Bày tỏ sự ghi nhận và lòng biết ơn
“Em làm bản báo cáo đó rất tốt.”
“Bạn là một người có sự nhạy cảm cao.”
“Cậu thật tử tế khi chở mình về nhà vào tối hôm qua.”
Những lời tán dương, khen ngợi thường là sự phán xét – mặc dù mang tính tích cực – về người khác.
Những câu nói như trên là cách bày tỏ sự ghi nhận bằng “ngôn ngữ xa rời sự sống”. Có lẽ bạn ngạc nhiên khi tôi xem những lời tán dương, khen ngợi đó là thứ ngôn ngữ này. Tuy nhiên, bạn hãy nhận biết rằng sự ghi nhận được bày tỏ dưới dạng này cho thấy rất ít về những gì đang diễn ra bên trong người nói; thay vào đó, nó hàm ý rằng người nói đang ngồi trên chiếc ghế quan tòa và phán xét người khác. Tôi định nghĩa mọi sự phán xét – cả tích cực và tiêu cực – là “ngôn ngữ xa rời sự sống.”
Trong các khóa đào tạo cho doanh nghiệp, có nhiều nhà quản lý không đồng ý với tôi và bảo vệ việc tán dương và khen ngợi, khẳng định rằng nó “hiệu quả”. Họ quả quyết: “Nghiên cứu cho thấy trong doanh nghiệp, nếu nhà quản lý khen ngợi nhân viên, thì họ sẽ làm việc chăm chỉ hơn. Tương tự, trong trường học: nếu giáo viên khen ngợi học sinh, thì chúng sẽ học tập chăm chỉ hơn.” Tôi đã đọc những nghiên cứu ấy, và niềm tin của tôi là những người nhận được lời khen ngợi quả thật có làm việc chăm chỉ hơn, nhưng chỉ trong thời gian đầu. Một khi họ cảm nhận được chủ đích thao túng đằng sau những lời tán dương ấy, năng suất làm việc sẽ lập tức giảm. Tuy nhiên, điều khiến tôi khó chịu nhất là vẻ đẹp của sự cảm kích bị phá hủy bởi những lời tán dương, khen ngợi với chủ đích thiếu trong sáng và chân thành đó.
Hơn nữa, khi chúng ta sử dụng những lời khen ngợi để tạo ảnh hưởng lên người khác, họ có thể cảm thấy bối rối vì không biết chủ đích thực sự của chúng ta là gì. Có một bức tranh châm biếm vẽ một người Mỹ bản địa nói với bạn mình: “Xem tớ sử dụng tâm lý học hiện đại với con ngựa của mình này!” Anh ấy dẫn người bạn đi đến nơi mà con ngựa có thể nghe lỏm được cuộc đối thoại và la lên: “Tớ có con ngựa dũng cảm nhất, chạy nhanh nhất toàn miền Tây!” Con ngựa trông buồn bã và tự nói với mình: “Ôi, ông ấy đã đi mua cho mình một con ngựa khác.”
Bày tỏ sự ghi nhận chỉ để thể hiện lòng biết ơn chân thành, thay vì để thao túng người khác.
Khi chúng ta sử dụng NVC để bày tỏ sự ghi nhận, việc làm đó hoàn toàn là để thể hiện lòng biết ơn chân thành, thay vì để nhận lại một thứ gì đó. Chủ đích của chúng ta đơn thuần là cho người khác thấy lòng biết ơn của mình đối với họ, vì họ đã góp phần giúp cuộc đời chúng ta trở nên tươi đẹp hơn.
Ba yếu tố của lòng biết ơn
NVC xác định rõ ba yếu tố để giúp chúng ta bày tỏ lòng biết ơn một cách đầy đủ:Hành động của người khác đã góp phần vào sự hạnh phúc của chúng ta; Những nhu cầu cụ thể của chúng ta đã được đáp ứng; Những cảm xúc dễ chịu sinh ra từ đó.
Nói “cảm ơn” bằng NVC:
– Đây là điều bạn đã làm;
– Đây là điều tôi cảm thấy;
– Đây là nhu cầu của tôi đã được đáp ứng.
