kia thấy rằng chúng ta đã hoàn toàn hiểu họ hay chưa. Nếu chúng ta hiểu chưa đúng, thì họ sẽ có cơ hội chỉnh sửa cho chúng ta. Hơn nữa, việc diễn đạt lại giúp người kia có thời gian để suy ngẫm về điều mình đã nói và cơ hội để kết nối sâu hơn với chính mình.

NVC khuyến khích chúng ta diễn đạt lại những gì mình hiểu dưới dạng câu hỏi với hàm ý rằng người kia có thể chỉnh sửa nếu chúng ta hiểu chưa đúng. Những câu hỏi có thể tập trung vào các yếu tố sau:

A. Người kia đang quan sát thấy gì: “Có phải bạn đang phản ứng với việc tôi vắng nhà vào một vài buổi tối trong tuần trước?”

B. Người kia đang cảm thấy thế nào và có nhu cầu gì đằng sau cảm xúc đó: “Có phải bạn tổn thương vì muốn những nỗ lực của mình được ghi nhận nhiều hơn?”

C. Người kia đang đề nghị điều gì: “Có phải bạn muốn tôi nói bạn biết lý do tôi đã làm việc đó?”

Các câu hỏi này đòi hỏi chúng ta cảm nhận những gì đang diễn ra bên trong người kia, đồng thời mời họ chỉnh sửa nếu chúng ta cảm nhận không đúng. Để ý sự khác nhau giữa các câu hỏi trên và các câu hỏi dưới đây:

a. “Bạn đang phản ứng với hành động nào của tôi?”

b. “Bạn đang cảm thấy thế nào?”, “Tại sao bạn cảm thấy như vậy?”

c. “Bạn muốn tôi làm gì về việc đó?”

Bày tỏ những cảm xúc và nhu cầu trước khi hỏi thông tin.

Trong bộ câu hỏi thứ hai, chúng ta hỏi thông tin mà không cố gắng đặt mình vào vị trí của người kia trước. Hơn nữa, những câu hỏi như vậy có thể khiến người nghe có cảm giác như chúng ta là một giáo viên hay một bác sĩ tâm lý đang chất vấn họ. Nếu chúng ta muốn hỏi thông tin theo cách này mà vẫn có thể tạo cho người nghe cảm giác an toàn và tin tưởng, thì chúng ta cần bày tỏ những cảm xúc và nhu cầu của mình trước khi hỏi. Ví dụ, thay vì nói: “Bạn đang phản ứng với hành động nào của tôi?”, chúng ta có thể nói: “Tôi bối rối vì không hiểu rõ bạn đang nói đến điều gì. Bạn có thể nói tôi biết bạn đang phản ứng với hành động nào của tôi không?” Điều này đặc biệt cần thiết trong những tình huống mà giữa hai người đang có sự căng thẳng.

Vậy khi nào thì chúng ta cần diễn đạt lại thông điệp của người kia? Đầu tiên, dĩ nhiên là khi chúng ta không chắc rằng mình đã hoàn toàn hiểu điều họ nói. Nhưng ngay cả khi chúng ta tự tin rằng mình đã hiểu, chúng ta vẫn có thể có cảm giác rằng người kia muốn nghe sự xác nhận cho điều đó. Thậm chí, họ có thể nói ra mong muốn này bằng cách hỏi: “Bạn hiểu rõ chưa?” Trong những tình huống như vậy, việc diễn đạt lại thường sẽ giúp họ cảm thấy an tâm hơn so với việc chỉ nói: “Tôi hiểu rồi.”

Lần nọ, một học viên NVC làm việc tại một bệnh viện được các y tá đề nghị nói chuyện với một bệnh nhân lớn tuổi. Các y tá nói: “Chúng tôi đã nói với bà cụ rằng bệnh của bà không nặng đến thế, bà uống thuốc là sẽ khỏe lên, nhưng tất cả những gì bà ấy làm là ngồi trong phòng cả ngày và lặp đi lặp lại: “Tôi muốn chết. Tôi muốn chết.” Người học viên NVC vào phòng bệnh nhân và thấy hình ảnh đúng như các y tá miêu tả – bà cụ ngồi một mình, nói lẩm bẩm: “Tôi muốn chết.”

