Bác sĩ Deepak Chopra
— Nhà sáng lập Trung tâm Chăm sóc Sức khỏe Chopra và tác giả của hơn 80 cuốn sách được dịch ra trên 43 ngôn ngữ, bao gồm 22 cuốn trong danh sách bán chạy nhất của báo New York Times.
Không ai xứng đáng với lòng biết ơn của chúng ta hơn Marshall Rosenberg, người đã sống cuộc đời mình đúng như tiêu đề của một trong những cuốn sách của ông: Speak Peace in a World of Conflict (tạm dịch: Giao Tiếp Hòa Bình Trong Thế Giới Đầy Xung Đột). Ông đã ý thức rất rõ về câu châm ngôn (hay lời cảnh tỉnh) được chứa đựng trong tiêu đề của cuốn sách đó: Điều bạn sắp nói ra sẽ làm thay đổi thế giới. Thực tại của mỗi cá nhân luôn chứa đựng một câu chuyện, và câu chuyện của mỗi chúng ta, bắt đầu từ lúc chúng ta chào đời, được dựa trên ngôn ngữ. Điều này đã trở thành nền tảng của cách tiếp cận của Marshall trong việc giải quyết mâu thuẫn: giúp con người giao tiếp với nhau mà không sử dụng những lời nói phán xét, chỉ trích và bạo lực.
Khi mở bản tin thời sự buổi tối, chúng ta có thể thấy hình ảnh những khuôn mặt giận dữ của những người biểu tình chống đối trên đường phố. Đằng sau mỗi khuôn mặt, mỗi lời la hét, mỗi cử chỉ là một lịch sử. Mọi người bị dính mắc vào lịch sử của họ với ý muốn trả thù, vì nó gắn liền với con người họ. Vậy nên, khi Marshall ủng hộ “giao tiếp hòa bình”, ông cũng đang ủng hộ một hệ giá trị mới. Ông hoàn toàn nhận ra được thực tế này. Như ông nói về Giao tiếp bất bạo động và vai trò của nhà hòa giải trong ấn bản mới – ấn bản lần thứ ba – của cuốn sách này: “Chúng ta cố gắng sống với một hệ giá trị khác trong khi chúng ta yêu cầu mọi thứ thay đổi.”
Trong tầm nhìn của Marshall về hệ giá trị mới này, mâu thuẫn được giải quyết mà không cần sự thỏa hiệp miễn cưỡng từ các bên. Thay vào đó, các bên tiếp cận nhau với sự tôn trọng. Họ tìm hiểu những nhu cầu của nhau, và trong một môi trường không có sự định kiến và thù địch, họ đạt được sự kết nối. Nhìn vào một thế giới đầy những xung đột và chiến tranh, nơi tư duy “địch – ta” là chuyện thường tình, nơi các quốc gia liên tục trừng phạt và trả đũa nhau, một hệ giá trị mới có vẻ là xa vời. Tại một hội nghị dành cho những nhà hòa giải ở châu Âu, một người nghi ngờ đã chỉ trích cách tiếp cận của Marshall là trị liệu tâm lý. Nói theo ngôn ngữ bình dân, có phải là ông đang yêu cầu chúng ta đơn giản là quên quá khứ đi và trở thành bạn bè, một viễn cảnh khá “xa vời”, không chỉ trong những vùng đang bị chiến tranh tàn phá mà còn trong bất kỳ vụ ly hôn nào?
Những nhân sinh quan khác nhau chứa đựng những hệ giá trị khác nhau. Những hệ giá trị này không chỉ là điều chắc chắn, mà người ta còn tự hào về chúng. Có một truyền thống lâu đời trên khắp thế giới về việc vừa coi trọng, vừa kinh sợ những chiến binh. Những người theo thuyết tâm lý của Jung nói với chúng ta rằng vị thần sao Hỏa, vị thần chiến tranh với tính khí thất thường, đã được in sâu trong vô thức của mọi người, khiến những xung đột và mâu thuẫn là không thể tránh khỏi. Trong nhân sinh quan này, bản chất con người sinh ra đã là xấu xa.
Tuy nhiên, có một góc nhìn khác về bản chất con người, được trình bày một cách sâu sắc trong cuốn sách này, và đó là niềm hy vọng duy nhất của chúng ta. Trong góc nhìn này, chúng ta không phải là những câu chuyện của mình. Những câu chuyện chỉ là những ảo tưởng do chúng ta tự tạo ra, được duy trì thông qua thói quen, sự học tập trong quá khứ, sự ép buộc của xã hội, và sự thiếu ý thức của chúng ta. Ngay cả những câu chuyện hay nhất cũng góp phần tạo ra bạo lực. Chẳng hạn, nếu bạn sử dụng bạo lực để đấu tranh với những hành vi sai trái, ngăn ngừa tội ác, hay tham gia vào thứ gọi là “chiến tranh vì mục đích tốt đẹp”, thì bạn đang góp phần tạo ra thêm bạo lực trên thế giới. Nếu bạn chọn không tham gia, thì có khả năng xã hội sẽ quay lưng với bạn và trừng phạt bạn. Nói ngắn gọn, việc tìm lối ra là không dễ dàng.
Ở Ấn Độ có một triết lý sống được gọi là Ahimsa. Nó thường được định nghĩa là “bất bạo động”, mặc dù ý nghĩa của nó được mở rộng từ các cuộc phản kháng hòa bình của Mahatma Gandhi đến tư tưởng “tôn trọng sự sống” của bác sĩ Albert Schweitzer. Nguyên tắc đầu tiên của Ahimsa là “không gây hại.” Điều làm tôi rất ấn tượng về Marshall Rosenberg, người vừa qua đời ở tuổi 80, chỉ 6 tuần trước khi tôi viết những dòng này, là ông đã thấm nhuần triết lý Ahimsa, cả ở mức độ nhận thức và mức độ hành động.
