Giao Tiếp Bất Bạo Động: Ngôn Ngữ Của Lòng Trắc Ẩn

Lượt đọc: 241 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
Chương 5
Bốn Lựa Chọn Để Tiếp Nhận Một Thông Điệp Tiêu Cực

❊ ❊ ❊

Hành vi hoặc lời nói của người khác chỉ có thể là tác nhân kích thích, chứ không bao giờ là nguyên nhân, của những cảm xúc bên trong chúng ta.

Yếu tố thứ ba của NVC đòi hỏi chúng ta chịu trách nhiệm cho những cảm xúc của mình. NVC giúp chúng ta nâng cao sự ý thức rằng hành vi hoặc lời nói của người khác chỉ có thể là tác nhân kích thích, chứ không bao giờ là nguyên nhân, của những cảm xúc bên trong chúng ta. Nguồn gốc của những cảm xúc bên trong chúng ta là cách chúng ta lựa chọn phản ứng đối với hành vi hoặc lời nói đó, cũng như những nhu cầu của chính chúng ta.

Bốn lựa chọn để tiếp nhận một thông điệp tiêu cực:

1. Phán xét, chỉ trích bản thân

2. Phán xét, chỉ trích người khác

3. Kết nối với những cảm xúc và nhu cầu của bản thân

4. Kết nối với những cảm xúc và nhu cầu của người khác

Khi ai đó truyền đi đến chúng ta một thông điệp tiêu cực, dù bằng lời nói hay hành động, chúng ta có bốn lựa chọn để tiếp nhận nó. Lựa chọn thứ nhất là phán xét, chỉ trích bản thân. Ví dụ, khi nghe ai đó nói: “Bạn là người ích kỷ nhất mà tôi từng gặp”, chúng ta tự nhủ: “Mình thật là kẻ tồi tệ và ngu ngốc. Mình nên biết nghĩ cho người khác nhiều hơn!” Lựa chọn này gây ảnh hưởng lớn đến lòng tự trọng của chúng ta và có khuynh hướng khiến chúng ta cảm thấy tội lỗi, xấu hổ và trầm cảm.

Lựa chọn thứ hai để tiếp nhận một thông điệp tiêu cực là phán xét, chỉ trích người kia. Ví dụ, khi nghe ai đó nói: “Bạn là người ích kỷ nhất mà tôi từng gặp”, chúng ta lập tức đáp trả: “Bạn không có quyền nói như thế. Tôi luôn nghĩ đến những nhu cầu của bạn. Bạn mới là người ích kỷ.” Lựa chọn này có khuynh hướng khiến chúng ta cảm thấy tức giận.

Lựa chọn thứ ba để tiếp nhận một thông điệp tiêu cực là cảm nhận xem bản thân đang có những cảm xúc và nhu cầu gì. Ví dụ, khi nghe ai đó nói: “Bạn là người ích kỷ nhất mà tôi từng gặp”, chúng ta dừng lại, kết nối với bản thân và nhận ra: “Mình rất buồn vì muốn có sự thấu hiểu đối với việc làm của mình.” Bằng cách này, chúng ta ý thức rằng nguồn gốc của cảm xúc buồn bên trong mình là nhu cầu được thấu hiểu của chính mình chứ không phải lời nói của người kia.

Cuối cùng, lựa chọn thứ tư để tiếp nhận một thông điệp tiêu cực là cảm nhận xem người kia đang có những cảm xúc và nhu cầu gì. Ví dụ, khi nghe ai đó nói: “Bạn là người ích kỷ nhất mà tôi từng gặp”, chúng ta dừng lại, suy xét và hỏi: “Có phải bạn thất vọng vì muốn nhận được nhiều sự quan tâm hơn?”

Chúng ta chịu trách nhiệm cho cảm xúc của mình, thay vì đổ lỗi cho người khác, bằng cách thừa nhận những nhu cầu, giá trị, mong muốn,kỳ vọng hoặc suy nghĩ của chính mình đằng sau cảm xúc ấy. Bạn hãy để ý sự khác biệt trong những cách bày tỏ cảm xúc sau:

Ví dụ 1:

A. “Bạn làm tôi thất vọng vì không đến vào tối qua.”

B. “Tôi thất vọng khi bạn không đến vào tối qua, vì tôi muốn thảo luận với bạn về một vài vấn đề quan trọng đối với tôi.”

Trong tình huống này, người A quy trách nhiệm về cảm xúc của mình cho người kia. Ngược lại, người B chịu trách nhiệm cho sự thất vọng của mình bằng cách chỉ ra rằng nhu cầu không được đáp ứng của chính mình là nguyên nhân của cảm xúc ấy.

Ví dụ 2:

A. “Việc họ hủy hợp đồng khiến tôi rất bực!”

B. “Khi họ hủy hợp đồng, tôi rất bực vì tôi nghĩ rằng đó là việc làm cực kỳ vô trách nhiệm.”

Trong tình huống này, người A quy trách nhiệm về cảm xúc của mình cho người kia. Ngược lại, người B chịu trách nhiệm cho sự bực bội của mình bằng cách chỉ ra rằng suy nghĩ phán xét của chính mình là nguyên nhân của cảm xúc ấy. Tuy nhiên, NVC khuyến khích người B đi thêm một bước xa hơn bằng cách xác định và bày tỏ điều mình muốn: đâu là những nhu cầu, giá trị, mong muốn, kỳ vọng, hy vọng của bản thân chưa được đáp ứng? Như bạn sẽ thấy, khi chúng ta càng có thể xác định và bày tỏ những nhu cầu của mình thay vì phán xét và chỉ trích, người khác sẽ càng dễ dàng đáp lại với lòng trắc ẩn. Trong tình huống này, để bày tỏ nhu cầu của mình, người B có thể nói: “Khi họ hủy hợp đồng, tôi rất bực vì tôi hy vọng chúng tôi có cơ hội thuê lại những công nhân mà chúng tôi đã sa thải vào năm trước.”

