Giao Tiếp Bất Bạo Động: Ngôn Ngữ Của Lòng Trắc Ẩn

Lượt đọc: 241 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
Chương 11
Thiết Lập Sự Kết Nối Giữa Con Người Với Nhau

❊ ❊ ❊

Bây giờ, khi bạn đã quen với NVC, tôi muốn bàn về cách áp dụng nó trong việc giải quyết mâu thuẫn (conflict resolution). Đó có thể là mâu thuẫn giữa bạn và một ai đó, hoặc bạn chọn – hay được đề nghị – làm trung gian hòa giải mâu thuẫn giữa những người khác: những thành viên trong gia đình, những đồng nghiệp, những cặp đôi, hoặc thậm chí những người xa lạ. Dù cho tình huống có là gì đi nữa, việc giải quyết mâu thuẫn bao gồm tất cả các nguyên tắc mà chúng ta đã học trong cuốn sách này: quan sát mà không đánh giá, xác định và bày tỏ cảm xúc, kết nối cảm xúc với nhu cầu, và đưa ra lời đề nghị rõ ràng, cụ thể bằng “ngôn ngữ hành động.”

Trong vài thập kỷ qua, tôi đã sử dụng NVC để giải quyết xung đột trên khắp thế giới. Tôi đã gặp những cặp đôi không hạnh phúc, những thành viên trong gia đình, những người quản lý và nhân viên, và những nhóm sắc tộc có mâu thuẫn với nhau. Kinh nghiệm chỉ tôi rằng chúng ta có thể giải quyết bất kỳ sự xung đột nào và mang lại sự hài lòng cho tất cả mọi người. Dĩ nhiên, việc đó đòi hỏi rất nhiều sự kiên nhẫn, sự sẵn lòng để thiết lập sự kết nối, chủ đích làm theo các nguyên tắc của NVC cho đến khi các bên tìm ra được giải pháp chung, và niềm tin rằng quá trình này sẽ hiệu quả.

Điều quan trọng nhất là tạo ra sự kết nối giữa các bên.

Trong giải quyết mâu thuẫn bằng NVC, điều quan trọng nhất là thiết lập sự kết nối giữa các bên. Đây là nền tảng của mọi bước khác, vì khi bạn chưa tạo ra được sự kết nối đó, mỗi bên sẽ không hiểu rõ bên kia đang có những cảm xúc và nhu cầu gì. Bên cạnh đó, cả hai bên cần hiểu ngay từ đầu rằng mục tiêu không phải là ép buộc bên kia làm theo ý mình. Thay vào đó, mục tiêu là tạo ra sự kết nối, dựa trên sự quan tâm và tôn trọng lẫn nhau. Điều này có nghĩa là mỗi bên xem trọng những nhu cầu của chính mình, đồng thời ý thức rằng sự hạnh phúc của mình và của người khác có tính tương thuộc. Một khi cả hai bên đã thông suốt điều này, việc đối thoại sẽ trở nên khả thi, và những mâu thuẫn tưởng như bế tắc có thể được giải quyết một cách dễ dàng.

Khi được yêu cầu làm trung gian hòa giải, tôi luôn tập trung vào việc tạo ra sự kết nối dựa trên sự quan tâm và tôn trọng lẫn nhau giữa các bên. Đây thường là công việc khó khăn nhất. Chỉ khi sự kết nối này đã được thiết lập, tôi mới giúp các bên nghĩ về những phương án để giải quyết vấn đề và mang lại sự hài lòng cho tất cả mọi người.

Để ý rằng tôi dùng từ “hài lòng”, thay vì “thỏa hiệp”. Đa phần những nỗ lực giải quyết mâu thuẫn là để đạt được sự thỏa hiệp, có nghĩa là mỗi bên phải miễn cưỡng từ bỏ một thứ gì đó và không bên nào thỏa mãn. NVC thì khác; mục tiêu của nó là đáp ứng nhu cầu của tất cả mọi người một cách trọn vẹn.

Hòa giải bằng NVC và Hòa giải truyền thống

Hãy đi sâu hơn vào việc tạo ra sự kết nối giữa con người với nhau trong công việc làm trung gian hòa giải. Khi được yêu cầu làm công việc này, cách tiếp cận của tôi rất khác so với cách tiếp cận của nhiều nhà hòa giải chuyên nghiệp.

Ví dụ, nhiều năm trước, tôi đến Áo để gặp một nhóm những nhà hòa giải chuyên nghiệp với nhiều kinh nghiệm hòa giải quốc tế. Tôi kể về các cuộc xung đột mà tôi đã hòa giải, chẳng hạn như cuộc xung đột ở bang California (Mỹ) giữa những người chủ đất và những nông dân nhập cư, cuộc xung đột giữa hai bộ tộc châu Phi, và một vài cuộc xung đột rất căng thẳng khác.

Một người trong nhóm hỏi tôi thường dành bao nhiêu thời gian để nghiên cứu một tình huống mà mình chuẩn bị đi hòa giải. Câu hỏi của anh ấy cho thấy cách tiếp cận của phần lớn những nhà hòa giải: tập trung vào việc giải quyết vấn đề, thay vì vào việc tạo ra sự kết nối giữa con người với nhau. Trên thực tế, trong nhiều trường hợp, các bên thậm chí không ngồi chung một phòng. Điều này có nghĩa là một bên ngồi ở một phòng, bên kia ngồi ở một phòng khác, và nhà hòa giải đi qua lại giữa hai phòng. Ông ta hỏi một bên: “Các bạn muốn họ làm gì?”, rồi nói điều đó với bên kia và xem liệu họ có sẵn lòng làm theo không. Sau đó, ông ta quay lại với bên đầu tiên và nói: “Họ không sẵn lòng làm điều đó; nhưng còn điều này thì sao?”

Nhiều nhà hòa giải xác định vai trò của mình là “cái đầu thứ ba”, cố gắng nghĩ ra cách dung hòa giữa các bên. Họ hoàn toàn không quan tâm đến việc tạo ra sự kết nối, và do đó bỏ qua công cụ giải quyết mâu thuẫn duy nhất mà tôi cho rằng hiệu quả. Khi tôi mô tả NVC và vai trò của sự kết nối giữa con người với nhau, một người trong nhóm ở Áo bày tỏ sự phản đối, cho rằng tôi đang nói về tâm lý trị liệu, và nhà hòa giải không phải là nhà trị liệu tâm lý.

Khi sự kết nối đã được thiết lập, vấn đề thường sẽ tự nó được giải quyết.

Trong kinh nghiệm của tôi, sự kết nối giữa con người với nhau ở cấp độ cảm xúc và nhu cầu không phải là tâm lý trị liệu. Trên thực tế, nó là cốt lõi của hòa giải, vì trong phần lớn thời gian, khi sự kết nối đó đã được thiết lập, vấn đề sẽ tự nó được giải quyết. Thay vì là “cái đầu thứ ba” và hỏi mỗi bên sẵn lòng làm gì, nếu chúng ta có thể giúp các bên thấy rõ nhu cầu của nhau, thì họ có thể khám phá ra phương án để đáp ứng nhu cầu của tất cả mọi người.