Người học viên NVC bày tỏ sự đồng cảm: “Bà ơi, bà muốn chết ạ?” Thật ngạc nhiên, bà cụ ngưng lẩm bẩm và có vẻ nhẹ nhõm hơn. Bà bắt đầu nói về việc chẳng ai hiểu mình đang cảm thấy tồi tệ như thế nào. Người học viên NVC tiếp tục diễn đạt lại những cảm xúc và nhu cầu của bà và chẳng mấy chốc, họ trò chuyện một cách ấm áp với đôi bàn tay nắm chặt nhau. Cuối ngày hôm ấy, các y tá hỏi bí quyết của người học viên NVC là gì, vì bà cụ đã bắt đầu ăn và uống thuốc với tinh thần tốt hơn rất nhiều. Bạn thấy đấy, mặc dù các y tá cố gắng trấn an và khuyên bảo, điều bà cụ thực sự cần lại là sự kết nối với một con người có thể đồng cảm với sự tuyệt vọng của mình.

Nhìn chung, khi người kia đang có những cảm xúc căng thẳng, việc diễn đạt lại sẽ giúp ích.

Không có một quy tắc nào là hoàn toàn đúng về việc khi nào cần diễn đạt lại, nhưng nhìn chung, khi người kia đang có những cảm xúc căng thẳng, việc diễn đạt lại sẽ giúp ích. Khi chúng ta nói, chúng ta có thể làm vấn đề trở nên dễ dàng hơn cho người kia bằng cách chỉ rõ khi nào chúng ta muốn hay không muốn họ diễn đạt lại lời nói của chúng ta.

Trong một vài hoàn cảnh, chúng ta có thể chọn không diễn đạt lại điều người kia nói vì việc đó không phù hợp với tập quán văn hóa của họ. Ví dụ, một thanh niên Trung Quốc từng tham gia khóa học NVC do tôi giảng. Vào thời điểm đó, anh ấy cố gắng tránh né bố mình trong nhiều tháng vì thấy mình liên tục bị chỉ trích khi ở gần ông. Mười năm sau, anh ấy quay lại và nói với tôi rằng khả năng lắng nghe những cảm xúc và nhu cầu đằng sau mỗi lời nói của bố đã làm thay đổi hoàn toàn mối quan hệ giữa họ. Mặc dù vậy, anh ấy chưa bao giờ diễn đạt lại cho ông. Anh ấy giải thích: “Trong nền văn hóa của chúng tôi, chúng tôi không quen nói về cảm xúc. Nhưng nhờ việc tôi có thể lắng nghe những cảm xúc và nhu cầu của bố, thay vì sự chỉ trích, sự kết nối giữa chúng tôi đã trở nên thật tuyệt vời.”

Tôi hỏi: “Vậy anh không bao giờ nói về cảm xúc với ông ấy, nhưng việc lắng nghe chúng rất có ích, đúng không?.” Anh ấy đáp: “Không, bây giờ tôi nghĩ tôi đã sẵn sàng. Vì mối quan hệ giữa chúng tôi đã trở nên vững chắc, nên có thể chúng tôi sẽ nói về cảm xúc một cách cởi mở hơn.”

Chỉ nên diễn đạt lại khi nó giúp tạo ra sự thấu hiểu và khơi dậy lòng trắc ẩn.

Khi diễn đạt lại, giọng điệu của chúng ta là rất quan trọng. Vì khi nghe lời nói của mình được diễn đạt lại, nhiều khả năng người kia sẽ rất nhạy cảm với những dấu hiệu nhỏ nhất của sự chế nhạo và chỉ trích. Họ cũng có khuynh hướng khó chịu nếu thấy chúng ta khẳng định rằng chúng ta biết rõ những gì đang diễn ra bên trong họ. Vậy nên, chúng ta cần diễn đạt lại với chủ đích hiểu hơn về những cảm xúc và nhu cầu của người kia, thay vì khẳng định mình đã hiểu.

Đằng sau mọi thông điệp mang tính đe dọa là những con người đang cầu xin chúng ta đáp ứng những nhu cầu của họ.

Những thông điệp khó nghe của người khác thật ra là những cơ hội để chúng ta giúp cuộc đời họ trở nên tươi đẹp hơn.

