Giao Tiếp Bất Bạo Động: Ngôn Ngữ Của Lòng Trắc Ẩn

Lượt đọc: 241 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
Chương 4
Cái Giá Đắt Của Những Cảm Xúc Bị Kìm Nén

❊ ❊ ❊

Yếu tố đầu tiên của NVC là quan sát mà không đánh giá; yếu tố thứ hai là bày tỏ cảm xúc của mình. Nhà tâm lý học Rollo May nói: “Một người trưởng thành có thể phân biệt giữa nhiều sắc thái cảm xúc khác nhau: có những cảm xúc rõ ràng và mạnh mẽ; có những cảm xúc mơ hồ và vi tế, cũng giống như những đoạn khác nhau trong một bản giao hưởng với vô vàn âm sắc.” Tuy nhiên, Rollo cũng nói rằng, đối với nhiều người trong chúng ta, “cảm xúc bị giới hạn giống như những nốt nhạc của một hiệu lệnh kèn.”

Tôi quan sát thấy rằng, số từ vựng dùng để đánh giá người khác thường lớn hơn số từ vựng dùng để miêu tả trạng thái cảm xúc của bản thân. Trong 21 năm đi học ở Mỹ, tôi không thể nhớ có bất kỳ ai từng hỏi tôi đang cảm thấy như thế nào. Cảm xúc đơn giản là không được xem trọng. Điều được xem trọng là “suy nghĩ / lời nói / hành vi nào là đúng hay sai” – được xác định bởi những người nắm giữ quyền lực. Từ nhỏ, chúng ta đã được dạy “hướng về người khác” thay vì kết nối với bản thân. Thay vì “ở lại với trái tim”, chúng ta đã được rèn luyện “đi lên cái đầu” và tự hỏi “Điều gì mà người khác nghĩ rằng mình nên làm?”

Năm tôi chín tuổi, một hôm, sau giờ tan trường, tôi trốn trong lớp học vì có vài đứa bé đợi ở ngoài trường để đánh tôi. Một giáo viên phát hiện và yêu cầu tôi rời khỏi trường. Khi tôi giải thích rằng tôi sợ ra ngoài, cô giáo ấy nói: “Con trai không được sợ.” Bạn thấy đấy, tôi đã học cách ngắt kết nối với cảm xúc của bản thân từ khi còn nhỏ. Vài năm sau đó, bài học này được củng cố khi tôi tham gia các đội thể thao. Các huấn luyện viên thường yêu cầu chúng tôi “dốc hết sức” và tiếp tục thi đấu dù có bị đau như thế nào. Tôi đã tiếp thu bài học đó tốt đến nỗi có lần tôi bị gãy cổ tay nhưng vẫn tiếp tục thi đấu bóng chày trong một tháng.

Nhiều năm trước, trong một khóa học NVC, một học viên nói về việc mình thường xuyên bị đánh thức vì bạn cùng phòng bật nhạc to vào ban đêm. Khi được hỏi bản thân cảm thấy như thế nào khi việc này xảy ra, anh ấy đáp: “Tôi cảm thấy rằng bật nhạc to vào ban đêm là không đúng.” Tôi chỉ ra rằng khi dùng từ rằng sau từ cảm thấy, anh ấy đang bày tỏ suy nghĩ thay vì cảm xúc của mình. Khi được đề nghị thử lại, anh ấy đáp: “Tôi cảm thấy, khi người ta làm những điều giống như vậy, đó là một loại rối loạn tính cách.” Tôi giải thích rằng đó vẫn là một suy nghĩ thay vì một cảm xúc. Anh ấy dừng lại một chút và gắt gỏng nói: “Tôi chẳng có cảm xúc nào về việc đó cả!”

Rõ ràng, người học viên này có những cảm xúc mạnh. Nhưng không may, anh ấy đã không biết cách nhận biết những cảm xúc của mình, nói gì đến việc bày tỏ chúng. Sự khó khăn trong việc xác định và bày tỏ cảm xúc (identifying and expressing feelings) là phổ biến, đặc biệt là đối với những người làm nghề luật sư, kỹ sư, cảnh sát, sĩ quan quân đội hay quản lý doanh nghiệp – những công việc không khuyến khích người ta thể hiện cảm xúc của mình.