Tổng quan các bước giải quyết mâu thuẫn bằng NVC

Trước khi đi sâu hơn, tôi muốn trình bày tổng quan các bước giải quyết mâu thuẫn giữa chúng ta và một ai đó khác. Quá trình này có năm bước. Bên nào cũng có thể nói ra nhu cầu của mình trước, nhưng để đơn giản, hãy giả định chúng ta là người bắt đầu.

Thứ nhất, chúng ta nói ra những nhu cầu của mình. Thứ hai, chúng ta lắng nghe những nhu cầu của người kia, bất kể họ nói gì. Nếu họ không nói ra nhu cầu, mà bày tỏ một quan điểm, một sự phân tích hay phán xét, thì chúng ta nhận ra điều đó và tiếp tục lắng nghe những nhu cầu đằng sau chúng. Thứ ba, chúng ta hỏi người kia liệu chúng ta đã hiểu những nhu cầu của họ một cách chính xác chưa, và nếu chưa, thì chúng ta tiếp tục lắng nghe chúng. Ngược lại, chúng ta cũng có thể đề nghị người kia diễn đạt lại những nhu cầu của mình để đảm bảo họ thực sự hiểu. Thứ tư, chúng ta trao càng nhiều sự đồng cảm càng tốt cho chính mình và cho người kia, để cả hai có thể thực sự nghe thấy những nhu cầu của nhau. Thứ năm, sau khi đã hiểu rõ những nhu cầu của nhau, chúng ta đề ra những cách thức để đáp ứng chúng bằng cách sử dụng “ngôn ngữ hành động” một cách rõ ràng.

Tránh sử dụng ngôn ngữ ám chỉ lỗi sai ở người kia.

Trong suốt quá trình này, chúng ta lắng nghe với sự quan tâm và tôn trọng, và tránh sử dụng ngôn ngữ ám chỉ lỗi sai ở người kia.

Phân biệt nhu cầu với cách thức và sự phân tích

Trong giải quyết mâu thuẫn bằng NVC, việc nhận thức và bày tỏ nhu cầu là cốt yếu. Do đó, chúng ta hãy xem lại khái niệm quan trọng này, điều đã được nhấn mạnh trong suốt cuốn sách, nhất là trong Chương 5.

Về cơ bản, nhu cầu là những nguồn lực mà chúng ta cần để có thể sống một cách khỏe mạnh và hạnh phúc. Tất cả chúng ta đều có những nhu cầu thể chất: không khí, nước uống, thức ăn, nghỉ ngơi... Và chúng ta có những nhu cầu tâm lý như sự thấu hiểu, sự hỗ trợ, sự trung thực, sự đóng góp có ý nghĩa... Tôi tin rằng về cơ bản, tất cả mọi người đều có những nhu cầu giống nhau, bất kể quốc tịch, tôn giáo, giới tính, thu nhập, trình độ học vấn, vv...

Tiếp theo, chúng ta hãy xem xét sự khác nhau giữa một “nhu cầu” và một “cách thức” để đáp ứng nhu cầu đó. Đây là điều rất quan trọng khi giải quyết mâu thuẫn.

Nhiều người trong chúng ta gặp khó khăn trong việc xác định và bày tỏ nhu cầu, vì chúng ta ít khi được dạy để làm điều đó. Thay vào đó, chúng ta được dạy để phán xét, lăng mạ, chỉ trích, dán nhãn... Trong một cuộc mâu thuẫn, cả hai bên thường dành quá nhiều thời gian để chứng minh mình đúng và bên kia sai, thay vì chú tâm vào những nhu cầu của nhau. Những xung đột bằng lời nói như vậy có thể dễ dàng leo thang thành bạo lực, thậm chí chiến tranh.

Để không nhầm lẫn giữa “nhu cầu” và “cách thức”, điều quan trọng cần nhớ là nhu cầu thì không liên quan đến một người cụ thể thực hiện một hành động cụ thể. Ngược lại, cách thức, có thể biểu hiện dưới dạng đề nghị hoặc “giải pháp”, đề cập đến một người cụ thể thực hiện một hành động cụ thể.

Lần nọ, tôi gặp một cặp vợ chồng chuẩn bị li dị. Tôi hỏi người chồng những nhu cầu nào của anh ấy không được đáp ứng trong mối quan hệ của họ. Anh ấy đáp: “Tôi cần rời khỏi cuộc hôn nhân này.” Điều người chồng đang mô tả là một người cụ thể (chính anh ấy) thực hiện một hành động cụ thể (rời khỏi cuộc hôn nhân). Nó là một cách thức, chứ không phải nhu cầu.

Tôi chỉ ra điều này với người chồng và đề nghị đầu tiên, anh ấy hãy làm rõ nhu cầu của mình và của vợ trước khi thực hiện cách thức “rời khỏi cuộc hôn nhân”. Người chồng nhận ra anh ấy có nhu cầu được thấu hiểu đối với những áp lực đến từ công việc của mình. Người vợ nhận ra cô ấy có nhu cầu được gần gũi và kết nối vì cô thấy công việc của chồng chiếm phần lớn thời gian của anh ấy. Sau khi cả hai đã thấu hiểu những nhu cầu của nhau, họ cùng đề ra những thỏa thuận để đáp ứng chúng, thay vì quyết định chấm dứt cuộc hôn nhân như ban đầu.

Trong trường hợp của một cặp vợ chồng khác, họ lại nhầm lẫn giữa “bày tỏ nhu cầu” và “đưa ra phân tích”, và việc đó dẫn đến sự bạo lực thể chất mà họ gây ra cho nhau. Tôi làm việc với cặp vợ chồng này vào cuối một khóa đào tạo. Người chồng miêu tả tình huống của gia đình mình trong nước mắt và hỏi liệu tôi có sẵn lòng tư vấn riêng cho họ không. Tôi đồng ý.

Tại nhà của họ, tôi mở đầu buổi hòa giải bằng cách nói: “Tôi biết cả hai bạn đang có rất nhiều nỗi đau. Hãy bắt đầu bằng việc mỗi bạn nói ra bất kỳ nhu cầu nào của mình đang không được đáp ứng trong mối quan hệ này. Tôi tự tin rằng sau khi các bạn đã thấu hiểu những nhu cầu của nhau, chúng ta có thể tìm ra những cách thức để đáp ứng chúng.”

Người chồng nói với vợ mình: “Vấn đề của em là em hoàn toàn thiếu nhạy cảm với những nhu cầu của anh!” Người vợ đáp trả: “Anh luôn nói những điều bất công như thế!”

Bạn thấy đấy, thay vì bày tỏ nhu cầu, họ đã đưa ra những phân tích nghe như sự chỉ trích đối với người kia. Như đã nói, mọi sự phân tích ám chỉ lỗi sai ở người kia đều là cách thể hiện đầy bi kịch của những nhu cầu không được đáp ứng. Trong trường hợp này, người chồng có nhu cầu được thấu hiểu và hỗ trợ, nhưng bày tỏ nó bằng cách nói vợ mình “thiếu nhạy cảm”. Người vợ cũng có nhu cầu được thấu hiểu, nhưng bày tỏ nó bằng cách nói chồng mình “bất công”. Sau một lúc, với sự hỗ trợ của tôi, cuối cùng họ cũng có thể nghe thấy và thấu hiểu những nhu cầu của nhau, và từ đó khám phá ra những cách thức để giải quyết mâu thuẫn kéo dài của mình.