Tuy nhiên, thỉnh thoảng, ngay cả khi chúng ta ý thức về chủ đích đằng sau lời diễn đạt lại của mình, người kia vẫn hiểu sai nó. Họ nói: “Đừng áp dụng mấy trò tâm lý với tôi!” Khi điều này xảy ra, chúng ta cần tiếp tục cố gắng lắng nghe những cảm xúc và nhu cầu của họ. Chẳng hạn, chúng ta có thể nhận ra rằng họ có nhu cầu hiểu và tin tưởng động cơ của chúng ta. Như bạn đã biết, mọi sự lăng mạ, phán xét, công kích đều tan biến khi chúng ta tập trung vào những cảm xúc và nhu cầu đằng sau thông điệp khó nghe của người khác. Càng thực hành theo cách này, chúng ta càng nhận ra một sự thật đơn giản: đằng sau mọi lời nói với chủ ý gây tổn thương là những con người đang đau khổ vì có những nhu cầu không được đáp ứng. Khi có sự nhận thức này, chúng ta không bao giờ cảm thấy bị xúc phạm bởi lời nói của người khác nữa. Chúng ta chỉ cảm thấy bị xúc phạm nếu tập trung vào những suy nghĩ đánh giá và chỉ trích của họ về mình. Giáo sư văn học Joseph Campbell nói: “Chúng ta cần gạt bỏ suy nghĩ ‘Họ nghĩ gì về tôi?’ để đón nhận niềm hạnh phúc.” Chúng ta cảm nhận được niềm hạnh phúc này khi nhận ra những thông điệp khó nghe của người khác thật ra là những món quà: cơ hội để chúng ta giúp cuộc đời họ trở nên tươi đẹp hơn.

Nếu người khác thường xuyên không tin tưởng động cơ và sự chân thành của chúng ta khi chúng ta diễn đạt lại lời nói của họ, thì chúng ta có thể cần xem xét kỹ hơn về chủ đích của mình. Có thể chúng ta đang áp dụng NVC một cách máy móc mà quên rằng mục đích chính của nó là tạo ra sự kết nối với người khác dựa trên lòng trắc ẩn. Hoặc có thể chúng ta đang áp dụng NVC với mục tiêu duy nhất là thay đổi người khác.

Việc diễn đạt lại giúp tiết kiệm thời gian.

Một vài người cho rằng việc diễn đạt lại chỉ gây lãng phí thời gian. Lần nọ, một quan chức thành phố nói: “Tôi được trả lương để đưa ra thông tin và giải pháp, thay vì trị liệu tâm lý cho những người đến văn phòng mình.” Tuy nhiên, chính người quan chức này lại thường xuyên bị công dân chỉ trích. Họ nói: “Khi bạn gặp ông ta, ông ta sẽ cho bạn một đống thông tin, nhưng bạn không bao giờ có cảm giác rằng ông ta đã lắng nghe mình. Khi điều đó xảy ra, bạn không còn tin những thông tin ấy nữa.” Thay vì gây lãng phí, việc diễn đạt lại thường giúp tiết kiệm thời gian. Những nghiên cứu về đàm phán, thương lượng giữa ban quản lý và các nhân viên cho thấy thời gian cần thiết để giải quyết mâu thuẫn sẽ giảm đi một nửa nếu mỗi bên cam kết diễn đạt lại điều bên kia đã nói một cách chính xác.

Lần nọ, một cặp vợ chồng tham gia khóa học NVC trong thời điểm mà mối quan hệ giữa họ đang có rất nhiều căng thẳng. Ban đầu, người chồng tỏ vẻ nghi ngờ về giá trị của việc diễn đạt lại. Trong phần thực hành, người vợ nói: “Anh không bao giờ lắng nghe em!”

Người chồng đáp: “Anh có lắng nghe!”

Người vợ phản bác: “Không có!”

Tôi nói với người chồng: “Tôi e rằng bạn vừa chứng minh điều vợ mình nói là đúng. Lời đáp của bạn không cho thấy bạn đã lắng nghe.”

Người chồng tỏ vẻ bối rối, nên tôi xin phép đóng vai anh ấy và đề nghị người vợ lặp lại câu nói khi nãy.

Người vợ: “Anh không bao giờ lắng nghe em!”