Trong gia đình, việc các thành viên không thể bày tỏ cảm xúc tạo ra nhiều hậu quả tiêu cực. Ca sĩ nhạc đồng quê Reba McEntire viết một bài hát sau khi bố cô qua đời và đặt tên nó là “The Greatest Man I Never Knew” (Người đàn ông tuyệt vời nhất mà tôi chưa từng biết). Bài hát nói về sự đau buồn của những người con chưa bao giờ cảm nhận được sự kết nối về mặt cảm xúc với bố mẹ mình.

Tôi thường nghe những câu nói như: “Tôi không muốn thầy hiểu sai ý tôi. Tôi đã cưới một người đàn ông tuyệt vời, nhưng tôi chưa bao giờ biết anh ấy đang cảm nhận điều gì.” Nhiều năm trước, trong một khóa học NVC, một người phụ nữ bất mãn nói với chồng mình: “Tôi cảm thấy như thể mình đã cưới một bức tường.” Khi nghe vậy, người chồng minh họa một cách xuất sắc điều vợ mình vừa nói: Anh ấy ngồi im và không nhúc nhích – như một bức tường. Điên tiết, người vợ quay sang tôi và nói: “Thầy thấy chưa! Đây là điều luôn xảy ra: Anh ấy ngồi yên và không nói gì. Tôi cứ như đang sống với một bức tường vậy!”

Tôi hỏi cô ấy: “Có phải chị cảm thấy cô đơn và muốn có nhiều sự kết nối về mặt cảm xúc hơn với chồng mình?” Khi cô ấy đồng ý, tôi giải thích rằng những câu nói như: “Tôi cảm thấy như thể mình đã cưới một bức tường” không giúp cho chồng cô thấu hiểu được những cảm xúc và nhu cầu của cô. Ngược lại, anh ấy có khuynh hướng nghe thấy một lời chỉ trích. Hơn nữa, những câu nói như vậy thường dẫn đến một hiện tượng tâm lý được gọi là “lời tiên tri tự hoàn thành” (self-fulfilling prophecy). Ví dụ, trong trường hợp này, khi người chồng nghe thấy lời chỉ trích là mình “hành xử như một bức tường”, anh ta cảm thấy chán nản, tổn thương và chỉ ngồi im, không đáp lại, và do đó trở thành đúng hình ảnh bức tường mà người vợ nói.

Việc bày tỏ cảm xúc không chỉ mang lại lợi ích cho những mối quan hệ trong gia đình mà còn cho những mối quan hệ trong môi trường công sở. Nhiều năm trước, tôi đến tư vấn cho bộ phận công nghệ của một doanh nghiệp Thụy Sĩ lớn; họ nhận ra rằng nhân viên các bộ phận khác đang né tránh họ và việc đó tạo ra nhiều vấn đề. Khi được hỏi, nhân viên các bộ phận khác nói: “Chúng tôi ghét làm việc với những người đó. Họ giống như đống máy móc không có cảm xúc!” Vấn đề được phần nào giải quyết sau khi tôi dành thời gian với các thành viên của bộ phận công nghệ, khuyến khích họ bày tỏ nhiều cảm xúc hơn khi giao tiếp với đồng nghiệp của mình.

Một lần khác, tôi đến tư vấn cho ban quản lý một bệnh viện; họ đang lo lắng về cuộc họp sắp tới với đội ngũ bác sĩ. Trong cuộc họp trước đó, ban quản lý đề ra một dự án nhưng bị các bác sĩ từ chối với 1 phiếu thuận và 17 phiếu chống. Do đó, họ muốn học cách áp dụng NVC trong cuộc họp tiếp theo để thuyết phục lại các bác sĩ.

Tôi đóng vai một người quản lý và mở đầu cuộc họp giả định bằng câu nói: “Tôi cảm thấy lo lắng khi phải nói về vấn đề này một lần nữa.” Ngay lập tức, một trong những người quản lý nói xen vào: “Thầy đang không thực tế! Chúng tôi không bao giờ nói với nhân viên rằng chúng tôi lo lắng.” Khi được hỏi tại sao, anh ấy thẳng thắn đáp: “Nếu chúng tôi thừa nhận mình lo lắng, thì họ sẽ bình phẩm và phán xét chúng tôi.” Câu trả lời ấy không làm tôi ngạc nhiên vì tôi thường xuyên nghe người ta nói rằng họ chưa từng nghĩ đến việc bày tỏ cảm xúc nơi công sở.

Việc mở lòng bày tỏ cảm xúc có thể giúp giải quyết mâu thuẫn.