Lần nọ, tôi đến tư vấn cho một công ty, nơi mà tinh thần và năng suất làm việc đều đang giảm sút do có hai nhóm đang mâu thuẫn với nhau về việc sử dụng phần mềm nào. Một nhóm đã dành nhiều công sức để phát triển phần mềm hiện tại, và muốn thấy nó tiếp tục được sử dụng. Nhóm kia muốn sử dụng một phần mềm hoàn toàn mới.

Tôi bắt đầu bằng cách yêu cầu mỗi bên chia sẻ những nhu cầu của họ sẽ được đáp ứng bằng việc sử dụng phần mềm mà họ ủng hộ. Một thành viên của nhóm ủng hộ phần mềm mới nói: “Tôi nghĩ rằng nếu quá bảo thủ, chúng ta sẽ tụt hậu và lỗi thời. Cải tiến có nghĩa là chúng ta chấp nhận rủi ro và dám thử những cách mới.” Một thành viên của nhóm kia đáp lại: “Nhưng tôi nghĩ rằng việc nắm bắt mọi xu hướng mới một cách hấp tấp sẽ không mang lại lợi ích cho chúng ta.” Bạn thấy đấy, thay vì nói ra nhu cầu, họ đã đưa ra những phân tích về mặt lý trí nghe như sự chỉ trích đối với nhóm kia. Họ thừa nhận rằng cuộc đối thoại này đã lặp đi lặp lại trong nhiều tháng và chẳng đi đến đâu ngoài việc khiến họ thêm căng thẳng.

Những phân tích về mặt lý trí thường nghe như sự chỉ trích đối với người kia.

Nếu chúng ta không biết cách bày tỏ nhu cầu một cách trực tiếp và rõ ràng, mà chỉ có thể đưa ra những phân tích nghe như sự chỉ trích đối với người khác, thì chiến tranh và bạo lực sẽ không còn xa – dù là bạo lực về ngôn từ, thể chất hay tinh thần.

Lắng nghe nhu cầu của người kia bất kể họ nói gì

Để giải quyết mâu thuẫn bằng NVC, chúng ta cần rèn luyện khả năng lắng nghe những nhu cầu của người khác bất kể họ nói hay làm gì. Nếu chúng ta thực sự muốn giúp người khác, thì điều đầu tiên cần học là diễn đạt lại bất kỳ thông điệp nào của họ dưới dạng những cảm xúc và nhu cầu, dù thông điệp đó là một sự im lặng, một sự phủ nhận, một sự phán xét, một cử chỉ, hay một lời đề nghị.

Học cách lắng nghe nhu cầu bất kể người kia truyền đi thông điệp gì.

Ví dụ, trong một cuộc nói chuyện, nếu tôi hỏi người kia một điều gì đó liên quan đến điều họ vừa nói và nhận được câu trả lời: “Đó là một câu hỏi ngu ngốc!”, thì tôi nhận ra họ đang bày tỏ một nhu cầu dưới dạng một sự phán xét. Tôi tiến hành đoán nhu cầu đó có thể là gì – có thể câu hỏi của tôi đã không đáp ứng nhu cầu được thấu hiểu của họ. Hoặc nếu tôi đề nghị vợ mình nói chuyện về sự căng thẳng trong mối quan hệ của chúng tôi và cô ấy đáp: “Em không muốn nói về nó!”, thì tôi có thể đoán nhu cầu của cô ấy là bảo vệ bản thân khỏi những thứ mà cô ấy tưởng tượng có thể xảy ra nếu chúng tôi nói chuyện. Vậy đây là công việc của chúng ta: học cách lắng nghe những nhu cầu đằng sau những thông điệp, vốn không bày tỏ nhu cầu một cách rõ ràng. Kỹ năng này đòi hỏi nhiều sự thực hành. Khi đoán được người kia có nhu cầu gì, chúng ta có thể hỏi họ liệu chúng ta đã hiểu một cách chính xác chưa. Nếu chúng đã thấu hiểu nhu cầu của họ, thì sự kết nối giữa hai bên đã trở nên sâu sắc hơn một bậc – một yếu tố quan trọng để giải quyết mâu thuẫn thành công.

Trong các khóa học dành cho những cặp vợ chồng, tôi thường tìm cặp có mâu thuẫn tồn tại dai dẳng nhất và đưa ra một sự tiên đoán: việc giải quyết mâu thuẫn sẽ chỉ cần chưa đầy 20 phút, kể từ thời điểm mỗi bên có thể nói ra nhu cầu của bên kia một cách chính xác.

Lần nọ, có một cặp vợ chồng đã mâu thuẫn với nhau về vấn đề tiền bạc trong 39 năm. Trong sáu tháng đầu tiên sau khi kết hôn, người vợ đã hai lần rút quá số tiền trong tài khoản chung. Kể từ đó, người chồng nắm quyền quản lý tài chính và không cho phép vợ mình rút tiền từ tài khoản nữa. Họ chưa bao giờ ngừng tranh cãi về chuyện đó.

Người vợ nghi ngờ sự tiên đoán trên của tôi, nói rằng mặc dù họ có một cuộc hôn nhân tốt và “giao tiếp tốt với nhau”, nhưng sự mâu thuẫn này không thể được giải quyết một cách nhanh chóng. Tôi đề nghị cô ấy cho tôi biết nhu cầu của chồng mình là gì trong tình huống này.

Cô ấy nói: “Anh ấy rõ ràng không muốn tôi chi bất kỳ khoản tiền nào!”

Người chồng lập tức kêu lên: “Vớ vẩn!”

Bạn thấy đấy, người vợ đã nói về một “cách thức”, thay vì một “nhu cầu”. Một lần nữa, đây là sự khác nhau: nhu cầu thì không liên quan đến một hành động cụ thể, như chi tiền hay không chi tiền. Tôi nói với người vợ rằng tất cả mọi người đều có những nhu cầu giống nhau, và chỉ khi cô ấy nhận ra nhu cầu của chồng mình, vấn đề mới có thể được giải quyết.

Được khuyến khích đoán nhu cầu của chồng một lần nữa, người vợ nói: “Anh ấy giống hệt bố mình!”, rồi mô tả bố chồng mình tính toán trong chi tiêu ra sao. Lần này, thay vì xác định nhu cầu, cô ấy lại đưa ra một sự phân tích. Rõ ràng, thậm chí sau 39 năm “giao tiếp tốt với nhau”, cô ấy vẫn không hề biết chồng mình có nhu cầu gì.

Tôi quay sang người chồng: “Vì vợ anh không biết anh có nhu cầu gì, sao anh không cho cô ấy biết? Khi nắm quyền quản lý tài chính và không cho phép cô ấy rút tiền từ tài khoản, nhu cầu nào của anh được đáp ứng?”

Sự phán xét gây cản trở quá trình giải quyết mâu thuẫn.

Anh ấy đáp: “Marshall, cô ấy là người vợ và người mẹ tuyệt vời. Nhưng khi liên quan đến tiền bạc, cô ấy hoàn toàn vô trách nhiệm!” Bạn thấy đấy, thay vì bày tỏ nhu cầu, anh ấy lại đưa ra một sự phán xét, thứ gây cản trở quá trình giải quyết mâu thuẫn. Khi người ta thấy mình bị phán xét, họ có khuynh hướng sử dụng năng lượng để bảo vệ bản thân hoặc công kích lại hơn là tìm phương án giải quyết vấn đề.

