Giao Tiếp Bất Bạo Động: Ngôn Ngữ Của Lòng Trắc Ẩn

Lượt đọc: 241 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
Chương 12
Khi Việc Dùng Vũ Lực Là Cần Thiết

❊ ❊ ❊

Dùng vũ lực với mục đích bảo vệ

Khi các bên xung đột có cơ hội bày tỏ những nhu cầu của mình một cách đầy đủ, và lắng nghe đồng cảm với những nhu cầu của bên kia, họ sẽ thường có thể tìm ra những cách thức để đáp ứng chúng. Hoặc ít nhất, họ có thể đồng ý, trong sự thiện chí và tôn trọng, rằng họ bất đồng quan điểm với nhau.

Tuy nhiên, trong một vài trường hợp, cơ hội để có cuộc đối thoại như thế có thể không tồn tại, và việc dùng vũ lực có thể là cần thiết để bảo vệ sinh mạng hoặc quyền con người. Ví dụ, nếu bên kia không sẵn lòng đối thoại, hoặc mối nguy hiểm đang cận kề không cho phép thời gian để nói chuyện, thì chúng ta có thể cần dùng đến vũ lực. Nếu chúng ta làm như vậy, thì NVC đòi hỏi chúng ta phân biệt giữa “vũ lực với mục đích bảo vệ” và “vũ lực với mục đích trừng phạt.”

Chủ đích đằng sau việc dùng vũ lực

Khi dùng “vũ lực với mục đích bảo vệ”, chủ đích của chúng ta là bảo vệ sinh mạng hoặc quyền con người. Khi dùng “vũ lực với mục đích trừng phạt”, chủ đích của chúng ta là bắt người khác trả giá vì “lỗi lầm” của họ. Ví dụ, nếu con cái chúng ta chạy ra đường và chúng ta giữ chúng lại để chúng không bị thương, thì chúng ta đang dùng “vũ lực với mục đích bảo vệ.” Ngược lại, nếu chúng ta tấn công đứa bé về mặt thể chất hoặc tinh thần, chẳng hạn như đánh đòn hoặc nói “Sao mày ngu ngốc vậy? Mày nên cảm thấy xấu hổ!”, thì chúng ta đang dùng “vũ lực với mục đích trừng phạt.”

Chủ đích đằng sau việc dùng “vũ lực với mục đích bảo vệ” chỉ là để bảo vệ, chứ không phải để trừng phạt, quy tội hay chỉ trích.

Khi dùng “vũ lực với mục đích bảo vệ”, chúng ta tập trung vào sinh mạng hoặc quyền con người mà chúng ta muốn bảo vệ, mà không đưa ra lời phán xét về người khác. Ví dụ, chúng ta không quy tội hay chỉ trích đứa bé chạy ra đường; suy nghĩ của chúng ta chỉ tập trung vào việc bảo vệ nó khỏi nguy hiểm. Loại vũ lực này được dựa trên giả định rằng người ta hành xử theo những cách gây tổn thương cho bản thân hoặc người khác vì họ đang thiếu hiểu biết. Sự thiếu hiểu biết bao gồm: (1) thiếu sự nhận thức về hậu quả của hành động của mình, (2) không có khả năng thấy rằng những nhu cầu của mình có thể được đáp ứng mà không cần làm hại người khác, (3) niềm tin u mê rằng mình có quyền trừng phạt hay làm tổn thương người khác vì họ “xứng đáng” với điều đó, và (4) có những suy nghĩ hoang tưởng trong tâm trí, chẳng hạn như nghe thấy một giọng nói kêu mình giết ai đó. Vì họ đang thiếu hiểu biết, nên điều họ cần là sự chỉ bảo, chứ không phải sự trừng phạt. (Nếu bạn muốn tìm hiểu về ứng dụng của loại vũ lực này trong những xung đột xã hội và chính trị, thì bạn có thể đọc cuốn sách của Robert Irwin: Building a Peace System [tạm dịch: Xây dựng một hệ thống hòa bình]).