Tôi (trong vai người chồng): “Có phải em bực bội vì muốn có nhiều sự kết nối hơn giữa chúng ta khi em nói?”

Vừa nghe lời đáp của tôi, người vợ bật khóc. Tôi quay sang người chồng và giải thích: “Tôi tin rằng đây là điều cô ấy thực sự muốn ở bạn – thể hiện sự đồng cảm bằng cách diễn đạt lại những cảm xúc và nhu cầu của cô ấy.” Người chồng sững sờ: “Đó là tất cả những gì cô ấy muốn sao?.” Anh ta không tin rằng rằng một hành động đơn giản lại có thể tác động đến vợ mình nhiều đến vậy.

Sau đó, người chồng có cơ hội bày tỏ sự khó chịu và được vợ diễn đạt lại những cảm xúc và nhu cầu của mình. Được trực tiếp cảm nhận sự đồng cảm, anh ấy nhìn tôi và xúc động nói: “Giờ thì tôi hiểu rồi.” Việc thấy mình được thấu hiểu luôn là một trải nghiệm sâu sắc.

Duy trì sự đồng cảm

Bằng cách duy trì sự đồng cảm, chúng ta cho người khác cơ hội để kết nối sâu hơn với chính mình.

Chúng ta cần cho người khác không gian để bày tỏ hết mọi suy nghĩ và cảm xúc bên trong mình trước khi chuyển sang bước tìm kiếm giải pháp. Nếu chúng ta đi quá nhanh đến bước tìm kiếm giải pháp, thì người kia có thể có ấn tượng rằng chúng ta chỉ đang muốn thoát khỏi họ hoặc sửa chữa họ. Hơn nữa, thông điệp ban đầu giống như phần nổi của tảng băng, bên dưới đó là nhiều tầng cảm xúc căng thẳng bị kìm nén. Bằng cách duy trì sự đồng cảm với những gì đang diễn ra bên trong người khác, chúng ta cho họ cơ hội khám phá và thể hiện chính mình sâu hơn.

Ví dụ, một người mẹ nói: “Con tôi thật quá quắt. Tôi nói gì nó cũng không nghe.” Chúng ta có thể bày tỏ sự đồng cảm bằng cách nói: “Có phải bạn tuyệt vọng vì muốn có nhiều sự kết nối hơn với con mình?” Lời diễn đạt như vậy thường khuyến khích người kia nhìn vào bên trong mình, thay vì nhìn ra bên ngoài và chỉ trích người khác. Nếu người mẹ cảm thấy được thấu hiểu với sự tuyệt vọng của mình, thì cô ấy sẽ có thể chuyển sang tầng cảm xúc khác: “Có lẽ đó là lỗi của tôi. Tôi luôn quát mắng thằng bé.” Chúng ta tiếp tục kết nối với những cảm xúc và nhu cầu của cô ấy: “Có phải bạn cảm thấy có lỗi, khi nghĩ rằng lẽ ra mình nên thể hiện nhiều sự thông cảm hơn với con?” Một lần nữa, nếu người mẹ thấy mình được thấu hiểu, thì cô ấy sẽ có thể đi đến tầng cảm xúc tiếp theo: “Tôi là người mẹ tồi!” Chúng ta diễn đạt lại: “Có phải bạn thất vọng vì muốn mình đối xử với con theo cách khác?” Chúng ta duy trì sự đồng cảm như vậy cho đến khi mọi tầng cảm xúc của người kia được bộc lộ và chữa lành.

Chúng ta biết người kia đã nhận được đủ sự đồng cảm khi

(1) chúng ta cảm nhận được sự nhẹ nhõm trong cơ thể họ, hoặc

(2) họ ngừng nói.

Vậy làm thế nào chúng ta biết người kia đã nhận ược đủ sự đồng cảm? Thứ nhất, chúng ta có thể cảm nhận được sự nhẹ nhõm trong cơ thể họ, vì mọi sự căng thẳng đã được giải phóng. Thứ hai, một dấu hiệu rõ ràng hơn là người kia ngừng nói. Còn nếu vẫn không chắc chắn, thì chúng ta có thể hỏi: “Còn điều gì khác mà bạn muốn chia sẻ không?”