Nhìn chung, chúng ta đang không chịu trách nhiệm cho cảm xúc của mình nếu nói theo những cách sau:

1. “Việc đó khiến tôi cảm thấy...”

“Việc đó khiến tôi nổi cáu.” “Những lỗi chính tả trong ấn phẩm quảng cáo của chúng ta khiến tôi rất bực.” 2. “Tôi cảm thấy (một cảm xúc) vì...” và theo sau là một từ chỉ người khác:

“Em cảm thấy tổn thương vì anh nói anh không yêu em.” “Tôi cảm thấy tức giận vì sếp đã không giữ lời hứa.” 3. Chỉ đề cập đến hành động của người khác:

“Em rất buồn khi anh không gọi điện thoại chúc mừng sinh nhật em.” “Mẹ cảm thấy thất vọng khi con ăn không hết tô cơm.”

Kết nối cảm xúc của mình với nhu cầu của mình: “Tôi cảm thấy….. vì tôi cần / muốn...”

Trong các ví dụ trên, chúng ta có thể nâng cao sự nhận thức về trách nhiệm của mình bằng cách nói: “Tôi cảm thấy... vì tôi” Ví dụ:

“Tôi cảm thấy rất bực với những lỗi chính tả trong ấn phẩm quảng cáo của chúng ta, vì tôi muốn công ty chúng ta xây dựng một hình ảnh chuyên nghiệp.” “Tôi cảm thấy tức giận vì sếp đã không giữ lời hứa, vì tôi muốn dành ngày cuối tuần đó để thăm gia đình.” “Mẹ cảm thấy thất vọng khi con ăn không hết tô cơm vì mẹ muốn con phát triển khỏe mạnh.”

Phân biệt giữa hành động xuất phát từ trái tim và hành động xuất phát từ việc muốn thoát khỏi cảm giác tội lỗi.

Cơ chế cơ bản của việc tạo động lực bằng cảm giác tội lỗi là quy trách nhiệm về cảm xúc của mình cho người khác. Ví dụ, khi cha mẹ nói: “Bố mẹ rất buồn vì con đạt điểm kém”, họ ngụ ý rằng hành động của đứa trẻ là nguyên nhân của sự hạnh phúc hay bất hạnh của mình. Ẩn bên dưới điều đó, họ hy vọng đứa trẻ sẽ cảm thấy tội lỗi và nỗ lực học tập hơn. Tuy nhiên, nếu đứa trẻ nỗ lực học tập hơn theo kỳ vọng của bố mẹ, thì hành động đó không phải xuất phát từ trái tim, mà xuất phát từ việc nó muốn thoát khỏi cảm giác tội lỗi. Việc đó sẽ gây ảnh hưởng đến lòng tự trọng của đứa trẻ và mối quan hệ giữa nó và bố mẹ về lâu dài.

Nhu cầu là nguồn gốc của cảm xúc

Khi phán xét người khác, thực ra là chúng ta đang cố gắng bày tỏ nhu cầu của chính mình.

Nhưng việc làm đó là rất không hiệu quả.

Khi người ta nói những lời suy diễn, đổ lỗi, phán xét, chỉ trích người khác, thực ra là họ đang cố gắng bày tỏ nhu cầu của chính mình. Ví dụ, khi ai đó nói:“Bạn chẳng bao giờ hiểu tôi!”, người ấy chỉ đang cố gắng nói rằng nhu cầu được thấu hiểu của mình đang không được đáp ứng. Khi một người vợ nói: “Anh lúc nào cũng đi làm về trễ; anh yêu công việc hơn tôi!”, cô ấy chỉ đang cố gắng nói rằng nhu cầu được quan tâm, kết nối của mình đang không được đáp ứng.

Khi chúng ta càng có thể xác định và bày tỏ nhu cầu của mình một cách trực tiếp, người khác sẽ càng dễ dàng đáp lại với lòng trắc ẩn.

Tuy nhiên, khi chúng ta bày tỏ nhu cầu của mình một cách gián tiếp thông qua những lời đánh giá, suy diễn hoặc dán nhãn, nhiều khả năng người khác sẽ nghe thấy sự chỉ trích. Và khi người ta nghe thấy sự chỉ trích, họ có khuynh hướng trở nên phòng thủ hoặc phản kháng. Do đó, việc bày tỏ nhu cầu bằng cách phán xét và chỉ trích là rất không hiệu quả. Thay vào đó, khi chúng ta càng có thể xác định và bày tỏ nhu cầu của mình một cách trực tiếp, người khác sẽ càng dễ dàng đáp lại với lòng trắc ẩn.