Tôi cố gắng lắng nghe cảm xúc và nhu cầu đằng sau lời phán xét của người chồng: “Có phải anh sợ vì có nhu cầu bảo vệ gia đình về mặt tài chính?” Anh ấy nói sự phỏng đoán của tôi là chính xác. Trên thực tế, tôi hiếm khi đoán đúng ngay trong lần đầu tiên, nhưng việc đó là không cần thiết, vì dù tôi có đoán sai đi nữa, tôi cũng đang tập trung vào nhu cầu của họ và giúp họ kết nối với điều đó ở chính mình, thứ là cốt lõi của vấn đề, thay vì bị mắc kẹt trong những suy nghĩ phán xét.

Nhu cầu đã được nghe thấy?

Sau khi người chồng đã thừa nhận nhu cầu của mình – bảo vệ gia đình về mặt tài chính, bước tiếp theo là đảm bảo người vợ nghe thấy nó. Đây là bước rất quan trọng trong giải quyết mâu thuẫn. Chúng ta không được giả định rằng nếu một bên đã bày tỏ nhu cầu một cách rõ ràng, thì bên kia sẽ nghe thấy nó một cách chính xác. Tôi hỏi người vợ: “Chị có thể cho tôi biết chị nghe thấy nhu cầu của chồng mình trong tình huống này là gì không?”

Cô ấy đáp: “Việc tôi đã rút quá số tiền trong tài khoản một vài lần không có nghĩa là tôi sẽ tiếp tục làm nó!”

Lời đáp của cô ấy không phải là lạ. Khi nỗi đau của chúng ta đã tích lũy qua nhiều năm, nó có thể gây cản trở khả năng lắng nghe của chúng ta, ngay cả khi điều được nói ra là rõ ràng. Tôi nói với người vợ: “Tôi muốn nói với chị điều tôi đã nghe chồng chị nói, và tôi muốn chị lặp lại điều đó. Tôi nghe thấy chồng chị sợ vì anh ấy muốn bảo vệ gia đình về mặt tài chính.”

Trao sự đồng cảm để xoa dịu nỗi đau

Người ta thường cần nhận được sự đồng cảm trước khi có thể nghe thấy điều đang được nói đến.

Nhưng nỗi đau của người vợ vẫn quá lớn để cô ấy có thể nghe thấy tôi. Khi điều này xảy ra, chúng ta cần một kỹ năng khác trong NVC để giúp thúc đẩy quá trình giải quyết mâu thuẫn. Khi người ta đau khổ, họ thường cần nhận được sự đồng cảm trước khi có thể nghe thấy điều đang được nói đến. Nỗi đau càng lớn, sự đồng cảm mà họ cần nhận được càng nhiều. Vậy nên, trong trường hợp này, tôi thay đổi hướng đi: thay vì cố gắng yêu cầu người vợ lặp lại điều chồng mình đã nói, tôi trao sự đồng cảm cho nỗi đau của cô ấy – thứ khiến cô ấy không thể lắng nghe.

Tôi hỏi người vợ: “Có phải chị tổn thương vì muốn được tin tưởng rằng mình có thể học từ trải nghiệm trong quá khứ?” Cô ấy đáp: “Vâng, đúng vậy”, với sự thể hiện trong ánh mắt cho thấy mình cần sự đồng cảm đó như thế nào. Nhưng khi được yêu cầu lặp lại điều chồng mình đã nói, cô ấy trả lời: “Anh ấy nghĩ tôi chi quá nhiều tiền!”

Tương tự việc chúng ta không được dạy để bày tỏ nhu cầu của bản thân, hầu hết chúng ta cũng không được dạy để lắng nghe nhu cầu của người khác. Tất cả những gì người vợ này nghe được là những phán xét và chỉ trích. Tôi khuyến khích cô ấy cố gắng chỉ lắng nghe nhu cầu của chồng. Sau khi tôi nhắc lại nhu cầu của anh ấy – bảo vệ gia đình về mặt tài chính – hai lần nữa, cuối cùng cô ấy cũng nghe thấy. Rồi sau một vài lần lặp lại nữa, cả hai bên đều thấu hiểu nhu cầu của nhau – lần đầu tiên trong 39 năm. Và đúng như tôi dự đoán, kể từ thời điểm đó, họ chỉ mất chưa đầy 20 phút để tìm ra phương án thiết thực cho vấn đề.

Tôi càng có nhiều kinh nghiệm về hòa giải mâu thuẫn, dù là giữa các thành viên trong gia đình hay giữa các quốc gia, tôi càng tin rằng một học sinh tiểu học cũng có thể giải quyết chúng. Chúng ta chỉ cần nói với đứa bé: “Đây là những nhu cầu của mỗi bên. Đây là những nguồn lực. Con nghĩ chúng ta có thể làm gì để đáp ứng những nhu cầu này?” Tuy nhiên, thay vì như vậy, tâm trí chúng ta lại bị mắc kẹt trong sự phán xét, chỉ trích, và do đó ngay cả những mâu thuẫn đơn giản nhất cũng trở nên rất khó để giải quyết. NVC giúp chúng ta thoát khỏi cái bẫy này, từ đó tăng khả năng giải quyết xung đột một cách hòa bình và mang lại sự hài lòng cho tất cả mọi người.

Sử dụng “ngôn ngữ ở thì hiện tại”

Chúng ta đã bàn về việc đưa ra đề nghị một cách rõ ràng, cụ thể trong Chương 6, và bây giờ, tôi muốn trình bày thêm một vài ví dụ để chứng minh tầm quan trọng của nó trong giải quyết mâu thuẫn. Khi cả hai bên đã thấu hiểu những nhu cầu của nhau, bước tiếp theo là đưa ra những cách thức để đáp ứng chúng. Điều quan trọng là tránh chuyển đến bước này một cách vội vã, vì việc đó có thể dẫn đến sự thỏa hiệp trong miễn cưỡng. Hơn nữa, bằng cách thấu hiểu những nhu cầu của nhau trước khi đi đến bước tìm kiếm giải pháp, khả năng các bên làm theo những thỏa thuận mà họ thống nhất với nhau sẽ cao hơn rất nhiều. Quá trình giải quyết xung đột phải kết thúc bằng những hành động có thể đáp ứng nhu cầu của tất cả mọi người, và việc đó cần được thực hiện bằng việc sử dụng “ngôn ngữ hành động” (action language) ở thì hiện tại, một cách rõ ràng.

“Ngôn ngữ ở thì hiện tại” có nghĩa là các bên nói ra mong muốn của mình trong khoảnh khắc này. Ví dụ, một bên có thể nói: “Tôi muốn bạn nói tôi biết liệu bạn có sẵn lòng...” và miêu tả hành động mà họ muốn bên kia thực hiện. Lời đề nghị bao gồm những từ “Liệu bạn có sẵn lòng...” sẽ giúp củng cố một cuộc thảo luận với sự tôn trọng. Nếu bên kia trả lời rằng họ không sẵn lòng, thì chúng ta có thể tìm hiểu điều gì đang cản trở sự sẵn lòng của họ.