Khi nỗi đau cản trở khả năng đồng cảm của chúng ta

Chúng ta cần nhận được sự đồng cảm để cho thể cho đi sự đồng cảm.

Chúng ta không thể cho người khác thứ mà mình không có. Nếu chúng ta nhận thấy mình trở nên phòng thủ và không thể nào đồng cảm với người khác, thì đó thường là dấu hiệu cho thấy chính chúng ta cũng đang cần nhận được sự đồng cảm với những nỗi đau của mình.

Trong những tình huống như vậy, chúng ta có một vài lựa chọn. Lựa chọn thứ nhất là chúng ta dừng lại, hít thở, và trao cho bản thân sự đồng cảm bằng cách lắng nghe những cảm xúc và nhu cầu bên trong mình. Dag Hammarskjold, cựu Tổng thư ký Liên Hiệp Quốc, từng nói: “Bạn càng lắng nghe giọng nói bên trong, bạn càng hiểu rõ hơn về những thứ xảy ra bên ngoài.” Khi trao cho chính mình sự đồng cảm, chúng ta thường cảm thấy nhẹ nhõm hơn và có thể có mặt nhiều hơn với người khác.

Nếu chúng ta không thể trao cho bản thân sự đồng cảm, thì lựa chọn thứ hai là chúng ta hét lên theo cách thức “bất bạo động” – để hướng sự chú tâm của người khác vào những nỗi đau và nhu cầu bức thiết của mình. Lần nọ, tôi dành ba ngày để hòa giải mâu thuẫn giữa hai băng đảng. Trước đó, họ đã đụng độ nhau một vài lần với ba người bị giết chết. Sau ba ngày làm việc căng thẳng, tôi lái xe về nhà và nghĩ rằng mình sẽ không bao giờ làm trung gian hòa giải nữa.

Khi bước vào nhà, điều đầu tiên tôi thấy là các con mình đang cãi nhau. Vì không còn năng lượng để đồng cảm với chúng hay với chính mình, nên tôi hét lên – theo cách thức “bất bạo động”: “Các con, bố đang rất mệt mỏi! Bố không muốn giải quyết cuộc tranh cãi của các con! Bố cần yên tĩnh!” Thằng con trai lớn của tôi, khi đó chín tuổi, nhìn tôi và hỏi: “Bố có muốn chia sẻ với con về chuyện đó không?”

Qua trải nghiệm trên, tôi nhận ra rằng nếu chúng ta có thể hét lên nỗi đau của mình mà không trộn lẫn với sự phán xét hay chỉ trích, thì ngay cả những người đang có những cảm xúc căng thẳng thỉnh thoảng cũng có thể nghe thấy nhu cầu của chúng ta. Dĩ nhiên là chuyện đó ít có khả năng xảy ra hơn nếu chúng ta hét lên một cách “bạo động”, chẳng hạn như: “Có vấn đề gì với các con vậy? Các con không biết cách cư xử tốt hơn sao?”

Tuy nhiên, nếu nỗi đau của người kia cũng lớn đến mức khiến họ không thể nào lắng nghe chúng ta, thì lựa chọn thứ ba là chúng ta tạm thời rời khỏi cuộc nói chuyện đó. Chúng ta cho chính mình, cũng như người khác, thời gian và cơ hội để nghỉ ngơi và chăm sóc bản thân trước khi sẵn sàng quay lại với một tâm trạng khác.

Tổng kết

Đồng cảm có nghĩa là thấu hiểu và chia sẻ với những gì người khác đang trải qua. Trong thực tế, thay vì đồng cảm, chúng ta lại có khuynh hướng động viên, khuyên bảo, hoặc nói về mình. Ngược lại, sự đồng cảm đòi hỏi chúng ta tạm dừng những suy nghĩ trong tâm trí để có mặt và lắng nghe người khác với toàn bộ tâm hồn mình.

Trong NVC, bất kể người khác nói gì đi nữa, chúng ta cũng chỉ lắng nghe bốn yếu tố sau của họ: quan sát, cảm xúc, nhu cầu và đề nghị. Sau đó, chúng ta có thể muốn diễn đạt lại những gì mình hiểu. Chúng ta cần duy trì sự đồng cảm và cho người khác cơ hội để bày tỏ hết mọi suy nghĩ và cảm xúc bên trong mình trước khi chuyển sang bước tìm kiếm giải pháp.

