Mỗi chuyến đi không chỉ quý giá bởi những bài học mà chúng ta học được, mà còn bởi những mối quan hệ mà chúng ta kết nối được. Sau từng đấy năm phiêu lưu khắp thế giới, chúng mình đã có dịp làm quen và kết bạn với rất nhiều người từ các nước và các nền văn hóa khác nhau.

HƯƠNG

Mình thực sự thích thú mỗi khi có cơ hội học hỏi về các vùng đất mới, gặp gỡ những con người mới và khám phá các nền văn hóa khác lạ. Các nước phương Đông thường hay ưa chuộng việc “Mỹ hóa”, “châu Âu hóa” hay “phương Tây hóa”, nhưng đối với mình, tính chân thật và các nét truyền thống trong văn hóa mới là những kho báu đích thực của bất cứ quốc gia nào. Khi đi đến một miền đất mới, mình luôn vui sướng khi có cơ hội tìm hiểu về cách người dân địa phương sinh sống cũng như cách cư xử và suy nghĩ của họ. Rồi mình lại gói ghém kỹ càng những câu chuyện đã nghe và những khuôn mặt đã gặp vào chiếc vali mang tên “Hồi ức” để mang chúng đi khắp nơi.

Mở rộng mạng lưới quan hệ

Có mạng lưới quan hệ rộng rãi không chỉ giúp chúng ta có những chuyến đi vui vẻ và thú vị hơn rất nhiều, mà còn tạo cơ hội cho chúng ta quen biết và học hỏi từ những người có thể sẽ là đồng nghiệp hay cộng sự của chúng ta vào một ngày nào đó. Ngoài ra, có những người bạn đa quốc gia sẽ giúp chúng ta tiết kiệm cho việc ăn ở tại các địa điểm khác nhau, tăng cường kỹ năng giao tiếp và sử dụng ngoại ngữ, và đồng thời cũng giúp chúng ta trở thành những người biết cảm thông. Bất cứ khi nào bạn làm quen với các người bạn mới tại Việt Nam hay nước ngoài, hãy giữ liên lạc và trao đổi thư từ với họ, vì biết đâu một ngày nào đó, bạn sẽ gặp lại họ hay cần sự giúp đỡ hay cộng tác từ họ.

Mở rộng và duy trì những mối quan hệ là chìa khóa thành công của những công dân toàn cầu. Nhưng chúng ta phải nhận biết được những điều thiết yếu khi giao tiếp với những người từ các nước khác nhau, vì cách giao tiếp ở Việt Nam không giống với cách giao tiếp ở Hoa Kỳ, Nhật Bản, Na Uy hay bất cứ quốc gia nào khác. Bên cạnh chỉ số thông minh (IQ - Intelligence Quotient) thì chỉ số cảm xúc (EQ - Emotional Quotient) cũng là một yếu tố lớn để giúp bạn vươn ra toàn cầu. Sự cân bằng giữa cảm xúc và trí tuệ nên được duy trì ở tỷ lệ thích hợp. Hãy thử hình dung hai yếu tố này là đôi chân của bạn. Nếu chỉ đứng trên một chân, bạn sẽ khó có thể giữ được thăng bằng. Có những người có chỉ số thông minh (IQ) khá cao, nhưng vì họ thiếu khả năng giao tiếp cũng như khả năng sử dụng và điều khiển những cảm xúc của mình, nên họ vẫn không thể tiến gần được tới những ước mơ. Chỉ số cảm xúc thấp giới hạn họ trong việc mở rộng và duy trì những mối quan hệ. Những mối quan hệ có giá trị cũng giống như những bảo bối để mở cánh cửa tới những cơ hội quý báu.

Bạn không nhất thiết phải ra nước ngoài mới có thể thực hành và hoàn thiện kỹ năng giao tiếp xuyên văn hóa. Mỗi khi giao tiếp với người trong hay ngoài nước, hãy phấn đấu hướng tới các mục tiêu chung, giải tỏa những sự xung đột, hiểu được những sự khác biệt và tìm ra các hướng giải quyết ôn hòa. Mọi sự kiện hay tình huống đa dạng đều cho bạn cơ hội luyện tập kỹ năng giao tiếp. Hãy tận dụng mọi dịp ăn uống với đồng nghiệp hay đối tác, những buổi tiệc cocktail, những cuộc hội thảo, những buổi dã ngoại hay hội họp để kết bạn và mở rộng mối quan hệ. Có một mạng lưới quan hệ rộng sẽ giúp bạn mở rộng tầm nhìn và tránh chỉ nhìn thế giới chỉ từ một khía cạnh. Để luôn thu hút được người đối diện, bạn nên trang bị cho mình những kiến thức hữu ích ở nhiều chủ đề khác nhau.