Ngược lại, việc dùng “vũ lực với mục đích trừng phạt” được dựa trên giả định rằng người ta phạm lỗi vì bản chất của họ là xấu xa, và do đó họ “xứng đáng” bị trừng phạt. Sự trừng phạt được thực hiện với chủ đích để bắt họ (1) chịu đau khổ đủ để nhận ra hành vi của mình là sai, (2) hối hận, và (3) thay đổi. Tuy nhiên, trên thực tế, thay vì tạo ra sự ăn năn và học hỏi, sự trừng phạt lại có khuynh hướng tạo ra sự oán giận, thù hận và chống đối.

Các loại “vũ lực với mục đích trừng phạt”

Sự trừng phạt thể xác, chẳng hạn như đánh đòn, là một loại “vũ lực với mục đích trừng phạt.” Tôi thấy chủ đề “dạy con bằng đòn roi” thường tạo ra những quan điểm trái chiều ở các bậc phụ huynh. Nhiều người ủng hộ nó, tin rằng đánh đòn là sự thể hiện tình yêu thương dành cho con cái, và thậm chí còn trích dẫn câu châm ngôn: “Thương cho roi cho vọt.” Những người khác lại phản đối, tin rằng đòn roi không hiệu quả vì nó dạy bọn trẻ rằng khi mọi biện pháp khác thất bại, chúng ta luôn có thể dùng đến bạo lực.

Nỗi sợ bị trừng phạt nhiều khả năng sẽ khiến đứa bé không nhận ra được tình yêu thương của bố mẹ.

Cá nhân tôi thì lo rằng nỗi sợ bị trừng phạt nhiều khả năng sẽ khiến đứa bé không nhận ra được tình yêu thương của bố mẹ. Các bậc phụ huynh thường nói với tôi rằng họ “phải” dùng đòn roi vì họ không nhìn thấy cách nào khác để dạy con cái làm “những điều tốt cho chúng.” Họ củng cố quan điểm của mình bằng các giai thoại về những đứa trẻ “trưởng thành hơn” sau khi bị trừng phạt. Đã nuôi dạy bốn đứa con, tôi đồng cảm sâu sắc với những thách thức hàng ngày mà các bậc phụ huynh phải đối mặt trong việc nuôi dạy con cái. Tuy nhiên, điều đó không làm giảm đi mối quan ngại của tôi về sự trừng phạt thể xác.

Thứ nhất, tôi tự hỏi liệu những người tuyên bố sự thành công của loại vũ lực này có nhận thức về vô số trường hợp mà đứa trẻ làm ngược lại “những điều tốt cho chúng” để thể hiện sự chống đối. Thứ hai, tôi tin rằng có những phương pháp tạo ảnh hưởng lên con cái khác hiệu quả hơn nhiều so với sự trừng phạt thể xác. Cuối cùng, tôi chia sẻ mối quan ngại của nhiều phụ huynh về hệ quả của loại vũ lực này. Khi chọn sử dụng nó, chúng ta có thể “thắng” trong cuộc chiến bắt đứa trẻ làm điều mình muốn, nhưng cùng lúc đó, chẳng phải chúng ta đang dạy chúng rằng chúng có thể dùng bạo lực để giải quyết vấn đề?

Bên cạnh sự trừng phạt thể xác còn có một vài loại “vũ lực với mục đích trừng phạt” khác. Một loại là chỉ trích để hạ thấp nhân phẩm người khác; chẳng hạn như bố mẹ dán nhãn con mình là “hư đốn”, “ích kỷ”, hay “ngu ngốc” khi đứa bé không hành xử theo một cách nào đó. Một loại khác là tước đi một quyền lợi nào đó, chẳng hạn như cắt tiền tiêu vặt hoặc cấm đi chơi. Đặc biệt, việc không còn dành sự quan tâm hoặc tôn trọng là một trong những mối đe dọa mạnh mẽ nhất.

Cái giá của sự trừng phạt

Sự trừng phạt gây ảnh hưởng tiêu cực đến thiện chí và lòng tự trọng, đồng thời khiến người ta tập trung vào hậu quả bên ngoài, thay vì vào giá trị bên trong của một hành động nào đó.