Chúng ta cần nhận được sự đồng cảm để có thể cho đi sự đồng cảm. Khi chúng ta nhận thấy mình trở nên phòng thủ và không thể nào đồng cảm với người khác, chúng ta có thể (1) dừng lại, hít thở và trao cho bản thân sự đồng cảm; (2) hét lên theo một cách thức “bất bạo động”; hoặc (3) tạm thời rời khỏi cuộc nói chuyện.

NVC trong thực tế

Một người vợ kết nối với người chồng sắp qua đời của mình

Một bệnh nhân vừa được chẩn đoán ung thư phổi giai đoạn cuối. Cuộc nói chuyện sau, diễn ra tại nhà bệnh nhân, là cơ hội cuối cùng để anh ấy và vợ mình chia sẻ và kết nối về mặt cảm xúc với nhau trước khi anh ấy được đưa vào bệnh viện. Cuộc đối thoại còn có một y tá tham gia và mở đầu bằng việc người vợ phàn nàn với người y tá về một chuyên viên vật lý trị liệu thuộc đội chăm sóc sức khỏe tại nhà đã được cử đến để chăm sóc chồng mình.

Người vợ: Cô ta là nhà trị liệu tồi.

Người y tá: (lắng nghe những cảm xúc và nhu cầu của người vợ) Có phải chị bực bội vì muốn nhận được chất lượng chăm sóc y tế tốt hơn?

Người vợ: Cô ta chẳng làm gì cả. Cô ta cho chồng tôi dừng tập luyện mỗi khi thấy nhịp tim của anh ấy tăng lên chỉ một chút.

Người y tá: Có phải chị sợ rằng nếu nhà trị liệu không thúc đẩy chồng mình, thì sức khỏe của anh ấy sẽ không cải thiện?

Người vợ: (bắt đầu khóc) Đúng, tôi rất sợ.

Người y tá: Có phải chị sợ việc mình sẽ mất anh ấy?

Người vợ: Đúng, chúng tôi đã bên nhau trong một thời gian dài.

Người y tá: (lắng nghe những tầng cảm xúc khác bên dưới nỗi sợ) Có phải chị lo lắng về việc mình sẽ cảm thấy thế nào nếu anh ấy qua đời?

Người vợ: Tôi không thể tưởng tượng được mình sẽ sống như thế nào khi không có anh ấy. Anh ấy đã luôn ở bên tôi.

Người y tá: Có phải chị buồn khi nghĩ đến việc sống mà không có anh ấy?

Người vợ: Anh ấy là tất cả những gì tôi có. Tôi không còn ai khác ngoài anh ấy. Con gái tôi cũng không nói chuyện với tôi.

Người y tá: Có phải khi nghĩ đến con gái, chị cảm thấy bất mãn vì muốn mình và cô bé có nhiều sự kết nối hơn?

Người vợ: Tôi ước gì như vậy, nhưng con bé rất ích kỷ. Tôi chẳng hiểu mình có con để làm gì. Chúng chẳng giúp ích được gì.

Người y tá: Có phải chị tức giận và thất vọng vì muốn nhận được nhiều sự hỗ trợ hơn từ gia đình trong giai đoạn khó khăn này?

Người vợ: Đúng, tôi không biết mình sẽ vượt qua giai đoạn này một mình như thế nào. Tôi chẳng có ai thậm chí không có ai để chia sẻ, ngoại trừ chị ở đây vào lúc này... Ngay cả anh ấy cũng không nói về chuyện này... Nhìn anh ấy kìa! (người chồng vẫn im lặng, bình thản) Anh ấy chẳng nói gì!

Người y tá: Có phải chị buồn vì muốn hai người có thể kết nối và hỗ trợ nhau nhiều hơn?

Người vợ: (cô ấy dừng lại, rồi đưa ra một đề nghị) Chị có thể nói chuyện với anh ấy theo cách chị nói chuyện với tôi không?

Người y tá: (muốn hiểu rõ nhu cầu đằng sau lời đề nghị) Có phải chị muốn chồng mình được lắng nghe theo cách giúp anh ấy có thể bày tỏ những cảm xúc bên trong mình?