“Những người giàu nhất trên thế giới tìm kiếm và xây dựng những mạng lưới. Những người khác tìm kiếm một công việc.”[91]

– ROBERT KIYOSAKI

Bằng hiệu ứng domino, mỗi người bạn quen biết sẽ giúp bạn kết nối với rất nhiều những người tiếp theo. Mỗi khi tham gia một sự kiện hay đi đến một mảnh đất mới, hãy cố gắng kết bạn với ít nhất một người cùng tham gia sự kiện đó hay đang sinh sống tại nơi bạn sắp đến. Rồi họ sẽ lại giới thiệu với bạn những người họ quen biết.

Các địa chỉ hữu ích để tìm kiếm bạn bè đa văn hóa là những nhóm như Meetup (wwwmeetupcom), Internations (wwwinternationsorg), Couchsurfing (wwwcouchsurfingcom), LinkedIn (wwwlinkedincom) hay các nhóm và trang Facebook dành riêng cho người nước ngoài tại một địa điểm nhất định.

Đăng ký tham gia các hoạt động thể thao hay sở thích khác sẽ vừa giúp bạn tìm được những người cùng sở thích và cũng giúp bạn cải thiện một bộ môn. Hãy nghiên cứu các câu lạc bộ của trường hay của thành phố. Hãy tham gia các hoạt động từ thiện để chung sức giúp đỡ những người kém may mắn hơn mình.

Trước khi tham gia các sự kiện, bạn nên đọc trước chi tiết về ban tổ chức, các diễn giả và đoán xem thành phần người tham gia sẽ như thế nào. Hãy nghĩ xem, liệu có ai trong sự kiện bạn sắp tham gia sẽ là một người thú vị đối với bạn hay không. Có ai có thể sẽ chia sẻ cho bạn nhiều kinh nghiệm thú vị và bổ ích hay không. Sự chuẩn bị tốt không chừng sẽ cho bạn cơ hội giao lưu với những nhân vật hấp dẫn. Thông thường, các diễn giả hay ở lại giao lưu với khán giả sau buổi gặp gỡ chính thức, vì vậy bạn nên chuẩn bị sẵn các câu hỏi của mình và mạnh dạn tiến lên làm quen với họ. Một mánh khác mà đã có hiệu quả tốt đối với chúng mình là gửi e-mail cho các diễn giả gây cảm hứng cho bạn sau khi sự kiện kết thúc. Hãy cảm ơn họ, nêu ra các chi tiết trong bài diễn văn của họ mà bạn cảm thấy thích thú và đặt câu hỏi cho họ.

Khi mới ra nước ngoài, chúng mình khuyên bạn nên giữ liên lạc với cả người Việt Nam và người nước ngoài. Những người Việt sẽ cho bạn các mẹo để có thể dễ dàng thích nghi với một môi trường mới. Mặt khác, những người nước ngoài sẽ giúp bạn mở mang tầm hiểu biết về những nền văn hóa và con người khác nhau.

Phong tục văn hóa

“Mọi giao tiếp nhiều hay ít đều là xuyên văn hóa. Chúng ta học cách sử dụng ngôn ngữ khi chúng ta lớn lên, và việc lớn lên ở các vùng khác nhau của đất nước, có nguồn gốc dân tộc, tôn giáo hay tầng lớp khác nhau, thậm chí chỉ là việc nam giới hay nữ giới, đều tạo ra các cách nói chuyện khác nhau...”[92]