Tuy nhiên, trong cuộc họp kế tiếp, một trong những người quản lý quyết định chấp nhận rủi ro, từ bỏ vẻ ngoài nghiêm nghị, lý trí và vô cảm hàng ngày và nói ra cảm xúc của mình với mong muốn các bác sĩ có thể cân nhắc lại. Anh ấy ngạc nhiên khi nhận ra rằng thay vì “bình phẩm và phán xét”, các bác sĩ đáp lại anh với sự đồng cảm và cuối cùng thay đổi quyết định của mình về dự án với 17 phiếu thuận và 1 phiếu chống. Điều này giúp các nhà quản lý nhận ra tầm quan trọng của việc bày tỏ cảm xúc – ngay cả ở nơi công sở.

Tôi muốn kể bạn nghe thêm một câu chuyện cá nhân đã dạy tôi về tác động tiêu cực của việc che giấu cảm xúc. Nhiều năm trước, tôi đến giảng NVC cho một nhóm sinh viên da màu. Vào ngày học đầu tiên, khi tôi bước vào lớp, các sinh viên đang trò chuyện rôm rả thì bỗng dưng im bặt. Tôi nói: “Xin chào!” Im lặng. Tôi cảm thấy rất khó chịu, nhưng không dám bày tỏ. Thay vào đó, tôi tiếp tục nói với “phong thái chuyên nghiệp”: “Trong chương trình này, chúng ta sẽ học một phương pháp giao tiếp mà thầy hy vọng các em sẽ thấy có ích đối với các mối quan hệ của mình.”

Tôi tiếp tục giảng, nhưng dường như không ai nghe. Một nữ sinh viên lôi ra cái giũa trong cặp và bắt đầu say sưa giũa móng tay. Các sinh viên ngồi gần cửa sổ mơ màng nhìn ra bên ngoài. Tôi càng cảm thấy khó chịu hơn, nhưng vẫn không dám bày tỏ. Cuối cùng, một em nam, nhất định là can đảm hơn tôi, nói: “Ông ghét người da đen, đúng không?” Tôi ngỡ ngàng, nhưng lập tức nhận ra rằng chính tôi đã góp phần khiến em ấy có suy nghĩ đó bằng việc che giấu cảm xúc của mình.

Tôi thừa nhận: “Thầy đang cảm thấy căng thẳng... nhưng không phải vì các em là người da màu, mà vì thầy không biết bất kỳ ai ở đây và thầy muốn có sự kết nối với các em.” Việc tôi mở lòng bày tỏ cảm xúc của mình đã tạo ra tác động rõ ràng đối với các sinh viên. Các em bắt đầu đặt câu hỏi về tôi, kể tôi nghe về mình, và bày tỏ sự tò mò về NVC.

Phân biệt những từ miêu tả cảm xúc và những từ không miêu tả cảm xúc

Phân biệt giữa cảm xúc và suy nghĩ.

Rất nhiều khi, chúng ta sử dụng từ cảm thấy nhưng không thực sự bày tỏ một cảm xúc. Đây là một sự nhầm lẫn phổ biến. Ví dụ, trong câu nói: “Tôi cảm thấy mình đã bị đối xử bất công”, nếu thay những từ Tôi cảm thấy bằng Tôi nghĩ thì sẽ chính xác hơn. Nhìn chung, chúng ta đang không bày tỏ cảm xúc một cách rõ ràng nếu nói những từ sau theo sau từ cảm thấy:

a. Những từ như rằng, giống như, như thể:

“Tôi cảm thấy rằng bạn nên hiểu biết hơn.” “Tôi cảm thấy giống như mình là người thất bại.” “Tôi cảm thấy như thể mình đang sống với một bức tường.”

b. Những đại từ nhân xưng: tôi, bạn, anh ấy, cô ấy, họ, nó:

“Tôi cảm thấy mình lúc nào cũng phải làm việc.” “Tôi cảm thấy nó thật vô ích.”

c. Những tên gọi hoặc danh từ chỉ người:

“Tôi cảm thấy Amy rất có trách nhiệm.” “Tôi cảm thấy sếp đang lợi dụng mình.”

Ngược lại, chúng ta cũng có thể bày tỏ cảm xúc mà không cần dùng từ cảm thấy. Ví dụ, chúng ta có thể nói: “Tôi cảm thấy khó chịu”, hoặc chỉ đơn giản là: “Tôi khó chịu.”