Người vợ: Đúng vậy! Tôi muốn biết chồng mình đang cảm thấy thế nào và tôi muốn anh ấy cảm thấy thoải mái bày tỏ điều đó.

Nhờ khả năng duy trì sự đồng cảm của người y tá, lần đầu tiên người vợ có thể nhận thức và nói ra điều mình thực sự mong muốn. Đây là một khoảnh khắc then chốt, vì thường thì người ta không hiểu rõ mình thực sự muốn gì, ngay cả khi họ biết mình không muốn gì. Lời đề nghị rõ ràng của người vợ – "Chị có thể nói chuyện với anh ấy theo cách chị nói chuyện với tôi không?” – trở thành một món quà để người y tá có cơ hội giúp ích nhiều hơn cho mối quan hệ giữa hai vợ chồng.

Người y tá: (quay sang người chồng) Anh cảm thấy thế nào khi nghe những điều vợ mình vừa chia sẻ?

Người chồng: Tôi rất yêu cô ấy.

Người y tá: Có phải anh vui vì có cơ hội nói về chuyện này với vợ mình?

Người chồng: Đúng, chúng tôi cần nói về nó.

Người y tá: Anh cảm thấy thế nào khi biết mình bị ung thư?

Người chồng: (im lặng một chút) Không tốt lắm.

Những từ tốt và tệ thường được sử dụng để miêu tả cảm xúc khi người ta chưa xác định được cảm xúc cụ thể của mình. Việc xác định và bày tỏ cảm xúc cụ thể sẽ giúp người chồng kết nối với vợ mình nhiều hơn.

Người y tá: (khuyến khích người chồng xác định cảm xúc cụ thể của mình) Có phải anh sợ vì mình sắp chết?

Người chồng: Không, không phải sợ. (Để ý việc người y tá đoán không đúng cảm xúc của người chồng không hề gây cản trở cuộc đối thoại)

Người y tá: (vì người chồng chưa thể xác định cảm xúc cụ thể của mình, người y tá tiếp tục hỗ trợ anh ấy) Có phải anh tức giận?

Người chồng: Không, không phải tức giận.

Người y tá: (sau hai lần đoán không đúng, người y tá quyết định bày tỏ cảm xúc của chính mình) Tôi bối rối không hiểu rõ anh đang cảm thấy thế nào. Anh có thể cho tôi và vợ mình biết không?

Người chồng: Tôi tự hỏi cô ấy sẽ sống như thế nào khi không có tôi.

Người y tá: Có phải anh lo lắng cho vợ sau khi mình qua đời?

Người chồng: Đúng, tôi lo rằng cô ấy sẽ nhớ tôi.

Người y tá: (cô ấy nhận thức rằng những bệnh nhân sắp chết thường nán lại cuộc đời vì lo lắng cho những người thân ở lại, và đôi khi cần sự trấn an rằng những người thân có thể chấp nhận cái chết của họ trước khi họ có thể yên lòng nhắm mắt xuôi tay) Anh có muốn biết vợ mình cảm thấy thế nào khi nghe điều đó không?

Người chồng: Có.

Lúc này, người vợ tham gia vào cuộc nói chuyện; và với sự hiện diện của người y tá, hai vợ chồng bắt đầu cởi mở chia sẻ với nhau.

Cuộc đối thoại bắt đầu bằng việc người vợ phàn nàn về chuyên viên vật lý trị liệu. Tuy nhiên, nhờ vào khả năng duy trì sự đồng cảm của người y tá, người vợ có thể hiểu rõ những tầng cảm xúc và nhu cầu sâu hơn bên trong mình, từ đó kết nối với chồng nhiều hơn trong giai đoạn quan trọng của cuộc đời họ.

Bài tập 5

LẮNG NGHE ĐỒNG CẢM

Trong bài tập sau, bạn hãy khoanh tròn các câu nói mà người B bày tỏ sự đồng cảm với những gì đang diễn ra bên trong người A.

Người A: Sao tôi có thể làm một việc ngu ngốc đến thế?

Người B: Không ai là hoàn hảo; đừng khắt khe với bản thân quá. Người A: Tôi nghĩ chúng ta nên đưa những người nhập cư về lại đất nước của họ.