Nếu chúng ta đưa ra một đề nghị không sử dụng “ngôn ngữ ở thì hiện tại”, thì sự rõ ràng và khả năng tạo ra sự kết nối của nó sẽ giảm đi. Một ví dụ của lời đề nghị này là: “Tôi muốn bạn đi đến buổi biểu diễn với tôi vào tối thứ Bảy.” Để lời đề nghị này trở nên rõ ràng và tạo ra nhiều sự kết nối hơn, chúng ta có thể sử dụng “ngôn ngữ ở thì hiện tại” bằng cách nói: “Bạn có thể nói tôi biết liệu bạn có đi đến buổi biểu diễn với tôi vào tối thứ Bảy không?”. Hoặc chúng ta có thể đi thêm một bước nữa bằng cách nói: “Bạn có thể nói tôi biết bạn cảm thấy thế nào về việc đi đến buổi biểu diễn với tôi vào tối thứ Bảy không?”. Chúng ta càng rõ ràng về lời đáp mà chúng ta muốn nhận lại từ người kia, việc giải quyết mâu thuẫn càng trở nên hiệu quả.

Sử dụng những động từ mang tính hành động

Trong Chương 6, chúng ta đã bàn về vai trò của “ngôn ngữ hành động” khi đưa ra đề nghị. Trong những tình huống xung đột, việc đề nghị điều chúng ta muốn, thay vì chỉ nói chúng ta không muốn, lại càng quan trọng. Như đã nói, việc chỉ nói điều chúng ta không muốn sẽ dễ dàng tạo ra sự bối rối và phản kháng ở người nghe.

“Ngôn ngữ hành động” đòi hỏi chúng ta sử dụng những động từ mang tính hành động.

“Ngôn ngữ hành động” đòi hỏi chúng ta sử dụng các động từ mang tính hành động, thay vì những từ mơ hồ, chung chung. Ví dụ, lần nọ, trong một khóa học, một người vợ bày tỏ nhu cầu được thấu hiểu. Sau khi người chồng đã hiểu nhu cầu ấy một cách chính xác, tôi quay sang người vợ và hỏi: “Được rồi, hãy đi đến bước tìm kiếm giải pháp. Bạn muốn anh ấy làm gì để đáp ứng nhu cầu được thấu hiểu của mình?” Cô ấy đáp: “Tôi muốn anh ấy lắng nghe khi tôi nói.” Người chồng lập tức vặn lại: “Anh có lắng nghe khi em nói!” Điều này không phải là lạ, bởi một lời đề nghị mơ hồ như trên sẽ dễ dàng khiến người nghe thấy mình bị buộc tội và do đó trở nên phản kháng.

Người vợ lên giọng: “Anh không có!”, và người chồng lại đáp trả: “Anh có!” Họ thừa nhận mình đã có “cuộc đối thoại” này trong 12 năm, một tình huống thường gặp trong những mâu thuẫn khi các bên sử dụng những từ mơ hồ như “lắng nghe” để đưa ra đề nghị. Tôi đề xuất rằng thay vì làm như vậy, họ cần sử dụng những động từ mang tính hành động để miêu tả một điều gì đó mà chúng ta có thể nhìn thấy hoặc nghe thấy đang xảy ra – một điều gì đó mà một chiếc máy quay phim có thể ghi hình và thu tiếng lại. “Lắng nghe” xảy ra trong tâm trí của một người; người kia không thể nhìn thấy liệu nó có đang xảy ra hay không. Một cách để xác định một người có đang lắng nghe hay không là đề nghị họ diễn đạt lại điều chúng ta nói. Nếu họ có thể diễn đạt lại một cách chính xác, thì chúng ta biết rằng họ đã thực sự lắng nghe.

Trong một cuộc xung đột giữa một cặp vợ chồng khác, người vợ có nhu cầu “được tôn trọng đối với những lựa chọn của mình.” Sau khi người chồng đã hiểu nhu cầu ấy một cách chính xác, bước tiếp theo là người vợ đưa ra đề nghị. Cô ấy nói: “Em muốn anh cho em sự tự do để phát triển và là chính mình.” Người chồng lập tức vặn lại: “Anh có làm như vậy!”, và cũng như cặp vợ chồng kia, họ rơi vào “cuộc đối thoại” qua lại vô bổ giữa “Anh không có!” và “Anh có!”

Một lần nữa, một lời đề nghị mơ hồ như “cho em sự tự do” thường làm trầm trọng thêm mâu thuẫn. Trong trường hợp này, nó khiến người chồng thấy mình bị phán xét là “người đàn áp” và do đó trở nên phản kháng. Tôi nói với người vợ rằng lời đề nghị của cô ấy là không rõ ràng: “Hãy nói với chồng bạn một hành động cụ thể mà anh ấy có thể làm để giúp bạn thấy ‘được tôn trọng đối với những lựa chọn của mình’.”

Cô ấy thử lại: “Em muốn anh để em...”. Tôi ngắt lời, giải thích rằng “để” cũng quá mơ hồ: “Bạn thực sự có ý gì khi nói ai đó “để” bạn?”

Việc duy trì sự tôn trọng những nhu cầu của nhau là nhân tố cốt yếu để giải quyết mâu thuẫn thành công.

Sau một chút suy ngẫm, người vợ có một hiểu biết quan trọng. Cô ấy thừa nhận rằng khi nói những câu như: “Em muốn anh cho em sự tự do...” và “Em muốn anh để em...”, điều cô ấy thực sự muốn là nghe chồng mình nói: “Dù cho em làm gì, anh cũng sẽ chấp nhận nó.” Và cô ấy nhận ra rằng mong muốn ấy lại không đáp ứng nhu cầu “tự do để là chính mình” của anh ấy. Việc duy trì sự tôn trọng những nhu cầu của nhau là nhân tố cốt yếu để giải quyết mâu thuẫn thành công.

Lắng nghe nhu cầu đằng sau từ “Không”

Khi chúng ta đưa ra đề nghị, điều rất quan trọng là tôn trọng phản ứng của người kia, thậm chí nếu họ nói “Không” với đề nghị của chúng ta. Đồng thời, chúng ta cũng không chấp nhận sự thỏa hiệp, miễn cưỡng từ bỏ một nhu cầu nào đó của mình. NVC có thể giúp chúng ta tìm ra phương án để đáp ứng nhu cầu của tất cả mọi người một cách trọn vẹn.

Trong Chương 8, chúng ta đã bàn về tầm quan trọng của việc không nghe từ “không” như một sự bác bỏ. Thay vào đó, chúng ta lắng nghe nhu cầu đằng sau từ “không” đó: Khi người kia nói “không” với đề nghị của chúng ta, thực ra thì họ đang nói rằng họ có một nhu cầu khiến họ không thể nói “có”. Nếu chúng ta có thể nghe thấy nhu cầu ấy, thì chúng ta có thể tiếp tục quá trình giải quyết mâu thuẫn – duy trì sự tập trung vào việc tìm cách đáp ứng nhu cầu của tất cả mọi người.

NVC và vai trò của người hòa giải

Từ đầu chương đến giờ, chúng ta đã tập trung vào việc học cách giải quyết mâu thuẫn giữa mình và người khác. Nhưng nếu chúng ta đảm nhiệm vai trò làm trung gian hòa giải mẫu thuẫn giữa những người khác, thì chúng ta cần ghi nhớ thêm một vài điều.