Không may, phần lớn chúng ta chưa bao giờ được dạy cách xác định và bày tỏ nhu cầu của mình. Thay vào đó, chúng ta được dạy cách phán xét và chỉ trích người khác khi nhu cầu của mình không được đáp ứng. Theo đó, nếu chúng ta thấy con mình vứt áo khoác trên giường thay vì cất gọn trong tủ, thì chúng ta lập tức phán xét chúng là “lười biếng.” Hay nếu chúng ta thấy đồng nghiệp không làm công việc theo ý mình muốn, thì chúng ta lập tức phán xét họ là “vô trách nhiệm.”

Có lần, tôi được mời đến Nam California để hòa giải mâu thuẫn giữa một vài người chủ đất và những nông dân nhập cư. Tôi bắt đầu bằng cách đặt hai câu hỏi: “Mỗi bên đang có nhu cầu gì? Và mỗi bên muốn đề nghị bên kia làm gì để đáp ứng nhu cầu của mình?” Một người nông dân lập tức hét lên: “Bọn họ là những kẻ phân biệt chủng tộc.” Một người chủ đất liền đáp trả: “Họ là những kẻ không biết tôn trọng quy định và luật lệ.” Bạn thấy đấy, chúng ta đã quen với việc phán xét và chỉ trích người khác hơn là bày tỏ nhu cầu của mình một cách rõ ràng.

Một lần khác, tôi đến gặp một nhóm người Israel và Palestine, họ muốn xây dựng niềm tin lẫn nhau để mang lại hòa bình cho quê hương mình. Tôi bắt đầu buổi làm việc bằng hai câu hỏi tương tự: “Mỗi bên đang có nhu cầu gì? Và mỗi bên muốn đề nghị bên kia làm gì để đáp ứng nhu cầu của mình?” Một người đàn ông Palestine mỉa mai đáp: “Bọn họ hành xử như lũ phát xít!” Một câu nói như vậy khó có thể mang lại sự hợp tác từ những người Israel. Gần như ngay lập tức, một người phụ nữ Israel đáp trả: “Anh ăn nói thật hàm hồ!”

Ở đây, hai nhóm người muốn xây dựng niềm tin lẫn nhau, nhưng chỉ sau hai câu nói, mọi thứ đã trở nên tệ hơn. Điều này thường xuyên xảy ra khi người ta đã quen với việc phán xét và chỉ trích người khác hơn là bày tỏ nhu cầu của mình một cách rõ ràng. Trong tình huống này, người phụ nữ Israel có thể đáp lại người đàn ông Palestine bằng cách nói ra nhu cầu và đề nghị của mình, chẳng hạn như: “Tôi muốn có nhiều sự tôn trọng hơn trong cuộc đối thoại này. Thay vì bày tỏ suy nghĩ của anh về cách chúng tôi hành xử, anh có thể cho chúng tôi biết chúng tôi đã làm gì mà anh không đồng ý không?”

Kinh nghiệm lặp đi lặp lại của tôi là kể từ thời điểm mà người ta bắt đầu bày tỏ nhu cầu của mình thay vì phán xét và chỉ trích người khác, khả năng tìm ra phương án để đáp ứng nhu cầu của tất cả các bên sẽ tăng lên rất nhiều. Dưới đây là một vài nhu cầu cơ bản của con người mà tất cả chúng ta đều có:

Sự tự trị

Lựa chọn những ước mơ, mục tiêu, giá trị của riêng mình Lựa chọn kế hoạch để hiện thực hóa những ước mơ, mục tiêu, giá trị của riêng mình

Sự toàn vẹn

Trở thành người đáng tin cậy Trở thành người có giá trị Sáng tạo Ý nghĩa

Sự kỷ niệm

Kỷ niệm những cột mốc quan trọng Ăn mừng những thành công Tưởng nhớ những mất mát

Sự vui chơi

Niềm vui Tiếng cười

Nuôi dưỡng tinh thần

Cái đẹp Cảm hứng Sự hài hòa Sự trật tự, ngăn nắp Sự yên tĩnh, bình an

Nuôi dưỡng thể chất

Không khí Thức ăn Nước uống Vận động, thể dục Sự an toàn Nghỉ ngơi Sự thể hiện giới tính Chỗ ở

Mối quan hệ với người khác:

Sự chấp nhận Sự ghi nhận Sự kết nối Sự thuộc về Sự quan tâm Sự đóng góp Sự an toàn về cảm xúc Sự đồng cảm Sự trung thực Tình yêu thương Sự yên tâm Sự tôn trọng Sự hỗ trợ Sự tin tưởng Sự thấu hiểu Sự tử tế

Nỗi đau của việc kìm nén nhu cầu

Ở nhiều nơi trên thế giới, khi người ta bày tỏ nhu cầu của mình, họ sẽ bị phán xét và chỉ trích, khiến việc bày tỏ cảm xúc trở nên đáng sợ đối với nhiều người. Điều này đặc biệt đúng đối với phụ nữ. Trong nhiều thế kỷ, phụ nữ đã được dạy để tin rằng họ cần phủ nhận và hy sinh những nhu cầu của bản thân để chăm sóc người khác, vì đó là nghĩa vụ quan trọng nhất của họ. Do đó, phụ nữ thường học cách phớt lờ và kìm nén nhu cầu của mình.

Nếu chúng ta không xem trọng những nhu cầu của mình, thì người khác cũng sẽ như vậy.