Thứ tự của ba yếu tố trên có thể thay đổi tùy tình huống; và thỉnh thoảng, cả ba có thể được truyền đạt thông qua một nụ cười hoặc một câu “Cảm ơn bạn” đơn giản. Tuy nhiên, nếu chúng ta muốn đảm bảo rằng người kia nghe thấy lòng biết ơn của mình một cách đầy đủ, thì chúng ta cần phát triển khả năng nói ra thành lời cả ba yếu tố. Đoạn đối thoại sau miêu tả cách mà những lời tán dương, khen ngợi có thể được chuyển hóa thành những lời bày tỏ lòng biết ơn chân thành bao gồm cả ba yếu tố:
Học viên: (lên gặp tôi sau một khóa học) Marshall, thầy là một thiên tài!
Tôi: Tôi e rằng tôi không thể đón nhận sự cảm kích của bạn một cách trọn vẹn.
Học viên: Ý thầy là gì ạ?
Tôi: Trong suốt cuộc đời mình, tôi đã được gọi với rất nhiều cái tên, nhưng tôi không thể nhớ mình đã học được bất kỳ điều gì từ chúng. Tôi muốn hiểu sâu hơn về sự cảm kích của bạn và tận hưởng nó, nên tôi cần nhiều thông tin hơn.
Học viên: Như thông tin gì ạ?
Tôi: Thứ nhất, tôi muốn biết tôi đã nói hay làm gì giúp ích cho cuộc đời bạn?
Học viên: Vâng... Đó là sự thông thái của thầy.
Tôi: Tôi e rằng bạn vừa đưa cho tôi một sự phán xét khác, và tôi vẫn chưa hiểu rõ tôi đã nói hay làm gì giúp ích cho cuộc đời bạn.
Học viên: (suy nghĩ một chút, rồi chỉ vào hai dòng trong sổ ghi chép của mình) Em hiểu rồi, đây là hai điều mà thầy đã nói.
Tôi: À, vậy là hai điều này giúp ích cho cuộc đời bạn?
Học viên: Dạ đúng.
Tôi: Tiếp theo, tôi muốn biết bạn cảm thấy thế nào khi nghe hai điều đó.
Học viên: Em cảm thấy nhẹ nhõm và đầy hy vọng.
Tôi: Cuối cùng, tôi muốn biết nhu cầu nào của bạn được đáp ứng khi nghe hai điều đó.
Học viên: Em có một đứa con trai 18 tuổi và hai cha con không thể giao tiếp với nhau. Em đã tìm kiếm trong vô vọng những hướng đi để kết nối với cậu bé nhiều hơn, và hai điều này đã cho em hướng đi đó.
Khi nghe thấy cả ba yếu tố – điều tôi đã làm, điều cô ấy cảm thấy, và nhu cầu của cô ấy đã được đáp ứng – tôi mới có thể thực sự chung vui với cô ấy. Nếu ban đầu cô ấy bày tỏ sự cảm kích bằng NVC, thì nó sẽ giống như sau: “Marshall, khi thầy nói hai điều này (chỉ vào sổ ghi chép của mình), em cảm thấy nhẹ nhõm và đầy hy vọng, vì em đã tìm kiếm những hướng đi để kết nối với con trai mình nhiều hơn, và hai điều này đã cho em hướng đi đó.”
Đón nhận sự ghi nhận và lòng biết ơn
Đối với nhiều người trong chúng ta, việc đón nhận sự ghi nhận và lòng biết ơn từ người khác là không dễ dàng. Chúng ta băn khoăn liệu mình có “xứng đáng” với chúng không. Chúng ta lo lắng về điều người khác kỳ vọng ở mình – nhất là khi chúng ta có những giáo viên hay những người quản lý sử dụng những lời tán dương, khen ngợi để làm chúng ta làm việc chăm chỉ hơn. Hoặc chúng ta căng thẳng với việc sống theo sự kỳ vọng đó. Những điều này khiến chúng ta không thoải mái khi nhận được sự ghi nhận và lòng biết ơn, kể cả khi chúng xuất phát từ chủ đích trong sáng và chân thành.NVC khuyến khích chúng ta đón nhận sự ghi nhận và lòng biết ơn từ người khác theo cách tương tự như khi chúng ta lắng nghe đồng cảm với những thông điệp khác. Đầu tiên, chúng ta nghe xem mình đã làm gì góp phần vào sự hạnh phúc của họ; sau đó, chúng ta nghe xem những nhu cầu nào của họ đã được đáp ứng và những cảm xúc nào của họ sinh ra từ đó. Cuối cùng, chúng ta cho phép mình cảm nhận niềm vui vì chúng ta đã có thể mang lại giá trị cho cuộc đời người khác.