Phân biệt giữa cảm xúc và sự đánh giá bản thân.

Trong NVC, chúng ta phân biệt giữa những từ miêu tả cảm xúc thực sự và những từ miêu tả sự đánh giá bản thân. Ví dụ:

A. Sự đánh giá bản thân:

“Tôi cảm thấy kém cỏi với khả năng chơi ghi-ta của mình.”

Trong câu nói này, tôi đang đánh giá năng lực của mình thay vì bày tỏ cảm xúc thực sự.

B. Cảm xúc thực sự:

“Tôi cảm thấy thất vọng với khả năng chơi ghita của mình.” “Tôi cảm thấy thiếu kiên nhẫn với khả năng chơi ghi-ta của mình.” “Tôi cảm thấy bực bội với khả năng chơi ghi-ta của mình.”

Đằng sau sự đánh giá bản thân là “kém cỏi”, tôi có thể cảm thấy thất vọng, thiếu kiên nhẫn, bực bội, vv.

Phân biệt giữa cảm xúc và sự đánh giá hoặc suy diễn về hành vi của người khác.

Tương tự, trong NVC, chúng ta phân biệt giữa những từ miêu tả cảm xúc thực sự và những từ miêu tả sự đánh giá hoặc suy diễn về hành vi của người khác.

Ví dụ:

A. “Tôi cảm thấy không được xem trọng bởi những đồng nghiệp của mình.”

Ở đây, từ “không được xem trọng” miêu tả việc tôi nghĩ người khác đang đánh giá mình như thế nào thay vì một cảm xúc thực sự. Trong tình huống này, tôi có thể cảm thấy buồn, chán nản, vv...

B. “Tôi cảm thấy bị hiểu lầm.”

Ở đây, từ “bị hiểu lầm” miêu tả sự đánh giá của tôi về mức độ hiểu của người khác thay vì một cảm xúc thực sự. Trong tình huống này, tôi có thể cảm thấy lo lắng, khó chịu, vv...

C. “Tôi cảm thấy bị phớt lờ.”

Một lần nữa, từ “bị phớt lờ” miêu tả sự suy diễn về hành vi của người khác thay vì một cảm xúc thực sự. Khi thấy mình “bị phớt lờ”, chúng ta có thể có những cảm xúc khác nhau trong những tình huống khác nhau: có khi chúng ta cảm thấy tổn thương vì có nhu cầu được kết nối; lại có khi chúng ta cảm thấy nhẹ nhõm vì có nhu cầu được ở một mình.

Tương tự như những từ “không được xem trọng”, “bị hiểu lầm”, “bị phớt lờ”, sau đây là những từ miêu tả sự đánh giá hoặc suy diễn về hành vi của người khác thay vì một cảm xúc thực sự:

Hình ảnh

Phát triển vốn từ vựng cảm xúc

Khi bày tỏ cảm xúc, những từ miêu tả cảm xúc cụ thể sẽ có ích hơn những từ mơ hồ hoặc chung chung. Ví dụ, khi chúng ta nói: “Tôi cảm thấy tốt về điều đó”, từ “tốt” có thể có nghĩa là hạnh phúc, hào hứng, nhẹ nhõm vv... Những từ như “tốt” hoặc “tệ” có thể khiến người nghe khó kết nối với cảm xúc thực sự của chúng ta.

Hai danh sách dưới đây sẽ giúp bạn nâng cao khả năng xác định và bày tỏ những cảm xúc khác nhau của mình:

Khi nhu cầu của bản thân được đáp ứng, chúng ta có khuynh hướng cảm thấy...

Hình ảnh
Hình ảnh

Khi nhu cầu của bản thân không được đáp ứng, chúng ta có khuynh hướng cảm thấy...

Hình ảnh
Hình ảnh
Hình ảnh

Tổng kết

Yếu tố thứ hai của NVC là cảm xúc. Việc mở lòng bày tỏ cảm xúc có thể giúp giải quyết mâu thuẫn. NVC phân biệt giữa những từ miêu tả cảm xúc thực sự và những từ miêu tả suy nghĩ, sự suy diễn và đánh giá. Việc phát triển vốn từ vựng cảm xúc sẽ giúp bạn nâng cao khả năng xác định và bày tỏ những cảm xúc khác nhau của mình, từ đó kết nối với bản thân và với người khác một cách dễ dàng hơn.