Ngay cả khi những người phụ nữ có niềm tin này cố gắng bày tỏ nhu cầu của mình, họ cũng thường làm điều đó theo cách vừa phản ánh, vừa củng cố niềm tin ấy. Ví dụ, một người vợ vì sợ hãi nên đã không thể nói một cách đơn giản với chồng rằng cô ấy mệt mỏi và cần chút thời gian nghỉ ngơi. Thay vào đó, cô ấy nói nghe giống như một luật sư đang đưa ra những chứng cứ tại phiên tòa: “Hôm nay, em đã giặt, ủi quần áo cho cả tuần, dẫn chó đi khám bệnh, dọn dẹp nhà cửa, nấu bữa tối, thông báo cho tất cả hàng xóm về cuộc họp chung cư, vậy nên... (giọng khẩn nài) vậy nên anh có thể...?”

“Không!” – người chồng lập tức đáp. Những “chứng cứ” mà người vợ đưa ra không những không giúp cô bày tỏ nhu cầu của mình một cách rõ ràng, mà còn có khuynh hướng tạo ra sự phản kháng ở người nghe. Cuối cùng, cô ấy một lần nữa bị thuyết phục rằng nhu cầu của mình là không quan trọng mà không nhận ra rằng nó đã được bày tỏ theo cách rất không hiệu quả.

Có lần, mẹ tôi tham gia một khóa học NVC do tôi giảng. Khi chúng tôi thảo luận về việc phụ nữ cảm thấy sợ hãi như thế nào khi bày tỏ nhu cầu của mình, bỗng dưng mẹ tôi đứng dậy và rời khỏi phòng. Rất lâu sau đó, bà mới quay lại với khuôn mặt nhợt nhạt. Trước cả lớp, tôi hỏi: “Mẹ có ổn không?”

Bà trả lời: “Mẹ ổn. Nhưng mẹ vừa nhận ra một điều rất khó khăn đối với mình.” Rồi bà giải thích: “Trong 36 năm, mẹ đã tức giận với bố con vì đã không đáp ứng những nhu cầu của mẹ, và bây giờ mẹ vừa nhận ra rằng mẹ chưa bao giờ bày tỏ những nhu cầu ấy một cách rõ ràng.”

Phát hiện của mẹ tôi là chính xác. Tôi nhớ rằng chưa một lần bà bày tỏ những nhu cầu của mình một cách rõ ràng với bố tôi. Thay vì bày tỏ một cách trực tiếp, bà lại nói vòng vo, dông dài.

Chúng tôi cố gắng tìm hiểu tại sao việc bày tỏ nhu cầu lại khó khăn đối với mẹ tôi đến thế. Bà kể rằng mình lớn lên trong một gia đình nghèo. Khi còn nhỏ, có những lần bà nói ra mong muốn của mình và bị trách mắng: “Con biết gia đình mình nghèo mà, sao lại đòi hỏi như vậy? Con nghĩ mình là người duy nhất trong gia đình ư?” Vậy nên, bà dần cảm thấy sợ hãi và tin rằng mình sẽ chỉ bị từ chối và chỉ trích khi bày tỏ nhu cầu của mình.

Mẹ tôi kể câu chuyện khi bà 14 tuổi, một người chị gái của bà phải mổ ruột thừa và sau đó được một người chị gái khác tặng một chiếc ví rất đẹp. Mẹ tôi khao khát có một chiếc ví giống như thế nhưng không dám nói. Bạn đoán xem chuyện gì xảy ra? Bà giả vờ bị đau bụng và đóng kịch trong nhiều ngày liền. Gia đình đưa bà đi khám nhiều bác sĩ, nhưng vì họ không thể tìm ra bệnh nên đã quyết định thực hiện phẫu thuật thăm dò. Đó là một canh bạc mạo hiểm của mẹ tôi, nhưng nó đã thành công – bà cũng được tặng một chiếc ví tương tự! Khi nhận được chiếc ví, bà rất vui mặc dù vẫn còn đau sau cuộc phẫu thuật. Sau đó, hai cô y tá bước vào. Một người đặt chiếc nhiệt kế vào miệng mẹ tôi. Bà nói: “Ummm, ummm” để khoe chiếc ví với cô y tá thứ hai. Cô này trả lời: “Ôi, con tặng cô hả? Cảm ơn con nhé!” và cầm lấy chiếc ví. Mẹ tôi quýnh quáng nhưng không thể nói: “Trả lại cho con! Trả lại cho con!” Câu chuyện này cho thấy chúng ta sẽ chịu nỗi đau lớn như thế nào khi kìm nén những nhu cầu của mình.

Từ Nô lệ cảm xúc đến Tự do cảm xúc

Trong quá trình trưởng thành về mặt cảm xúc, phần lớn chúng ta sẽ trải qua ba giai đoạn trong cách tương tác với người khác:

Giai đoạn 1 – Nô lệ cảm xúc:

Giai đoạn 1 – Nô lệ cảm xúc: Chúng ta tin rằng mình phải chịu trách nhiệm cho cảm xúc của người khác.

Ở giai đoạn này, chúng ta tin rằng mình chịu trách nhiệm cho cảm xúc của người khác. Chúng ta nghĩ rằng mình phải liên tục cố gắng làm mọi người hạnh phúc. Nếu họ có vẻ không hạnh phúc, thì chúng ta cảm thấy có trách nhiệm và thôi thúc làm một điều gì đó. Điều này có thể dễ dàng khiến chúng ta thấy những người gần gũi nhất với mình là những gánh nặng.