Mức độ hành động của Ahimsa được trình bày rất rõ ràng trong cuốn sách này dưới dạng những nguyên tắc của Giao tiếp bất bạo động, nên tôi sẽ không lặp lại ở đây. Thấm nhuần Ahimsa ở mức độ nhận thức có sức mạnh lớn hơn nhiều, và Marshall mang trong mình điều đó. Trong mọi cuộc xung đột, tư tưởng của ông là không có bên nào đúng hay sai, và thậm chí không cần quan tâm quá mức đến câu chuyện của mỗi bên là gì, vì ông nhận ra rằng mọi câu chuyện đều dẫn đến mâu thuẫn. Thay vào đó, ông tập trung vào việc thiết lập sự kết nối giữa các bên. Điều này cũng thể hiện một nguyên tắc khác của Ahimsa: Điều quan trọng không phải là bạn làm gì, mà là bạn đặt sự chú ý vào đâu. Chẳng hạn, nếu xét về mặt luật pháp, thì một vụ ly hôn sẽ kết thúc khi hai bên đã thống nhất về việc chia tài sản. Tuy nhiên, đằng sau đó là rất nhiều những cảm xúc của hai bên. Họ đã nói với nhau rất nhiều thứ, theo lời của Marshall, làm thay đổi thế giới của họ.
Sự bạo lực được dựa trên hệ thống của bản ngã, thứ hoàn toàn tập trung vào “tôi và của tôi” mỗi khi có mâu thuẫn xảy ra. Xã hội chúng ta tôn thờ những vị thánh và đưa ra lời thề phụng sự Thượng đế thay vì bản thân, nhưng có một khoảng cách rất lớn giữa những giá trị mà chúng ta ủng hộ và cách chúng ta thực sự sống. Ahimsa làm thu hẹp khoảng cách này bằng cách nâng cao sự nhận thức của chúng ta. Cách duy nhất để giải quyết mọi bạo lực trên thế giới là buông bỏ những câu chuyện của mình. Không ai có thể tỉnh thức mà vẫn bị kiểm soát bởi bản ngã và đây là nguyên tắc thứ ba của Ahimsa. Điều này cũng giống như lời dạy của Chúa Jesus trong “Bài giảng trên núi”: những người khiêm nhường sẽ thừa hưởng thế giới.
Vậy nên, điều quan trọng không phải là thay đổi hành vi, mà là nâng cao sự nhận thức. Để làm được điều đó, bạn phải đi một hành trình từ A đến B, nơi A là một cuộc sống dựa trên những đòi hỏi không ngừng của bản ngã và B là trạng thái ý thức vô ngã. Thành thật mà nói, không ai thực sự khao khát trạng thái này, vì từ góc nhìn của việc trở thành số một, việc đó có vẻ đáng sợ và bất khả thi. Nếu buông bỏ bản ngã đi, thì bạn nhận được gì? Một khi bản ngã không còn nữa, liệu bạn có phải ngồi im một cách thụ động không?
Câu trả lời nằm trong những khoảnh khắc mà bản ngã bỗng dưng biến mất đi, có thể trong những lúc thực hành thiền, sống trong thiên nhiên, hay đắm chìm trong những hoạt động nghệ thuật hay âm nhạc. Sự khác biệt duy nhất giữa những khoảnh khắc này – những khoảnh khắc mà chúng ta trải nghiệm niềm vui, sự sáng tạo và tình yêu thương – và Ahimsa là: những khoảnh khắc đó đến rồi đi, trong khi Ahimsa là một trạng thái ổn định. Chúng cho ta thấy những câu chuyện là những ảo tưởng mang tính vị kỷ do bản ngã tạo ra, với mục đích duy trì sự tồn tại của chính nó. Điều bạn nhận được từ Ahimsa không phải là bạn nâng cấp sự ảo tưởng của mình, điều mà bản ngã luôn cố gắng làm với việc tích lũy nhiều tiền bạc, tài sản và quyền lực hơn. Điều bạn nhận được là bạn trở thành con người thực sự của mình.
Theo tôi, “mức độ nhận thức cao hơn” là một từ quá lớn để nói về Ahimsa. “Mức độ nhận thức bình thường” thì chính xác hơn trong một thế giới mà mọi thứ rất bất thường, nơi hàng ngàn đầu đạn hạt nhân đang được nhắm vào kẻ thù và chủ nghĩa khủng bố có mặt ở khắp mọi nơi.
Đối với tôi, di sản của Marshall không nằm ở việc ông đã cách mạng hóa vai trò của nhà hòa giải, mà nằm ở hệ giá trị mới mà ông đã sống. Ahimsa phải được làm sống lại trong mọi thế hệ, vì con người đang bị giằng xé giữa hòa bình và bạo lực. Marshall Rosenberg đã chứng minh rằng việc bước vào trạng thái ý thức này là có thể và rất thực tế trong việc giải quyết xung đột. Ông đã để lại một con đường mà tất cả chúng ta đều có thể đi theo. Nếu trái tim chúng ta thực sự quan tâm, thì chúng ta sẽ đi theo. Đó là cách duy nhất để phát triển trí tuệ và chấm dứt những xung đột trên thế giới.