– DEBORAH TANNEN

Các quốc gia, lãnh thổ, vùng miền hay châu lục đều có những phong tục tập quán riêng và những nếp sống riêng. Chúng được thể hiện qua cách nói, cách ứng xử, cách suy nghĩ cũng như cách sống của người dân bản địa. Khi đi từ miền Nam đến miền Bắc châu Âu, không chỉ thời tiết mà con người cũng trở nên lạnh giá hơn. Trong khi ở Nam Âu, bạn sẽ thấy người dân địa phương khá cởi mở, thân thiện, thường hay tụ tập, thì càng lên phía Bắc, bạn sẽ càng thấy các khu phố vắng người dần, con người ưa sự im lặng và ngồi trong nhà nhiều hơn là ra ngoài đường. Phải nói là khí hậu là một yếu tố khá quan trọng trong cách sống và giao tiếp của người dân. Khác với thời tiết, khí hậu quanh năm không thay đổi nhiều. Bắc cực và Nam cực lúc nào cũng rét cóng, trong khi đường xích đạo lúc nào cũng nóng bưng bức. Vậy nên qua năm tháng, con người thích nghi dần với môi trường họ sống. Các nhu cầu và phong thái của họ cũng được hình thành từ đây. Không phải đi qua biên giới chúng ta mới cảm nhận được những sự khác biệt, mà ngay khi đi trong nước, như từ miền Bắc xuống miền Nam Việt Nam, chúng ta cũng có thể nhận thấy rõ những sự thay đổi giữa người với người.

LINH

Việt Nam được chia ra thành nhiều vùng miền, và nếu chúng ta đi một chuyến tàu từ Bắc vào Nam, tại mỗi điểm dừng chân, chúng ta sẽ cảm nhận được nhiều điều khác biệt. Ở miền Bắc, mình cảm thấy là người dân rất tế nhị và có cách sống khép mình. Trong khi đó, người miền Trung có cách giao tiếp khá thẳng thắn và thật thà. Còn người miền Nam lại sống rất phóng khoáng và cởi mở.

ĐỨC

Ngay cả các quốc gia bé nhỏ như Bỉ cũng có hệ thống chính trị khá phức tạp, dẫn đến sự xung đột giữa các nền văn hóa khác nhau. Ở phía bắc đất nước là vùng Flanders nói tiếng Hà Lan, ở phía nam là vùng Wallonia sử dụng tiếng Pháp, còn vùng Thủ đô Brussels sử dụng cả hai ngôn ngữ kể trên và cộng thêm tiếng Đức.

Càng hiểu biết về cách giao tiếp, ứng xử và suy nghĩ của những nền văn hóa khác nhau thì bạn sẽ càng tỏa sáng trong những mối quan hệ quốc tế. Khi gặp một người từ một nền văn hóa lạ lẫm, bạn không biết nên chào hỏi thế nào cho hợp lý. Bạn không biết nên nói chuyện thân mật ngay hay chỉ xã giao trong buổi gặp đầu tiên. Bạn không biết những chủ đề nào là cấm kỵ trong văn hóa của người đối diện. Bạn không chắc có nên mời họ về nhà ngay sau buổi nói chuyện đầu tiên hay không. Hãy chú ý đến mọi cử chỉ và hành động của mình, vì những chi tiết mà bạn coi là bình thường cũng có thể làm cho đối phương khó chịu.

ĐỨC

Mỗi khi ở trong một tình huống lạ lẫm, mình thường quan sát mọi người xung quanh để biết mình nên làm gì. Chẳng hạn như, khi đi ăn một món ăn mới, mình thường xem những người xung quanh dùng loại nước chấm nào hay ăn bằng đũa hay thìa dĩa. Khi đến một đất nước mới cũng vậy. Mình nhìn xem người bản xứ chào hỏi bằng cách nào rồi mình làm theo họ. Trong các hoàn cảnh mới mẻ, mình luôn ở trong tư thế sẵn sàng đón chờ mọi trường hợp có thể xảy ra.

Mỗi quốc gia đều có những định kiến và con mắt văn hóa khác nhau. Có một câu nói đùa là: “Thiên đàng là nơi các đầu bếp là người Pháp, cảnh sát là người Anh, thợ máy là người Đức, người tình là người Ý và tất cả mọi thứ được tổ chức bởi người Thụy Sĩ. Địa ngục là nơi các đầu bếp là người Anh, cảnh sát là người Đức, thợ máy là người Pháp, người tình là người Thụy Sĩ, và tất cả mọi thứ được tổ chức bởi người Ý.” Có những định kiến quốc gia phổ biến như: người Hoa Kỳ không biết bất cứ điều gì ngoài đất nước của họ, người Canada rất lễ phép và luôn miệng nói xin lỗi và cảm ơn, người Pháp rất kiêu ngạo, người Đức uống bia hằng ngày, người Ireland suốt ngày say xỉn, phụ nữ Nga rất xinh đẹp, người Mỹ Latinh không đúng giờ, người Trung Quốc ăn bất cứ thứ gì cử động, người Nhật có kỷ luật cao, vv..