Tôi đã học về việc đón nhận lòng biết ơn một cách trọn vẹn trong một khóa học do chính mình dạy. Khóa học này diễn ra nhiều năm trước tại Thụy Sĩ, dành cho một nhóm những người Palestine và Israel vào thời điểm hai đất nước này đang xung đột gay gắt. Vào cuối khóa học, Nafez Assailey, một thành viên thuộc nhóm người Palestine, lên gặp tôi và nói: “Khóa học này rất có giá trị đối với hoạt động vì hòa bình tại đất nước chúng tôi. Tôi muốn cảm ơn thầy theo cách mà người Hồi giáo Sufi chúng tôi làm khi muốn bày tỏ lòng biết ơn đặc biệt đối với một ai đó.” Cầm chặt bàn tay tôi, anh ấy nhìn vào mắt tôi và nói: “Tôi hôn Thượng đế bên trong thầy, người đã cho phép thầy mang lại cho chúng tôi những kiến thức quý báu này.” Rồi anh ấy hôn bàn tay tôi.
Đón nhận sự ghi nhận và lòng biết ơn mà không cảm thấy tự cao hay khiêm tốn một cách giả tạo.
Cách thể hiện lòng biết ơn của Nafez cho tôi thấy một cách khác để đón nhận nó. Thông thường, chúng ta đón nhận sự ghi nhận và lòng biết ơn từ một trong hai thái cực, và chúng đều liên quan đến bản ngã của chúng ta. Ở một thái cực, bản ngã của chúng ta trở nên tự cao vì được ghi nhận. Ở thái cực kia, nó trở nên khiêm tốn một cách giả tạo bằng cách gạt đi lời cảm ơn của người khác: “Ôi, có gì đâu.” Nafez giúp tôi thấy rằng tôi có thể đón nhận sự ghi nhận và lòng biết ơn một cách hạnh phúc với sự nhận thức rằng Thượng đế đã ban cho tất cả chúng ta sức mạnh để làm giàu đẹp cuộc sống. Nếu tôi có thể ý thức về sức mạnh của Thượng đế đang làm việc thông qua mình để phục vụ người khác, thì tôi có thể tránh cái bẫy trở nên tự cao hoặc khiêm tốn một cách giả tạo của bản ngã.
Nói thêm về sự khiêm tốn giả tạo, Golda Meir, khi bà còn làm thủ tướng Israel, từng quở trách một vị bộ trưởng: “Đừng tỏ ra khiêm tốn quá, anh không giỏi đến thế đâu.” Những câu văn sau của tác giả Marianne Williamson là một lời nhắc nhở khác đối với tôi để tránh cái bẫy của sự khiêm tốn giả tạo:
❝Nỗi sợ sâu thẳm nhất của chúng ta không phải là chúng ta thiếu sót. Nỗi sợ sâu thẳm nhất của chúng ta là chúng ta có sức mạnh vô biên,
Chính ánh sáng, chứ không phải bóng tối của chúng ta, làm chúng ta hoảng sợ. Bạn là con của Thượng đế,. Việc bạn rụt rè không phục vụ thế giới,
Việc bạn thu mình lại không hề có ích.
Mục đích của chúng ta là cho phép sức mạnh của Thượng đế bên trong mình được biểu lộ.
Nó không chỉ có trong một vài người; nó có trong tất cả mọi người.
Và khi chúng ta cho phép ánh sáng của chính mình tỏa sáng, chúng ta cũng cho những người khác cơ hội để làm điều tương tự.