Khi chúng ta làm một điều gì đó chỉ để tránh bị trừng phạt, chúng ta không còn để tâm vào giá trị của chính hành động đó. Thay vào đó, chúng ta tập trung vào hậu quả, điều có thể xảy ra nếu chúng ta không thực hiện nó. Chẳng hạn, nếu một người nhân viên làm việc để tránh bị trừng phạt, thì công việc có thể được hoàn thành, nhưng tinh thần của người đó sẽ bị ảnh hưởng; và sớm hay muộn, kết quả công việc cũng sẽ giảm sút. Bên cạnh đó, lòng tự trọng cũng bị ảnh hưởng khi sự trừng phạt được sử dụng. Ví dụ, nếu một đứa bé đánh răng vì sợ bị mắng nhiếc, thì sức khỏe răng miệng có thể cải thiện, nhưng lòng tự trọng của nó sẽ bị bào mòn. Hơn nữa, như chúng ta đã biết, sự trừng phạt làm giảm thiện chí. Người khác càng thấy chúng ta như những người ưa trừng phạt, họ càng không muốn đáp lại những nhu cầu của chúng ta với lòng trắc ẩn.

Lần nọ, tôi đến thăm một người bạn, hiệu trưởng một trường học, tại văn phòng của anh ấy. Đoạn, anh ấy nhìn qua cửa sổ và thấy một em học sinh to con đang đánh một em khác nhỏ con hơn. Anh ấy nói: “Đợi tôi một chút” và vội chạy ra sân trường. Túm lấy đứa bé to con, anh ấy tát nó một cái và hét lớn: “Thầy sẽ dạy em về việc không đánh người yếu thế hơn mình!” Khi bạn tôi quay lại, tôi nói: “Tớ không nghĩ rằng cậu đã có thể dạy đứa bé đó điều cậu muốn dạy nó. Thay vào đó, tớ ngờ rằng điều em ấy đã học được là không đánh người yếu thế hơn khi một người nào đó có quyền lực hơn – như thầy hiệu trưởng – có thể đang quan sát! Tệ hơn, tớ cho rằng cậu đã củng cố niềm tin của em ấy rằng cách để đạt được thứ mình muốn từ người khác là đánh họ.”

Trong những tình huống như vậy, tôi cho rằng điều đầu tiên chúng ta cần làm là trao sự đồng cảm cho em học sinh đã có hành vi bạo lực. Ví dụ, nếu tôi thấy một đứa bé đánh một đứa bé khác vì bị chọc ghẹo, thì tôi có thể nói: “Có phải em tức giận vì muốn được đối xử với nhiều sự tôn trọng hơn?” Sau khi em ấy đã thấy mình được thấu hiểu, tôi sẽ bày tỏ những cảm xúc, nhu cầu và lời đề nghị của mình mà không xen lẫn sự phán xét hay chỉ trích, chẳng hạn như: “Thầy cảm thấy buồn vì thầy muốn chúng ta tìm những cách để có được sự tôn trọng mà không biến người khác thành kẻ thù. Em có sẵn lòng cùng thầy khám phá những cách khác để có được sự tôn trọng mà em muốn không?”

Hai câu hỏi cho thấy những hạn chế của sự trừng phạt

Có hai câu hỏi giúp chúng ta thấy lý do tại sao chúng ta ít có khả năng đạt được điều mình muốn bằng cách sử dụng sự trừng phạt để thay đổi hành vi con người. Câu hỏi thứ nhất là: Tôi muốn người này làm gì khác đi? Nếu chúng ta chỉ hỏi câu hỏi này thì sự trừng phạt có vẻ hiệu quả. Tuy nhiên, với câu hỏi thứ hai, chúng ta sẽ thấy rõ rằng nó không hề hiệu quả: Tôi muốn lý do của họ khi làm điều đó là gì?

Câu hỏi 1: Tôi muốn người này làm gì?

Câu hỏi 2: Tôi muốn lý do của họ khi làm điều đó là gì?

Chúng ta hiếm khi nghĩ đến câu hỏi thứ hai, nhưng khi làm như vậy, chúng ta sớm nhận ra rằng sự trừng phạt làm giảm khả năng người ta hành động xuất phát những động lực mà chúng ta muốn khơi dậy bên trong họ. Ví dụ, nếu chúng ta muốn con mình dọn dẹp nhà cửa và muốn chúng làm điều đó xuất phát từ sự nhận thức về giá trị của sự ngăn nắp và sạch sẽ đối với bản thân chúng và các thành viên khác trong gia đình, thì sự trừng phạt rõ ràng là không hiệu quả. Trên thực tế, nhiều đứa trẻ dọn dẹp nhà cửa một cách miễn cưỡng chỉ để khỏi bị bố mẹ trừng phạt. Ngược lại, NVC giúp nâng cao sự nhận thức về giá trị nội tại của mỗi việc chúng ta làm đối với chính mình và người khác.