Làm rõ vai trò của mình và truyền đạt niềm tin vào quá trình

Khi đảm nhiệm vai trò làm trung gian hòa giải, chúng ta có thể bắt đầu bằng việc đảm bảo với các bên rằng chúng ta ở đó không phải để đứng về bên nào, mà là để hỗ trợ họ trong việc lắng nghe lẫn nhau và tìm ra phương án để đáp ứng nhu cầu của tất cả mọi người. Tùy thuộc vào hoàn cảnh, chúng ta cũng có thể truyền đạt niềm tin của mình rằng nếu các bên làm theo các nguyên tắc của NVC, thì cuối cùng mọi nhu cầu của họ sẽ được đáp ứng.

Không bắt các bên làm theo ý mình

Mục tiêu không phải là để bắt các bên làm theo ý chúng ta.

Tôi đã nhấn mạnh tầm quan trọng của việc không bắt người khác làm theo ý mình. Điều này cũng đúng khi chúng ta làm trung gian hòa giải mâu thuẫn, nhất là mâu thuẫn giữa những người gần gũi với mình như gia đình, bạn bè, đồng nghiệp. Mục tiêu không phải là để bắt các bên làm theo ý chúng ta, mà là để tạo ra một môi trường trong đó các bên có thể kết nối với nhau, bày tỏ nhu cầu của mình, lắng nghe nhu cầu của bên kia, và tìm ra những cách thức để đáp ứng chúng.

Sự đồng cảm “sơ cứu”

Trong vai trò là người hòa giải, điều thường xảy ra là ngay khi tôi bày tỏ sự đồng cảm đối với những điều một bên chia sẻ, bên kia lập tức cho rằng tôi thiên vị. Trong những tình huống đó, tôi cần trao cho họ “sự đồng cảm sơ cứu” (first-aid empathy), chẳng hạn bằng cách nói: “Có phải bạn khó chịu vì muốn thấy an tâm rằng bạn cũng sẽ được nói ra góc nhìn của mình?”

Sau khi làm như vậy, tôi nhắc rằng cả hai bên sẽ đều có cơ hội chia sẻ, và lượt của họ sẽ là tiếp theo. Rồi tôi có thể hỏi: “Bạn đã thấy an tâm chưa, và có sẵn lòng đợi một chút không?”

Chúng ta có thể cần làm việc này nhiều lần để giúp cuộc hòa giải đi đúng hướng.

Theo dõi cuộc đối thoại một cách cẩn thận

Khi làm trung gian hòa giải, chúng ta cần theo dõi cuộc đối thoại một cách cẩn thận: ý thức về việc mỗi bên đã nói đến đâu để chúng ta có thể quay lại điều đó sau khi bên kia đã được thấu hiểu. Việc này là không dễ, nhất là khi mọi thứ trở nên căng thẳng. Trong những tình huống đó, tôi thấy việc sử dụng một chiếc bảng để viết ra những điều quan trọng mà mỗi bên đã nói là rất có ích. Việc viết ra không chỉ giúp chúng ta ghi nhớ mỗi bên đã nói những gì, mà còn giúp các bên thấy an tâm rằng nhu cầu của mình sẽ được đề cập đến. Bằng cách này, mọi người có thể chú ý nhiều hơn vào điều đang được nói trong khoảnh khắc hiện tại.

Giữ cuộc đối thoại ở trong hiện tại

Một phẩm chất khác cần mang vào cuộc hòa giải là ý thức về khoảnh khắc hiện tại: mỗi bên có nhu cầu và đề nghị gì vào lúc này? Việc này là không dễ, vì hầu hết chúng ta chưa bao giờ được dạy để sống trong hiện tại.

Trong quá trình làm trung gian hòa giải, nhiều khả năng chúng ta sẽ nghe rất nhiều sự thảo luận về điều đã xảy ra trong quá khứ hoặc điều các bên muốn sẽ xảy ra trong tương lai. Tuy nhiên, việc giải quyết mâu thuẫn chỉ có thể xảy ra ngay bây giờ, nên bây giờ mới là nơi mà chúng ta cần tập trung.

Đưa cuộc hòa giải tiến về phía trước

Một công việc khác trong vai trò người hòa giải là tránh để cuộc đối thoại trở nên trì trệ, điều có thể dễ dàng xảy ra khi người ta thường nghĩ rằng nếu họ kể cùng một câu chuyện thêm một lần nữa, thì cuối cùng họ sẽ được thấu hiểu và người kia sẽ làm theo ý họ.

Để đưa cuộc hòa giải tiến về phía trước, người hòa giải cần đặt những câu hỏi hiệu quả, điều chỉnh tốc độ khi cần thiết, và có thể sử dụng phương pháp đóng vai. Lần nọ, tôi được mời đến một thị trấn để giảng. Trước khóa học, người tổ chức sự kiện hỏi liệu tôi có sẵn lòng làm trung gian hòa giải một cuộc xung đột trong gia đình anh ấy liên quan đến việc phân chia tài sản không. Tôi đồng ý, ý thức rằng mình chỉ có khoảng ba giờ để làm điều đó trước khi khóa học bắt đầu.

Cuộc xung đột gia đình xoay quanh một người đàn ông sở hữu một trang trại lớn. Hai người con trai của ông ấy mâu thuẫn về việc tài sản đó sẽ được phân chia như thế nào. Mặc dù sống gần nhau, họ đã không nói chuyện với nhau trong tám năm. Tôi gặp hai anh em này cùng vợ và em gái của họ, những người đã vướng vào vụ pháp lý phức tạp và mang lại rất nhiều khổ đau này.

Vì không có nhiều thời gian, nên tôi phải đẩy nhanh quá trình hòa giải. Để tránh việc từng người kể đi kể lại cùng một câu chuyện, tôi hỏi hai anh em liệu tôi có thể đóng vai một trong hai người không, rồi sau đó tôi sẽ đổi sang vai người còn lại.

Sử dụng phương pháp đóng vai để đẩy nhanh quá trình hòa giải.

Sau một lúc đóng vai người anh và nói chuyện với người em bằng NVC, tôi quay sang nhìn người anh và thấy một điều mà tôi không chuẩn bị trước: anh ấy đang khóc. Tôi đoán anh ấy đang trải nghiệm một sự đồng cảm sâu sắc, cả đối với chính mình từ vai diễn của tôi, cũng như đối với nỗi đau của em mình, điều mà anh ấy chưa bao giờ nhận ra cho đến lúc đó. Ngày hôm sau, người bố đến gặp tôi, cũng với đầy nước mắt, xúc động nói rằng đêm hôm trước, cả gia đình đã đi ăn tối cùng nhau lần đầu tiên trong tám năm. Mặc dù cuộc xung đột đã kéo dài trong nhiều năm, với sự tham gia không thành công của các luật sư, vấn đề trở nên dễ dàng được giải quyết một khi hai anh em nghe thấy những nỗi đau và nhu cầu của nhau thông qua quá trình đóng vai. Nếu tôi đợi cả hai người họ kể câu chuyện của mình, thì mọi thứ sẽ mất thời gian hơn rất nhiều.

Đóng vai đơn giản là đặt mình vào vị trí của người khác.