Khi chúng ta đã thoát khỏi nỗi sợ hãi của mình, sự hiện diện của chúng ta sẽ giải phóng những người khác.❞
Sự khao khát được ghi nhận
Nghịch lý thay, mặc dù chúng ta không thoải mái khi nhận được sự ghi nhận, hầu hết chúng ta lại khao khát được ghi nhận. Trong một buổi tiệc bất ngờ dành cho tôi, một người bạn của tôi đề xuất một trò chơi để giúp những vị khách làm quen với nhau. Mỗi người sẽ viết ra một câu hỏi, thả nó vào một cái hộp, rồi lần lượt từng người sẽ rút một câu hỏi và trả lời nó.Đã tư vấn cho nhiều tổ chức, tôi cảm thấy sốc với việc người ta thường xuyên bày tỏ sự khao khát được ghi nhận trong công việc như thế nào. Họ thở dài và nói: “Dù cho bạn nỗ lực như thế nào, bạn cũng không bao giờ nghe thấy một sự ghi nhận từ bất kỳ ai. Nhưng chỉ cần bạn mắc một lỗi sai và luôn có ai đó sẽ chỉ trích bạn.” Vậy nên, trong trò chơi này, tôi viết ra câu hỏi: “Sự ghi nhận nào, mà ai đó có thể nói với bạn, sẽ làm bạn vô cùng hạnh phúc?”
Một người phụ nữ rút được câu hỏi này, đọc nó và bắt đầu khóc. Là giám đốc của một khu nhà ở dành cho những phụ nữ bị bạo hành, vào mỗi tháng, cô ấy sẽ bỏ ra rất nhiều công sức để tạo ra một lịch trình làm hài lòng càng nhiều người càng tốt. Tuy nhiên, mỗi lần lịch trình được đưa ra, ít nhất một vài người sẽ phàn nàn. Cô ấy không thể nhớ có bất kỳ ai từng ghi nhận những nỗ lực của mình. Khi đọc câu hỏi của tôi, tất cả những điều này hiện lên trong tâm trí cô ấy và sự khao khát được ghi nhận đã khiến cô ấy rơi nước mắt.
Sau khi nghe câu chuyện của người phụ nữ này, một người bạn khác của tôi nói rằng anh ấy cũng muốn trả lời câu hỏi. Rồi lần lượt những người khác cũng đề nghị được làm điều tương tự; và khi họ chia sẻ câu trả lời của mình, nhiều người đã khóc.
Chúng ta có khuynh hướng tập trung vào những vấn đề thay vì vào những điều đang diễn ra tốt đẹp.
Sự khao khát được ghi nhận không chỉ có mặt ở nơi công sở, mà còn có mặt trong các gia đình. Một buổi tối nọ, khi tôi nói với Brett, con trai tôi, rằng thằng bé chưa làm một công việc nhà, thằng bé vặn lại: “Bố có để ý rằng bố thường xuyên nói về những việc con làm sai và không bao giờ nói về những việc con làm đúng không?” Sự quan sát của Brett đọng lại trong tôi, giúp tôi nhận ra rằng mình đã liên tục tìm cách cải thiện những vấn đề, trong khi hiếm khi dừng lại để ghi nhận những điều đang diễn ra tốt đẹp.
Gần đây, tôi hoàn thành một khóa học với hơn 100 học viên, tất cả đều đánh giá nó rất cao, ngoại trừ một người bày tỏ sự bất mãn. Tuy nhiên, điều đọng lại trong tâm trí tôi nhiều nhất chính là lời bình luận của người đó.
Tối hôm đó, tôi sáng tác một bài thơ như sau:
Nếu tôi 98% hoàn hảo
trong mọi việc mình làm,
thì chính 2% còn lại
là thứ tôi nhớ nhất.
Tôi đã học về việc tập trung nhiều hơn vào những điều tốt đẹp từ một giáo viên mà tôi biết. Trong một buổi kiểm tra, một học sinh của cô ấy không học bài ở nhà nên nộp giấy trắng. Khi có kết quả, cậu bé ngạc nhiên khi thấy mình được 14/100 điểm. Cậu bé hỏi: “Tại sao em lại được 14 điểm này?”, và cô giáo đáp: “Em đã giữ tờ giấy của mình sạch sẽ”. Kể từ khi nghe hồi chuông cảnh tỉnh của Brett, tôi đã cố gắng ý thức nhiều hơn về những điều tốt đẹp mà những người xung quanh làm cho tôi, cũng như thực hành thói quen bày tỏ lòng biết ơn đó.