Việc chịu trách nhiệm cho cảm xúc của người khác rất có hại đối với những mối quan hệ tình cảm. Tôi thường xuyên nghe những câu nói như: “Tôi rất sợ bước vào một mối quan hệ. Mỗi lần thấy bạn trai không vui hay cần một thứ gì đó, tôi lại cảm thấy nặng nề. Tôi cảm thấy ngột ngạt như đang ở tù vậy, và do đó tôi phải rời khỏi mối quan hệ càng nhanh càng tốt.” Câu nói này thường gặp ở những người nhìn nhận mối quan hệ như một sự phủ nhận những nhu cầu của chính mình để đáp ứng những nhu cầu của người kia. Trong những ngày đầu của một mối quan hệ, cả hai bên thường tương tác với nhau một cách vui vẻ và yêu thương xuất phát từ cảm giác tự do. Do đó, họ cảm thấy nhẹ nhàng, phấn khởi. Tuy nhiên, khi mối quan hệ đã trở nên “nghiêm túc”, cả hai bên bắt đầu chịu trách nhiệm cho cảm xúc của người kia.

Nếu tôi ở trong một mối quan hệ và tôi ý thức rằng mình đang làm điều này, thì tôi có thể thừa nhận bằng cách nói: “Tôi không thể chịu đựng được khi tôi đánh mất bản thân trong mối quan hệ này. Mỗi khi tôi thấy bạn đời của mình không vui, tôi lại đánh mất chính mình, và rồi tôi chỉ muốn thoát khỏi nó để được tự do.” Tuy nhiên, nếu tôi chưa đạt được mức độ nhận thức này, thì tôi có khuynh hướng chỉ trích bạn đời của mình vì đã phá hỏng mối quan hệ của chúng tôi, chẳng hạn như: “Bạn đời của tôi thật lệ thuộc và đòi hỏi; nó thực sự làm mối quan hệ của chúng tôi trở nên căng thẳng.”

Trong trường hợp này, nếu bạn đời của tôi trưởng thành về mặt cảm xúc, thì cô ấy sẽ bác bỏ ý tưởng rằng có bất kỳ điều gì sai đối với những nhu cầu của cô ấy. Việc chấp nhận sự chỉ trích đó chỉ làm tình huống trở nên tệ hơn. Thay vào đó, cô ấy có thể trao sự đồng cảm đối với nỗi đau của sự nô lệ cảm xúc của tôi: “Có phải anh hoảng sợ vì anh thấy thật khó để duy trì mối quan hệ tình cảm của chúng ta mà không chuyển nó thành một trách nhiệm, bổn phận hay nghĩa vụ? Có phải anh thấy sự tự do của mình đã bị lấy đi vì nghĩ rằng anh phải liên tục chăm sóc em?” Tuy nhiên, nếu thay vì trao sự đồng cảm, cô ấy nói: “Có phải anh căng thẳng vì em đã đòi hỏi quá nhiều ở anh?”, thì cả hai chúng tôi đều đang bị mắc kẹt ở giai đoạn “nô lệ cảm xúc” và mối quan hệ sẽ dễ dàng đổ vỡ.

Giai đoạn 2 - Giai đoạn đáng ghét:

Ở giai đoạn này, chúng ta nhận ra cái giá đắt của việc chịu trách nhiệm cho cảm xúc của người khác và đáp ứng những nhu cầu của họ bằng cách hy sinh những nhu cầu của chính mình. Khi chúng ta nhận ra mình đã bỏ lỡ biết bao nhiêu thứ trong cuộc đời và hiếm khi làm theo tiếng gọi của tâm hồn mình, chúng ta có thể trở nên tức giận. Tôi gọi vui giai đoạn này là “giai đoạn đáng ghét”, vì chúng ta có khuynh hướng nói những lời đáng ghét như: “Đó là vấn đề của anh! Em không chịu trách nhiệm cho cảm xúc của anh!” khi chúng ta thấy người khác đau khổ. Chúng ta đã hiểu rõ rằng mình không chịu trách nhiệm cho cảm xúc của người khác, nhưng chúng ta chưa học được cách thể hiện sự quan tâm và tôn trọng với họ.

Giai đoạn 2 – Giai đoạn đáng ghét:

Chúng ta tức giận và không còn muốn chịu trách nhiệm cho cảm xúc của người khác.

Khi mới thoát ra khỏi giai đoạn “nô lệ cảm xúc”, chúng ta có thể vẫn còn mang theo những dư âm của sự sợ hãi và tội lỗi xung quanh việc xem trọng những nhu cầu của chính mình. Do đó, chúng ta có thể bày tỏ những nhu cầu của mình một cách cứng nhắc và khó nghe đối với người khác. Ví dụ, vào giờ giải lao của một khóa học, một cô gái trẻ bày tỏ lòng biết ơn vì tôi đã giúp cô ấy nhận ra mình đang ở giai đoạn “nô lệ cảm xúc.” Khi khóa học tiếp tục và tôi đề xuất cả lớp thực hiện một hoạt động, cô gái trẻ kia lên tiếng một cách quả quyết: “Em muốn làm một hoạt động khác!” Tôi cảm nhận rằng cô ấy đang thực hành quyền được bày tỏ những nhu cầu của mình, điều mà cô ấy vừa nhận ra, ngay cả khi chúng đi ngược lại với nhu cầu của người khác.