Chỉ khi tiếp xúc trực tiếp với những người từ những đất nước khác nhau thì bạn mới thấy là, vẫn có những người Hoa Kỳ thành thạo về bản đồ thế giới, vẫn có những người Canada thô lỗ, vẫn có những người Pháp bình dị, vẫn có những người Đức hay Ireland không biết uống bia, vẫn có những người phụ nữ Nga không bắt mắt, vẫn có những người Mỹ Latinh luôn đến đúng giờ, vẫn có những người Trung Quốc ăn chay và vẫn có những người Nhật lười biếng. Mỗi con người chỉ có thể đại diện cho chính họ chứ không thể đại diện cho cả một quốc gia. Nhưng vì thế giới ưa chuộng việc đơn giản hóa các vấn đề nên chúng ta hay nhìn vào các định kiến để đánh giá con người dựa theo hình mẫu quốc gia của chúng ta. Phân biệt chủng tộc cũng bắt nguồn từ đây.

“Trong một thế giới với sự đa dạng và sự khác biệt về văn hóa… không có gì là một ‘lẽ thường’.”[93]

– CARLA VANKOUGHNETT

Bước đầu trong nghi lễ giao tiếp là chào hỏi. Hành động nhỏ này có sức mạnh khá lớn vì nó để lại ấn tượng đầu tiên về bạn, nó có thể giúp bạn ghi điểm hay làm bạn mất điểm với đối phương. Nhưng để nắm bắt được nghi thức chào hỏi không hề đơn giản. Mỗi quốc gia và châu lục có những cách chào hỏi khác nhau. Có những quốc gia, đặc biệt là phương Đông, thường giữ khoảng cách và cách chào hỏi của họ thể hiện sự tôn trọng đối với người thứ hai. Người Nhật Bản cúi gập người về phía trước để chào. Người Thái Lan hay Ấn Độ chắp tay cúi đầu. Người Mông Cổ giang rộng cánh tay và mắt nhắm nghiền lại. Người Malaysia đặt tay lên ngực trái, ở vị trí trái tim. Ở Liberia, những người ít tuổi hơn sẽ phải áp thân xuống đất và lạy người lớn tuổi hơn họ. Bắt tay là cách chào thông dụng nhất trên thế giới, được sử dụng trong công việc tại đa số nơi trên thế giới, còn trong cuộc sống hằng ngày, nó được sử dụng bởi những quốc gia nói tiếng Anh như Hoa Kỳ, Anh và nhiều nước châu Âu. Tại những quốc gia khác, cách chào hỏi thể hiện sự thân thiện. Ở các nước Tây Âu hay Mỹ Latinh, bạn thơm từ một đến ba lần lên má người đối diện. Ở các nước Mỹ Latinh, người ta còn ôm thân thiết người đối diện bên cạnh việc thơm lên má. Người Ả Rập Xê-út hay người Maori ở New Zealand thường áp nhẹ mũi vào mũi đối phương và kết thúc lời chào bằng cái nắm tay. Còn có những kiểu chào rất lạ lẫm, như ở Tây Tạng với cách chào thè lưỡi để chứng minh họ không phải là hiện thân của vị vua Lang Darma từ thế kỷ thứ IX. Học cách chào hỏi của các nước khác nhau còn phức tạp hơn khi tại một số nước, cách chào giữa nam và nữ, nữ và nữ, hay nam và nam đều khác biệt.

Khoảng cách và mức độ thân mật từ cuộc gặp đầu tiên là những vấn đề bạn nên chú ý và có thể sẽ làm cho bạn không thoải mái khi giao tiếp trong một nền văn hóa khác xa với văn hóa Việt Nam. Thường thì những người Mỹ Latinh và Nam Âu rất cởi mở và thân thiện, họ có thể mời bạn về nhà họ ngay sau lần gặp đầu. Chỉ năm phút sau khi bắt chuyện, bạn đã có thể trở thành “người bạn tốt nhất” của họ rồi. Ngược lại, bạn sẽ cần nhiều thời gian để có thể trở nên thân mật với những người châu Âu, nhất là Trung và Bắc Âu. Họ chú trọng đến sự riêng tư và cảm thấy không thoải mái khi ai đó xâm phạm vào “vùng riêng tư” của họ. Một bạn người Đức đã nói với chúng mình rằng: “Căn hộ là nơi để tớ nghỉ ngơi và làm bất cứ điều gì tớ thích nên tớ hầu như không bao giờ rủ bạn bè về nhà.” Người bạn đó cũng đã từng thốt lên khi sống tại Mỹ Latinh: “Chẳng thể hiểu được tại sao câu mở miệng của những người ở đây đều là: ‘Hola, ¿cómo estás?’[94] khi họ thật ra không quan tâm đến sức khỏe của tớ tí nào?”