Vượt qua sự ngần ngại khi bày tỏ lòng biết ơn
Trong cuốn sách The Secret of Staying in Love (tạm dịch: Bí mật để duy trì tình yêu), tác giả John Powell miêu tả nỗi buồn sâu sắc của mình khi anh đã không thể nói ra lòng biết ơn của mình với bố khi ông ấy còn sống. Tôi thực sự xúc động khi đọc điều này, và nhận ra chính mình cũng đã bỏ lỡ không ít cơ hội để bày tỏ lòng biết ơn với những người thương yêu xung quanh mình.Tôi lập tức nghĩ đến Julius Fox, một người cậu của tôi. Khi tôi còn nhỏ, cậu Julius đến nhà tôi mỗi ngày để chăm sóc bà ngoại tôi, người bị liệt toàn thân. Cậu luôn nở một nụ cười ấm áp và đầy tình thương khi làm điều đó. Dù cho công việc vất vả như thế nào, cậu Julius đối xử với bà như thể bà đang ban cho cậu ân huệ lớn nhất trên thế giới. Từ đó, cậu đã trở thành một hình mẫu về tình yêu thương và lòng trắc ẩn đối với tôi.
Tôi nhận ra mình chưa bao giờ bày tỏ lòng biết ơn với cậu Julius, người đang bệnh nặng và sắp qua đời. Tôi muốn làm như vậy, nhưng lại ngần ngại: “Mình chắc chắn cậu Julius biết cậu ấy có ý nghĩa như thế nào đối với mình, nên mình không cần nói ra thành lời; ngoài ra, việc nói ra thành lời có thể làm cậu ấy thấy ngượng.” Ngay khi những suy nghĩ này xuất hiện trong tâm trí, tôi đã biết chúng không đúng. Trong quá khứ, tôi cũng đã thường xuyên cho rằng những người khác biết tôi biết ơn họ như thế nào, và sau đó khám phá ra rằng họ không hề biết. Và ngay cả khi người ta thấy ngượng ngùng, họ vẫn muốn nghe lòng biết ơn được nói ra thành lời.
Vẫn ngần ngại, tôi tự nói với mình rằng lời nói không thể nào diễn đạt hết những cảm xúc sâu thẳm mà tôi muốn nói. Tuy nhiên, tôi nhanh chóng nhận ra: đúng, lời nói có thể là một phương tiện tồi để truyền đạt những thực tại trong trái tim, nhưng tôi cũng đã học được rằng: “Bất kỳ điều gì đáng làm thì luôn đáng làm, ngay cả khi được làm một cách tồi tệ.”
Do đó, trong một cuộc họp gia đình, tôi ngồi cạnh cậu Julius và nói ra lòng biết ơn của mình. Cậu đón nhận nó với sự hạnh phúc, không chút ngượng ngùng. Lòng lâng lâng vui sướng, tối hôm đó, tôi về nhà, sáng tác một bài thơ và gửi cho cậu. Ba tuần sau đó, cậu Julius qua đời, và tôi được kể rằng suốt thời gian ba tuần ấy, ngày nào cậu cũng nhờ người thân đọc bài thơ đó cho mình.
Tổng kết
Những lời tán dương, khen ngợi thường là sự phán xét – mặc dù mang tính tích cực – về người khác. NVC khuyến khích chúng ta bày tỏ sự ghi nhận chỉ để bày tỏ lòng biết ơn chân thành, thay vì để thao túng người khác. Chúng ta làm điều này bằng cách nói: (1) hành động của người khác đã góp phần vào sự hạnh phúc của chúng ta, (2) những nhu cầu cụ thể của chúng ta đã được đáp ứng, và (3) những cảm xúc dễ chịu sinh ra từ đó.Khi đón nhận sự ghi nhận và lòng biết ơn được bày tỏ theo cách này, chúng ta có thể thực sự chung vui với người đang cảm kích mình. Đồng thời, chúng ta cũng cần tránh rơi vào cái bẫy trở nên tự cao hoặc khiêm tốn một cách giả tạo của bản ngã.