Để khuyến khích cô ấy nhận ra mình muốn gì, tôi hỏi: “Có phải em muốn làm một hoạt động khác ngay cả khi nó mâu thuẫn với những nhu cầu của thầy?” Cô ấy suy nghĩ một chút rồi ngập ngừng nói: “Vâng….. à... ý em là... không.” Sự bối rối của cô ấy cho thấy trong “giai đoạn đáng ghét”, chúng ta chỉ mới học cách xem trọng và bảo vệ những nhu cầu của chính mình, chứ chưa học được những yếu tố quan trọng khác để thực sự trưởng thành về mặt cảm xúc.

Tôi muốn kể một câu chuyện về quá trình trưởng thành về mặt cảm xúc của con gái tôi, Marla. Trong quá khứ, con tôi đã luôn là “cô gái nhỏ hoàn hảo”, hay kìm nén những nhu cầu của bản thân để làm vừa lòng người khác. Khi nhận ra điều này, tôi nói với Marla rằng tôi muốn nghe cô bé bày tỏ nhu cầu của mình một cách thường xuyên hơn. Cô bé nói: “Nhưng bố, con không muốn làm ai thất vọng!” Tôi giải thích với Marla rằng sự trung thực của cô bé mới là món quà quý giá cho người khác hơn việc cô bé cố gắng làm vừa lòng họ. Tôi cũng chỉ cô bé cách bày tỏ sự đồng cảm với người khác khi họ thất vọng mà không chịu trách nhiệm cho cảm xúc của họ.

Không lâu sau đó, một ngày nọ, một sự việc xảy ra cho thấy con tôi bắt đầu dám bày tỏ nhu cầu của mình. Thầy hiệu trưởng của Marla gọi điện thoại cho tôi, bày tỏ sự không hài lòng với cách giao tiếp của con bé. Sáng hôm ấy, thấy con tôi mặc quần yếm đến trường, thầy hiệu trưởng nhắc nhở: “Marla, con gái không ăn mặc kiểu này.” Con tôi đáp: “Mặc kệ em, thầy đi đi!”

Khi nghe điều đó, tôi lại cảm thấy có phần vui: con tôi đã phát triển từ giai đoạn “Nô lệ Cảm xúc” đến giai đoạn “Chỉ nghĩ đến mình.” Cô bé đã dám bày tỏ nhu cầu của mình và sẵn sàng đối diện với sự thất vọng của người khác. Dĩ nhiên, Marla vẫn cần học cách tôn trọng và đồng cảm với cảm xúc và nhu cầu của người khác, nhưng tôi tin rằng qua thời gian, điều đó sẽ xảy ra.

Giai đoạn 3 – Tự do cảm xúc:

Giai đoạn 3 - Tự do cảm xúc:

Chúng ta chịu trách nhiệm cho những ý định và hành động của mình.

Ở giai đoạn này, chúng ta đáp lại những nhu cầu của người khác với năng lượng của lòng trắc ẩn, thay vì của sự sợ hãi, tội lỗi hay xấu hổ. Do đó, những hành động của chúng ta mang lại niềm hạnh phúc cho cả chúng ta và người khác. Chúng ta không chịu trách nhiệm cho cảm xúc của người khác, nhưng hoàn toàn chịu trách nhiệm cho những ý định và hành động của mình. Tại giai đoạn này, chúng ta nhận ra rằng mình không bao giờ có thể đáp ứng những nhu cầu của người khác bằng cách hy sinh những nhu cầu của bản thân. “Tự do cảm xúc” cũng bao gồm việc nói ra một cách rõ ràng những nhu cầu của mình, đồng thời thể hiện sự quan tâm đến những nhu cầu của người khác. NVC được thiết kế để giúp chúng ta đạt được mức độ trưởng thành về mặt cảm xúc này.

Tổng kết

Yếu tố thứ ba của NVC đòi hỏi chúng ta chịu trách nhiệm cho những cảm xúc của mình bằng cách bày tỏ những nhu cầu của mình. Hành vi hoặc lời nói của người khác chỉ có thể là tác nhân kích thích, chứ không bao giờ là nguyên nhân, của cảm xúc của chúng ta. Khi ai đó truyền đến chúng ta một thông điệp tiêu cực, chúng ta có bốn lựa chọn để tiếp nhận nó:

(1) Phán xét, chỉ trích bản thân,

(2) Phán xét, chỉ trích người khác,

(3) Kết nối với những cảm xúc và nhu cầu của bản thân,

(4) Kết nối với những cảm xúc và nhu cầu của người khác.

Khi nói những lời suy diễn, đổ lỗi, phán xét, chỉ trích người khác, thực ra là chúng ta đang cố gắng bày tỏ nhu cầu của chính mình. Tuy nhiên, khi người ta nghe thấy sự chỉ trích, họ có khuynh hướng trở nên phòng thủ hoặc phản kháng. Do đó, khi chúng ta càng có thể xác định và bày tỏ nhu cầu của mình một cách trực tiếp, người khác sẽ càng dễ dàng đáp lại với lòng trắc ẩn.