Bài tập 2

BÀY TỎ CẢM XÚC

Trong bài tập sau, bạn hãy khoanh tròn các câu nói bày tỏ cảm xúc thực sự.

“Tôi cảm thấy anh không còn yêu tôi nữa.” “Tôi cảm thấy buồn khi bạn sắp rời đi.” “Tôi cảm thấy sợ khi bạn nói điều đó.” “Khi bạn không chào tôi, tôi cảm thấy bị phớt lờ.” “Tôi cảm thấy hạnh phúc khi bạn có thể đến.” “Tôi cảm thấy bạn thật kinh tởm.” “Mẹ cảm thấy muốn đánh con một trận.” “Tôi cảm thấy bị hiểu lầm.” “Tôi cảm thấy tốt về điều bạn đã làm cho tôi.” “Tôi cảm thấy vô dụng.”

Dưới đây là câu trả lời của tôi cho Bài tập 2:

Nếu bạn khoanh tròn câu này, thì chúng ta không có cùng quan điểm. Đối với tôi, “anh không còn yêu tôi nữa” không phải là một cảm xúc, mà là suy nghĩ của người nói về cảm xúc của người kia. Như bạn đã biết, nhìn chung, chúng ta đang không bày tỏ cảm xúc một cách rõ ràng nếu nói những từ sau theo sau từ “cảm thấy”: tôi, bạn, anh ấy, cô ấy, họ, nó, rằng, giống như, như thể. Trong tình huống này, người nói có thể bày tỏ cảm xúc bằng cách nói: “Em cảm thấy buồn” hoặc “Em cảm thấy đau khổ.” Nếu bạn khoanh tròn câu này, thì chúng ta có cùng quan điểm rằng người nói đã bày tỏ cảm xúc của mình. Nếu bạn khoanh tròn câu này, thì chúng ta có cùng quan điểm rằng người nói đã bày tỏ cảm xúc của mình. Nếu bạn khoanh tròn câu này, thì chúng ta không có cùng quan điểm. Đối với tôi, “bị phớt lờ” không phải là một cảm xúc, mà là sự suy diễn về hành vi của người kia. Người nói có thể bày tỏ cảm xúc bằng cách nói: “Khi bạn không chào tôi, tôi cảm thấy cô đơn.” Nếu bạn khoanh tròn câu này, thì chúng ta có cùng quan điểm rằng người nói đã bày tỏ cảm xúc của mình. Nếu bạn khoanh tròn câu này, thì chúng ta không có cùng quan điểm. Đối với tôi, “bạn thật kinh tởm” không phải là một cảm xúc, mà là suy nghĩ của người nói về người kia. Người nói có thể bày tỏ cảm xúc bằng cách nói: “Tôi cảm thấy kinh tởm.” Nếu bạn khoanh tròn câu này, thì chúng ta không có cùng quan điểm. Đối với tôi, “muốn đánh con một trận” không phải là một cảm xúc, mà là sự tưởng tượng của người nói về việc mình sẽ làm. Người nói có thể bày tỏ cảm xúc bằng cách nói: “Mẹ cảm thấy điên tiết với con.” Nếu bạn khoanh tròn câu này, thì chúng ta không có cùng quan điểm. Đối với tôi, “bị hiểu lầm” không phải là một cảm xúc, mà là sự đánh giá về hành vi của người khác. Người nói có thể bày tỏ cảm xúc bằng cách nói: “Tôi cảm thấy bực bội” hoặc “Tôi cảm thấy chán nản.” Nếu bạn khoanh tròn câu này, thì chúng ta có cùng quan điểm rằng người nói đã bày tỏ cảm xúc của mình. Tuy nhiên, từ “tốt” miêu tả cảm xúc một cách mơ hồ, chung chung. Người nói có thể bày tỏ cảm xúc một cách rõ ràng hơn bằng cách sử dụng những từ như: nhẹ nhõm, hạnh phúc, biết ơn, vv. Nếu bạn khoanh tròn câu này, thì chúng ta không có cùng quan điểm. Đối với tôi, “vô dụng” không phải là một cảm xúc, mà là sự đánh giá bản thân. Người nói có thể bày tỏ cảm xúc bằng cách nói: “Tôi cảm thấy thất vọng” hoặc “Tôi cảm thấy nghi ngờ về tài năng của mình.”

Nguồn: TVE-4U
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 18 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.