Dùng “vũ lực với mục đích bảo vệ” trong trường học

Tôi muốn miêu tả cách mà tôi và một vài học sinh đã dùng “vũ lực với mục đích bảo vệ” để thiết lập lại trật tự trong một trường học đặc biệt được thiết kế dành riêng cho những học sinh đã bỏ học hoặc bị đuổi học từ các trường khác. Ban giám hiệu muốn xây dựng ngôi trường này dựa trên các nguyên tắc của NVC nên đã mời tôi dạy các kỹ năng của NVC cho đội ngũ giảng viên và làm cố vấn trong một năm. Trong một vài tuần lễ đầu tiên, vì không có nhiều thời gian, nên tôi đã không thể làm rõ một cách đầy đủ sự khác nhau giữa NVC và sự dễ dãi. Vậy nên, một vài giảng viên đã phớt lờ, thay vì can thiệp vào những tình huống mà các học sinh xung đột với nhau hoặc có hành vi gây rối. Vấn đề ngày càng trở nên nghiêm trọng và ban giám hiệu đã có ý định đóng cửa nhà trường.

Khi tôi đề nghị được nói chuyện với các em học sinh đã góp phần tạo ra tình trạng hỗn loạn, thầy hiệu trưởng đã chọn tám em trai, tuổi từ 11 đến 14, để gặp tôi. Sau đây là trích đoạn của cuộc đối thoại giữa tôi và các em ấy.

Tôi: (bày tỏ những cảm xúc và nhu cầu của mình mà không đặt những câu hỏi thăm dò) Thầy rất buồn khi ban giám hiệu báo cáo rằng mọi thứ đang vượt ngoài tầm kiểm soát ở nhiều lớp học. Thầy thực sự muốn trường học này thành công. Thầy hy vọng các em có thể giúp thầy hiểu vấn đề là gì và chúng ta có thể làm gì để giải quyết nó.

Will: Các giáo viên trong trường này – họ là lũ ngốc!

Tôi: Will, có phải em khó chịu và muốn các giáo viên thay đổi một vài thứ mà họ đang làm?

Will: Không phải. Họ là lũ ngốc vì họ chỉ đứng đó và chẳng làm gì.

Tôi: (tiếp tục lắng nghe những cảm xúc và mong muốn của Will) Có phải em khó chịu vì muốn các giáo viên hành động nhiều hơn khi có vấn đề xảy ra?

Will: Đúng vậy. Bất kể ai có làm gì, họ chỉ đứng đó và cười như lũ ngốc.

Tôi: Em có thể cho thầy một ví dụ về việc các giáo viên không làm gì cả không?

Will: Dễ thôi. Mới sáng nay, một đứa học sinh bước vào trường, giắt một bình rượu Whiskey ở ngang hông. Việc đó rõ như ban ngày, ai cũng nhìn thấy. Cô giáo cũng nhìn thấy, nhưng lại ngó đi hướng khác.

Tôi: (tiếp tục cố gắng thấu hiểu) Có phải em không có sự tôn trọng đối với các giáo viên khi họ chỉ đứng đó và không làm gì cả?

Will: Đúng vậy.

Tôi: Thầy cảm thấy thất vọng vì thầy muốn các giáo viên có khả năng giải quyết vấn đề, nhưng có vẻ thầy đã chưa giúp họ hiểu rõ ý mình.

Sau đó, cuộc thảo luận chuyển sang một vấn đề đang nhức nhối: những học sinh không muốn học làm phiền những em muốn học.

Tôi: Các giáo viên nói với thầy rằng đây là một trong những vấn đề phiền toái nhất, nên thầy thực sự muốn tìm cách giải quyết nó. Thầy rất muốn nghe ý tưởng của các em về việc này.

Joe: Giáo viên cần có roi mây.

Tôi: Có phải ý em là em muốn giáo viên đánh những học sinh làm phiền người khác?

Joe: Chỉ cách đó mới làm chúng thôi quậy phá.