Ở nhiều nơi trên thế giới, khi người ta bày tỏ nhu cầu của mình, họ sẽ bị phán xét và chỉ trích, khiến việc bày tỏ cảm xúc trở nên đáng sợ đối với nhiều người. Điều này đặc biệt đúng đối với phụ nữ, những người đã được dạy để tin rằng họ cần phớt lờ những nhu cầu của bản thân để chăm sóc người khác.

Trong quá trình trưởng thành về mặt cảm xúc, phần lớn chúng ta sẽ trải qua ba giai đoạn: (1) “Nô lệ cảm xúc” – tin rằng mình phải chịu trách nhiệm cho cảm xúc của người khác, (2) “Giai đoạn đáng ghét” – không hề quan tâm đến những cảm xúc và nhu cầu của người khác, và (3) “Tự do cảm xúc” – chúng ta không chịu trách nhiệm cho cảm xúc của người khác, nhưng hoàn toàn chịu trách nhiệm cho những cảm xúc của chính mình, đồng thời nhận ra rằng không bao giờ có thể đáp ứng những nhu cầu của chính mình bằng cách phớt lờ những nhu cầu của người khác.

NVC trong thực tế

“Lên án và phạt nặng những đứa đẻ con hoang!”

Nhiều năm trước, một học viên NVC làm tình nguyện phát đồ ăn miễn phí cho người nghèo. Một ngày nọ, cô cảm thấy sốc khi nghe một đồng nghiệp lớn tuổi đang đọc báo chợt nói to: “Đất nước này cần lên án và phạt nặng những đứa đẻ con hoang!”

Thông thường, khi gặp tình huống này, phản ứng theo thói quen của người học viên NVC là im lặng và thầm phán xét người kia. Tuy nhiên lần này, cô nhớ rằng mình có lựa chọn kết nối với những cảm xúc và nhu cầu đằng sau lời nói của người kia.

Học viên NVC: (đoán xem quan sát của người kia là gì) Có phải chị đang đọc bài báo về vấn đề mang thai ở tuổi vị thành niên?

Đồng nghiệp: Đúng, thật không thể tin được là việc này xảy ra nhiều đến thế!

Học viên NVC: (lắng nghe cảm xúc và nhu cầu của người kia) Có phải chị lo sợ vì muốn những đứa trẻ được sinh ra trong một gia đình vững chắc?

Đồng nghiệp: Dĩ nhiên rồi! Em biết không, bố chị sẽ giết chị nếu chị làm điều giống như vậy.

Học viên NVC: Có phải chị đang nhớ về việc phụ nữ mang thai ở tuổi vị thành niên bị đối xử như thế nào trong thế hệ mình?

Đồng nghiệp: Đúng. Vậy nên bọn chị rất sợ, chứ không như những cô gái ngày nay.

Học viên NVC: Có phải chị không hài lòng về việc những cô gái ngày nay không bị trừng phạt đối với việc mang thai ở tuổi vị thành niên?

Đồng nghiệp: Đúng. Bài báo này viết rằng nhiều cô gái có thai vì quan hệ bừa bãi! Rồi họ sinh con và nhận tiền thuế của xã hội!

Người học viên NVC nghe thấy hai cảm xúc khác nhau trong câu nói này: (1) sốc vì biết rằng nhiều cô gái có thai vì quan hệ bừa bãi, và (2) tức giận vì biết rằng họ nhận được tiền thuế của xã hội. Cô ấy chọn cách đồng cảm với cảm xúc đầu tiên trước:

Học viên NVC: Có phải chị sốc vì những cô gái này không cân nhắc hậu quả của việc mình làm?

Đồng nghiệp: Đúng. Và đoán xem ai chi trả cho họ?

Người đồng nghiệp đã cảm thấy được thấu hiểu đối với cảm xúc sốc của mình, và giờ đây bà ta đang cố gắng hướng sự chú ý của người nghe đến cảm xúc còn lại: tức giận. Điều này thường xảy ra khi có sự trộn lẫn của nhiều cảm xúc khác nhau – người nói sẽ luôn trở lại với những cảm xúc chưa nhận được sự đồng cảm. Vậy nên, chúng ta không nhất thiết bày tỏ sự đồng cảm với tất cả cảm xúc của người kia cùng một lúc mà có thể đi từng bước một.

Học viên NVC: Có phải chị tức giận vì muốn tiền nộp thuế của mình được sử dụng một cách hợp lý hơn?

Đồng nghiệp: Dĩ nhiên rồi. Vợ chồng thằng con chị muốn sinh đứa con thứ hai nhưng không thể vì chi phí rất tốn kém.

Học viên NVC: Có phải chị buồn vì muốn con trai mình có được gia đình mà nó muốn?

Đồng nghiệp: Đúng. Và chị nghĩ cháu của chị cũng buồn vì là con một.

Học viên NVC: Có phải chị muốn bé Katie có một đứa em để chơi cùng?

Đồng nghiệp: Đúng vậy.

Đến thời điểm này, người đồng nghiệp cảm thấy nhẹ nhõm vì đã được thấu hiểu. Hai người họ cùng im lặng. Người học viên NVC ngạc nhiên khi nhận ra rằng mặc dù cô ấy vẫn muốn bày tỏ quan điểm của mình, nhưng cảm xúc khó chịu và căng thẳng ban đầu đã tan biến. Vì đã hiểu được những cảm xúc và nhu cầu đằng sau lời nói của người kia, nên cô ấy không còn có cảm giác như họ “thuộc về hai thế giới khác nhau.”