Người B: Bạn cho rằng việc đó sẽ giải quyết được vấn đề sao? Người A: Bạn không phải là Thượng đế đâu!

Người B: Có phải bạn bực bội vì muốn tôi thừa nhận rằng có thể có những cách nhìn nhận khác về vấn đề này? Người A: Tôi thấy bạn đang coi thường tôi. Tôi tự hỏi bạn sẽ xoay xở như thế nào khi không có tôi.

Người B: Không đúng! Tôi không coi thường bạn. Người A: Sao bạn có thể nói một điều như thế với tôi?

Người B: Có phải bạn tổn thương vì tôi đã nói điều đó? Người A: Tôi rất giận chồng mình. Anh ấy không bao giờ ở bên khi tôi cần.

Người B: Có phải bạn nghĩ rằng anh ấy nên ở bên mình nhiều hơn? Người A: Tôi chán ghét cân nặng của mình.

Người B: Có lẽ chạy bộ sẽ giúp ích. Người A: Tôi rất căng thẳng về việc tổ chức đám cưới con gái mình. Gia đình đàng trai chẳng giúp ích gì. Mỗi ngày họ lại đổi ý về kế hoạch tổ chức.

Người B: Có phải bạn căng thẳng về việc tổ chức và muốn gia đình sui gia có thể nhận thức nhiều hơn về tác động của sự thiếu quyết đoán của họ đối với bạn? Người A: Khi những người họ hàng đến mà không báo trước, tôi cảm thấy không được tôn trọng. Nó làm tôi nhớ lại việc bố mẹ tôi cũng không quan tâm đến những nhu cầu của tôi.

Người B: Tôi hiểu cảm giác của bạn. Tôi cũng từng cảm thấy như vậy. Người A: Tôi thất vọng với kết quả công việc của bộ phận các bạn. Tôi muốn các bạn làm việc hiệu quả hơn.

Người B: Tôi hiểu sự thất vọng của anh, nhưng tháng qua chúng tôi có nhiều người nghỉ phép vì ốm.

Dưới đây là câu trả lời của tôi cho Bài tập 5:

Tôi không khoanh tròn câu này vì thấy người B đang cố gắng động viên thay vì bày tỏ sự đồng cảm với người A. Tôi không khoanh tròn câu này vì thấy người B đang cố gắng dạy bảo thay vì bày tỏ sự đồng cảm với người A. Nếu bạn khoanh tròn câu này, thì chúng ta có cùng quan điểm rằng người B đang bày tỏ sự đồng cảm với người A. Tôi không khoanh tròn câu này vì thấy người B đang phản đối và trở nên phòng thủ thay vì bày tỏ sự đồng cảm với người A. Tôi không khoanh tròn câu này vì thấy người B bắt đầu bằng việc kết nối với cảm xúc của người A, nhưng sau đó lại chịu trách nhiệm cho cảm xúc ấy. Để bày tỏ sự đồng cảm, người B có thể nói: “Có phải bạn tổn thương vì muốn tôi đồng ý làm theo lời đề nghị của bạn?” Đối với câu này, tôi đồng ý một phần. Tôi thấy người B đã đón nhận suy nghĩ của người A. Tuy nhiên, tôi tin rằng chúng ta sẽ kết nối với nhau một cách sâu sắc hơn nếu chúng ta lắng nghe những cảm xúc và nhu cầu đằng sau những suy nghĩ. Vậy nên, tôi cho rằng nếu người B nói như sau thì sẽ hiệu quả hơn: “Có phải bạn tức giận vì muốn nhận được nhiều sự hỗ trợ hơn từ chồng?” Tôi không khoanh tròn câu này vì thấy người B đang cho lời khuyên thay vì bày tỏ sự đồng cảm với người A. Nếu bạn khoanh tròn câu này, thì chúng ta có cùng quan điểm rằng người B đang bày tỏ sự đồng cảm với người A. Tôi không khoanh tròn câu này vì thấy người B đang cho rằng mình hiểu cảm xúc của người A và rồi nói về cảm xúc của chính mình. Tôi không khoanh tròn câu này vì thấy người B bắt đầu bằng việc kết nối với cảm xúc của người A, nhưng sau đó lại chuyển sang việc giải thích.

Nguồn: TVE-4U
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 18 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.