Khi sử dụng phương pháp này, thỉnh thoảng tôi sẽ quay sang người mà tôi đang đóng vai (người mà tôi gọi là “đạo diễn”), để hỏi tôi đang làm như thế nào. Sau một lúc, tôi đã nghĩ rằng tôi có năng khiếu diễn xuất, vì tôi thường xuyên thấy họ khóc và nói: “Đó chính xác là điều tôi đã cố gắng nói!” Tuy nhiên, khi tôi bắt đầu hướng dẫn cách đóng vai cho người khác, tôi nhận ra bất kỳ ai trong chúng ta cũng có thể làm nó, chỉ cần chúng ta kết nối với những cảm xúc và nhu cầu của chính mình. Bất kể chuyện gì xảy ra, tất cả chúng ta đều có những cảm xúc và nhu cầu tương tự nhau, bởi chúng mang tính phổ quát.

Tóm lại, đóng vai đơn giản là chúng ta đặt mình vào vị trí của người khác và cảm nhận xem họ có những cảm xúc và nhu cầu gì. Chúng ta không nhất thiết phải nhập vai một cách hoàn hảo; không ai có thể làm điều đó. Thỉnh thoảng, chúng ta có thể kiểm tra với người “đạo diễn” để họ giúp chúng ta làm tốt hơn.

Ngắt lời

Thỉnh thoảng, cuộc đối thoại trở nên căng thẳng và các bên tranh cãi gay gắt. Trong những tình huống đó, để giữ cuộc hòa giải đi đúng hướng, chúng ta cần học cách ngắt lời.

Lần nọ, tôi được mời đến Israel để làm trung gian hòa giải. Mọi thứ trở nên khó khăn khi các bên bắt đầu chửi bới nhau trong khi người phiên dịch của tôi lại không dám ngắt lời họ. Cuối cùng, tôi cũng có thể chỉ anh ấy cách ngắt lời một cách cứng rắn. Tôi hướng dẫn: “Bảo họ im lặng! Nói họ dừng cãi vã và đợi cho đến khi bạn dịch xong những điều họ đã nói cho tôi.” Trong những tình huống khác, khi các bên la hét và nói cùng lúc, tôi sẽ lớn tiếng chen vào: “Đợi đã, đợi đã, đợi đã!” Tôi lặp lại điều này nhiều lần nếu cần thiết cho đến khi có thể lấy lại sự chú ý của họ.

Nếu khi chúng ta ngắt lời mà người ta phản ứng với sự tức giận, thì đó là do họ đang có nỗi đau quá lớn để có thể nghe thấy chúng ta. Đây là lúc chúng ta cần trao cho họ “sự đồng cảm sơ cứu”. Sau đây là ví dụ từ một cuộc hòa giải trong bối cảnh kinh doanh:

Người nói: Chuyện này xảy ra mọi lúc! Chúng tôi và họ đã họp với nhau ba lần, và mỗi lần, họ lại đưa ra lý do để biện hộ cho việc tại sao họ không làm điều mình đã hứa. Lần cuối cùng họ thậm chí đã ký thỏa thuận! Bây giờ lại một lời hứa khác! Thật vô nghĩa khi làm việc với những người...

Người hòa giải: Đợi đã, đợi đã, ĐỢI ĐÃ! Bạn có thể nói tôi biết bạn đã nghe thấy bên kia nói gì không?

Người nói: (phản ứng với sự tức giận) Không!

Người hòa giải: (trao “sự đồng cảm sơ cứu”) Có phải bạn cảm thấy rất không tin tưởng và thực sự cần một chút sự tin tưởng rằng người ta sẽ làm điều họ nói?

Người nói: Đúng vậy...

Người hòa giải: Vậy bạn có thể nói tôi biết bạn đã nghe thấy bên kia nói gì không? Để tôi lặp lại cho bạn nhé. Tôi nghe họ nói họ có nhu cầu về sự chính trực. Bạn có thể nói lại với tôi điều đó để tôi đảm bảo rằng tất cả chúng ta đều hiểu nhau không?

Chúng ta có thể xem vai trò của mình giống như người phiên dịch – diễn đạt lại thông điệp của mỗi bên để bên kia có thể hiểu nó. Tôi thường nói với các bên hãy làm quen với sự ngắt lời và diễn đạt lại của tôi vì mục đích giải quyết vấn đề. Khi làm điều đó, tôi cũng thường kiểm tra với họ xem liệu tôi diễn đạt lại có chính xác không. Chúng ta có thể diễn đạt lại bằng cách đoán, nhưng người nói luôn là người quyết định cuối cùng.

Mục đích của việc ngắt lời là để khôi phục quá trình NVC.

Điều quan trọng cần nhớ là mục đích của việc ngắt lời và lấy lại sự chú ý của các bên là để khôi phục quá trình NVC: nói ra điều quan sát, xác định và bày tỏ cảm xúc, kết nối cảm xúc với nhu cầu, và đưa ra lời đề nghị có thể thực hiện được bằng “ngôn ngữ hành động” rõ ràng, cụ thể.

Khi các bên từ chối gặp mặt nhau

Khi làm trung gian hòa giải, việc các bên gặp mặt để bày tỏ và lắng nghe những nhu cầu và mong muốn của nhau là lí tưởng. Tuy nhiên, trong nhiều trường hợp, một hoặc cả hai bên có thể từ chối làm việc đó. Họ nói: “Chẳng có ích gì, vì họ sẽ không lắng nghe. Tôi đã thử nói chuyện với họ rồi và nó không hiệu quả.”

Để giải quyết vấn đề này, tôi đã thử nhiều cách; trong đó, có một cách cho kết quả hứa hẹn là sử dụng máy ghi âm. Cụ thể, tôi lần lượt làm việc riêng với mỗi bên và đóng vai của bên kia, đồng thời ghi âm lại cuộc đối thoại. Nếu một trong hai bên không sẵn lòng gặp mặt vì nỗi đau của họ đang quá lớn, thì đây là một lựa chọn mà chúng ta có thể cân nhắc.

Lần nọ, tôi gặp một người phụ nữ đang rất tổn thương từ mâu thuẫn với chồng, nhất là từ cách anh ấy thể hiện sự tức giận. Đầu tiên, tôi lắng nghe theo cách giúp cô ấy nói ra những nhu cầu của mình và cảm nhận được sự đồng cảm. Sau đó, tôi đóng vai người chồng, đoán những nhu cầu của anh ấy và bày tỏ chúng cho đến khi thấy người vợ đã hiểu một cách chính xác. Cuối cùng, sau khi nhu cầu của cả hai bên đã được bày tỏ một cách rõ ràng thông qua quá trình đóng vai, tôi đề nghị người vợ cho phép tôi chia sẻ đoạn ghi âm với chồng cô ấy.

Trong trường hợp này, vì tôi đã đoán những nhu cầu của người chồng một cách chính xác, nên anh ấy cảm thấy rất nhẹ nhõm khi nghe đoạn ghi âm. Với niềm tin rằng mình sẽ được lắng nghe và thấu hiểu tăng lên thông qua quá trình làm việc riêng với tôi, hai vợ chồng đã đồng ý gặp nhau để cùng tìm phương án giải quyết vấn đề dựa trên sự tôn trọng.

Tóm lại, khi các bên từ chối gặp mặt nhau, việc kết hợp phương pháp đóng vai và sử dụng máy ghi âm có thể là câu trả lời.