Tôi: (tiếp tục cố gắng lắng nghe những cảm xúc của Joe) Có phải em không tin rằng có những cách khác?

Joe: (gật đầu đồng ý)

Tôi: Thầy sẽ rất buồn nếu đó là cách duy nhất. Thầy không thích dùng cách đó để giải quyết vấn đề và muốn tìm cách khác.

Ed: Tại sao?

Tôi: Có nhiều lý do. Chẳng hạn, nếu thầy đánh học sinh ở trong trường, thì em nghĩ chuyện gì có thể xảy ra với thầy ở ngoài trường?

Ed: (mỉm cười) Khi đó thầy sẽ cần một cây roi to hơn.

Tôi: Đó là điều thầy muốn nói. Do đó, thầy rất lo lắng với cách đó. Hơn nữa, thầy cũng rất đãng trí để luôn nhớ mang theo cây roi, và nếu có nhớ, thầy cũng không muốn dùng nó để đánh người.

Ed: Ban giám hiệu có thể tống cổ những đứa gây rối ra khỏi trường.

Tôi: Có phải em đề xuất ban giám hiệu đình chỉ hoặc đuổi học các học sinh ấy?

Ed: Đúng.

Tôi: Thầy cũng không thích ý tưởng đó. Thầy tin rằng có cách khác để giải quyết những sự khác biệt trong trường mà không cần đuổi học sinh. Thầy sẽ rất thất vọng nếu đó là điều tốt nhất mà chúng ta có thể làm.

Will: Nếu một học sinh không muốn học, thì tại sao chúng ta không cho nó vào một “căn phòng không-làm-gì-cả.”

Tôi: Có phải em đề xuất chúng ta có một căn phòng để đưa những học sinh làm phiền người khác vào đó?

Will: Đúng vậy. Nếu chúng không muốn học, thì việc chúng ở trong lớp chẳng có ích gì.

Tôi: Thầy rất thích ý tưởng này. Em có thể nói thêm về cách hoạt động của nó không?

Will: Đôi khi học sinh đến trường và cảm thấy không muốn làm gì cả. Vậy chúng ta chỉ cần có một “căn phòng không-làm-gì-cả”, nơi những đứa như vậy có thể vào đó cho đến khi chúng muốn làm một điều gì đó.

Tôi: Thầy hiểu ý em, nhưng thầy đoán các giáo viên sẽ lo lắng về việc liệu học sinh có chịu vào căn phòng đó một cách sẵn lòng không.

Will: (một cách tự tin) Chúng sẽ sẵn lòng.

Tôi nói với nhóm học sinh này rằng tôi nghĩ “căn phòng không-làm-gì-cả” có thể hiệu quả nếu chúng tôi có thể làm rõ mục đích của nó không phải là để trừng phạt, mà để cung cấp một nơi cho những học sinh chưa sẵn sàng học vào đó, đồng thời giúp những em muốn học có thể tập trung hơn. Tôi cũng gợi ý rằng khả năng thành công của “căn phòng không-làm-gì-cả” sẽ cao hơn nếu tất cả mọi người trong trường biết rằng đó là kết quả đến từ sự thảo luận của chính các học sinh, thay vì là quyết định của ban giám hiệu.

Tổng kết

Trong những tình huống mà cơ hội để đối thoại là không tồn tại, chẳng hạn như khi mối nguy hiểm đang cận kề, chúng ta có thể cần dùng “vũ lực với mục đích bảo vệ.” Chủ đích đằng sau việc dùng loại vũ lực này là để bảo vệ sinh mạng hoặc quyền con người, và không bao giờ là để trừng phạt hoặc bắt người khác chịu đau khổ, hối hận hoặc thay đổi. Việc dùng “vũ lực với mục đích trừng phạt” có khuynh hướng tạo ra oán giận, thù hận và chống đối. Loại vũ lực này gây ảnh hưởng tiêu cực đến thiện chí và lòng tự trọng, đồng thời khiến người ta tập trung vào hậu quả bên ngoài, thay vì vào giá trị bên trong của một hành động nào đó. Điều đó có nghĩa là nó làm giảm khả năng người ta hành động xuất phát từ những động lực mà chúng ta muốn khơi dậy bên trong họ.

Nguồn: TVE-4U
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 18 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.