Học viên NVC: (bày tỏ quan điểm của mình bằng NVC) Chị biết không, khi chị nói: “Cần lên án và phạt nặng những đứa đẻ con hoang!” (quan sát), em cảm thấy rất sợ (cảm xúc) vì em muốn mọi người ở đây có lòng nhân ái đối với những người đến tìm sự giúp đỡ (nhu cầu). Nhiều người đến đây là cha mẹ tuổi vị thành niên (quan sát), và em muốn đảm bảo rằng họ cảm thấy được chào đón (nhu cầu). Chị cảm thấy như thế nào khi em chia sẻ những điều này? (đề nghị).

Cuộc đối thoại tiếp tục và cuối cùng, cả hai người đều cảm thấy được thấu hiểu. Mối quan hệ của họ được củng cố vì đã chia sẻ quan điểm cho nhau mà không tạo ra sự đối địch. Nếu không có NVC, thì có thể mối quan hệ của họ đã trở nên xấu đi ngay từ những giây phút đầu tiên, và công việc tình nguyện mà họ cùng muốn làm đã bị ảnh hưởng.

Bài tập 3

BÀY TỎ NHU CẦU

Trong bài tập sau, bạn hãy khoanh tròn các câu nói mà người nói đã chịu trách nhiệm cho cảm xúc của mình bằng cách bày tỏ nhu cầu của mình.

“Bạn làm tôi khó chịu khi để đống tài liệu công ty trên sàn phòng họp.” “Tôi cảm thấy tức giận khi bạn nói điều đó vì tôi muốn được tôn trọng.” “Tôi cảm thấy bực khi bạn đến trễ.” “Em buồn vì anh không đến ăn tối vì em đã hy vọng chúng ta có thể dành thời gian bên nhau.” “Tôi cảm thấy thất vọng vì bạn nói nhưng không làm.” “Tôi cảm thấy chán nản vì muốn sự nghiệp của mình phát triển hơn so với hiện tại.” “Đôi khi, những điều nhỏ nhặt mà người khác nói làm tôi tổn thương.” “Tôi cảm thấy vui khi bạn nhận được phần thưởng đó.” “Tôi cảm thấy sợ khi bạn lên giọng.” “Tôi biết ơn khi bạn cho tôi đi nhờ vì tôi cần về nhà sớm.”

Dưới đây là câu trả lời của tôi cho Bài tập 3:

Nếu bạn khoanh tròn câu này, thì chúng ta không có cùng quan điểm. Để bày tỏ nhu cầu đằng sau cảm xúc của mình, người nói có thể nói: “Khi bạn để đống tài liệu công ty trên sàn phòng họp, tôi cảm thấy khó chịu vì tôi muốn các tài liệu được bảo quản an toàn.” Nếu bạn khoanh tròn câu này, thì chúng ta có cùng quan điểm rằng người nói đã chịu trách nhiệm cho cảm xúc của mình bằng cách bày tỏ nhu cầu của mình. Nếu bạn khoanh tròn câu này, thì chúng ta không có cùng quan điểm. Để bày tỏ nhu cầu đằng sau cảm xúc của mình, người nói có thể nói: “Tôi cảm thấy bực khi bạn đến trễ vì tôi hy vọng rằng chúng ta có thể ngồi ở hàng ghế đầu.” Nếu bạn khoanh tròn câu này, thì chúng ta có cùng quan điểm rằng người nói đã chịu trách nhiệm cho cảm xúc của mình bằng cách bày tỏ nhu cầu của mình. Nếu bạn khoanh tròn câu này, thì chúng ta không có cùng quan điểm. Để bày tỏ nhu cầu đằng sau cảm xúc của mình, người nói có thể nói: “Khi bạn nói nhưng không làm, tôi cảm thấy thất vọng vì tôi muốn có thể tin những điều bạn nói.” Nếu bạn khoanh tròn câu này, thì chúng ta có cùng quan điểm rằng người nói đã chịu trách nhiệm cho cảm xúc của mình bằng cách bày tỏ nhu cầu của mình. Nếu bạn khoanh tròn câu này, thì chúng ta không có cùng quan điểm. Để bày tỏ nhu cầu đằng sau cảm xúc của mình, người nói có thể nói: “Đôi khi, khi người khác nói những điều nhỏ nhặt, tôi cảm thấy tổn thương vì tôi muốn được tôn trọng.” Nếu bạn khoanh tròn câu này, thì chúng ta không có cùng quan điểm. Để bày tỏ nhu cầu đằng sau cảm xúc của mình, người nói có thể nói: “Khi bạn nhận được phần thưởng đó, tôi cảm thấy vui vì tôi đã mong rằng những nỗ lực của bạn sẽ được ghi nhận.” Nếu bạn khoanh tròn câu này, thì chúng ta không có cùng quan điểm. Để bày tỏ nhu cầu đằng sau cảm xúc của mình, người nói có thể nói: “Khi bạn lên giọng, tôi cảm thấy sợ vì tôi muốn mọi người ở đây cảm thấy an toàn.” Nếu bạn khoanh tròn câu này, thì chúng ta có cùng quan điểm rằng người nói đã chịu trách nhiệm cho cảm xúc của mình bằng cách bày tỏ nhu cầu của mình.

Nguồn: TVE-4U
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 18 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.