Hòa giải không chính thức: “nhúng mũi vào chuyện của người khác”

“Hòa giải không chính thức” là một cách lịch sự để chỉ việc hòa giải trong những tình huống mà các bên không đề nghị chúng ta làm điều đó. Nói cách khác, chúng ta đang “nhúng mũi vào chuyện của người khác.”

Lần nọ, trong lúc đi siêu thị mua sắm, tôi thấy một người phụ nữ đánh đứa con chỉ mới biết đi của mình. Tôi quyết định can thiệp, mặc dù cô ấy không hề hỏi: “Marshall, ông có thể hòa giải xung đột giữa chúng tôi không?” Lần khác, tôi đang đi bộ trên đường phố ở Paris (Pháp) thì thấy một người đàn ông thình lình xuất hiện và tát vào mặt người phụ nữ đang đi gần tôi. Tôi can ngăn trước khi anh ấy tiếp tục làm điều đó. Lần khác nữa, trong một cuộc họp, tôi thấy hai nhóm người tranh cãi gay gắt, lặp đi lặp lại, và một lần nữa tôi quyết định “nhúng mũi vào chuyện của họ.”

Khi chúng ta nhìn thấy những hành vi khiến mình bận tâm, trừ khi tình huống đòi hỏi chúng ta “sử dụng vũ lực nhằm mục đích bảo vệ” (chủ đề sẽ được nói đến trong Chương 12), điều đầu tiên chúng ta cần làm là đồng cảm với những nhu cầu của người đang hành xử theo cách mà chúng ta không thích. Ví dụ, trong tình huống đầu tiên, nếu thay vì trao sự đồng cảm cho người mẹ, chúng ta lại nói một điều gì đó ám chỉ việc cô ấy đánh đứa trẻ là sai, thì nhiều khả năng cô ấy sẽ trở nên tức giận và đánh con mình nhiều hơn. Cách phản ứng như vậy của chúng ta sẽ chỉ làm trầm trọng thêm vấn đề.

Chúng ta cần phát triển và thông thạo khả năng lắng nghe nhu cầu đằng sau mọi thông điệp.

Do đó, để thực sự giúp ích, chúng ta cần phát triển và thông thạo khả năng lắng nghe nhu cầu đằng sau mọi thông điệp, ngay cả khi thông điệp đó là sự hành hung người khác. Đồng thời, chúng ta cũng cần thực hành trao sự đồng cảm bằng lời nói để người nghe cảm nhận được rằng chúng ta đang cố gắng kết nối với những cảm xúc và nhu cầu của họ.

Khi chọn “nhúng mũi vào chuyện của người khác”, chúng ta cần nhớ rằng chỉ bày tỏ sự đồng cảm thôi thì chưa đủ; mà bên cạnh đó, chúng ta cần thực hiện tất cả các bước khác đã được đề cập trong chương này. Ví dụ, trong tình huống đầu tiên, sau khi trao sự đồng cảm, chúng ta có thể nói với người mẹ rằng chúng ta có nhu cầu về sự an toàn của mọi người, rồi đưa ra đề nghị bằng cách hỏi liệu cô ấy có sẵn lòng tìm những cách khác để đáp ứng nhu cầu của mình không.

Tuy nhiên, chúng ta cần tránh nói đến những nhu cầu của mình liên quan đến hành vi của người kia cho đến khi họ đã thấy rõ rằng chúng ta quan tâm và thấu hiểu những nhu cầu của họ. Nếu không, thì người kia sẽ không quan tâm đến điều chúng ta nói, cũng như không nhìn thấy được rằng họ và chúng ta có những nhu cầu hoàn toàn tương tự nhau. Họ sẽ không nhận ra điều nhà văn người Mỹ Alice Walker đã viết trong cuốn sách The Color Purple: “Một ngày nọ, khi đang ngồi tĩnh lặng, tôi chợt nhận ra mình là một phần của tất cả, không hề có sự tách biệt nào. Tôi biết rằng nếu tôi chặt một cái cây, thì tay tôi cũng sẽ chảy máu.”

Trừ khi chúng ta đảm bảo rằng các bên ý thức về những nhu cầu của chính họ và của người khác, việc “nhúng mũi vào chuyện của người khác” của chúng ta sẽ khó mà thành công. Do đó, chúng ta cần tránh bị vướng vào “tư duy khan hiếm” – cho rằng chỉ nhu cầu của mình là quan trọng. Khi “tư duy khan hiếm” kết hợp với “tư duy đúng-sai”, bất kỳ ai trong chúng ta cũng có thể trở nên bạo lực và mù quáng ngay cả trong những vấn đề đơn giản nhất. Khi đó, mâu thuẫn sẽ trở nên dường như không thể giải quyết được – và nó sẽ là như vậy nếu chúng ta không kết nối với người kia bằng cách trước tiên trao sự đồng cảm cho họ mà không tập trung vào những nhu cầu của chính mình.

Tổng kết

Giải quyết mâu thuẫn bằng NVC thì khác với các phương pháp giải quyết mâu thuẫn truyền thống: thay vì dành thời gian để phân tích vấn đề và cân đo đong đếm các phương án thỏa hiệp, chúng ta tập trung nhiều nhất vào việc xác định những nhu cầu của các bên, rồi sau đó mới tìm những cách thức để đáp ứng chúng.

Cụ thể, chúng ta bắt đầu bằng việc thiết lập sự kết nối giữa các bên xung đột. Chúng ta đảm bảo rằng cả hai bên đều có cơ hội bày tỏ những nhu cầu của mình một cách đầy đủ và lắng nghe những nhu cầu của bên kia một cách cẩn thận. Sau khi cả hai bên đã thấu hiểu những nhu cầu của nhau, họ cùng đề ra các bước hành động cụ thể để đáp ứng chúng. Trong suốt quá trình này, chúng ta duy trì sự tập trung vào những nhu cầu, thay vì tập trung đánh giá hay phân tích vấn đề.

Khi một bên có nỗi đau quá lớn để có thể nghe thấy những nhu cầu của bên kia, chúng ta trao cho họ sự đồng cảm cho đến khi họ cảm thấy được thấu hiểu. Bên cạnh đó, chúng ta không nghe từ “không” như một sự bác bỏ, mà như một cách bày tỏ một nhu cầu nào đó khiến người ta không thể nói “có”. Chỉ khi cả hai bên đã thấu hiểu những nhu cầu của nhau, chúng ta mới chuyển đến bước “tìm kiếm giải pháp”: đưa ra những lời đề nghị có thể thực hiện được bằng “ngôn ngữ hành động” rõ ràng, cụ thể.

Khi đảm nhiệm vai trò làm trung gian hòa giải mâu thuẫn, chúng ta cũng áp dụng những nguyên tắc trên. Ngoài ra, chúng ta cần theo dõi cuộc đối thoại một cách cẩn thận, giữ nó ở trong hiện tại và đưa nó tiến về phía trước, trao sự đồng cảm và ngắt lời khi cần thiết để khôi phục quá trình.

Với những hiểu biết và công cụ này, chúng ta có thể áp dụng cho bản thân và giúp người khác giải quyết ngay cả những mâu thuẫn dai dẳng nhất và mang lại sự hài lòng cho tất cả mọi người.

Nguồn: TVE-4U
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 18 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.