Khi giao tiếp với người nước ngoài, bạn cũng nên chú ý đến những điều hay chủ đề cấm kỵ, nhạy cảm hoặc tế nhị tại đất nước của họ. Người Việt có xu hướng hỏi tuổi tác khi làm quen để dễ xưng hô, nhưng đây lại là điều không nên hỏi (đặc biệt là khi đối phương là phụ nữ) tại hầu hết các nước khác. “Bạn kiếm được bao nhiêu tiền?” cũng là câu hỏi nên tránh trong giao tiếp với người nước ngoài. Đừng quá tò mò về công việc của đối phương. Nếu họ muốn, họ sẽ tự kể ra cho bạn. Bạn cũng nên tránh đề cập đến những vấn đề về ngoại hình với những người chỉ ở mức độ quen biết. Các câu hỏi về cân nặng, chiều cao, độc thân hay kết hôn hoặc có bầu hay không là những điều đặc biệt tế nhị khi nói chuyện với phụ nữ. Những chủ đề “an toàn” cho “small talks” (những cuộc nói chuyện nhỏ) khi nói chuyện lần đầu là: thời tiết, gia đình (“Bạn có bao nhiêu anh chị em?”), sở thích, tin tức thế giới, du lịch hay các điều thú vị về quê hương bạn. Điều quan trọng hơn là hãy tò mò, hãy luôn lắng nghe câu chuyện của người đối diện và quê hương họ. Hãy đặt những câu hỏi làm cho họ cảm thấy thích thú.

Một số cử chỉ nhỏ được coi là bình thường tại phần lớn quốc gia, nhưng tại một số nơi khác thì chúng lại bị coi là bất lịch sự. Ngón tay cái giơ lên là cử chỉ thường được coi là biểu lộ sự đồng ý, nhưng ở Thái Lan, cử chỉ này có ý nghĩa phán xét, thường được trẻ con sử dụng. Tệ hại hơn, tại các nước như Hy Lạp, Ý hay vùng Trung Đông, cử chỉ này thô tục như giơ ngón giữa vậy. Gật đầu không phải ở đâu cũng thay câu trả lời: “Có!” Tại các nước Đông Âu (Bulgaria, Albania, Macedonia, Hy Lạp hay Thổ Nhĩ Kỳ) và Trung Đông (Iran, Lebanon, Syria hay Palestine) thì gật đầu lại có nghĩa là “Không!” Việc cuộn ngón trỏ và ngón cái lại để tạo dấu hiệu OK là điều không nên làm tại Nhật Bản, vì đó là dấu hiệu của đồng tiền, tại Thổ Nhĩ Kỳ hay Nam Mỹ, thì nó ám chỉ đối phương là con số 0, là người vô dụng. Giơ hai ngón cái và giữa lên giống chữ V để thể hiện sự chiến thắng (tiếng Anh là “victory”) hay sự vui vẻ và may mắn trong khi chụp ảnh tại nhiều quốc gia Đông Nam Á, nhưng đây là dấu hiệu đặc biệt không nên sử dụng tại Anh, Úc, New Zealand hay Ireland vì nó rất thô lỗ.

Khi được mời đến nhà một người nước ngoài, bạn nên tìm hiểu về phép cư xử lịch sự theo văn hóa địa phương của chủ nhà. Tại đa số các nước trên thế giới và đặc biệt là những nước Ả Rập, Nhật Bản, Philippines, những nước Bắc Âu vv.., bạn sẽ phải cởi giày trước khi vào nhà. Tại Cộng Hòa Séc, học sinh còn phải tháo giày và xỏ đôi dép đi trong nhà trước khi vào lớp. Ngược lại, tại Mỹ Latinh, Úc, Anh, vv.., bạn sẽ không nhất thiết phải cởi giày khi bước vào nhà. Tại một số nước châu Phi như Sierra Leone, đi giày là biểu hiện của người có học vấn nên hình phạt cho học sinh tại một số trường học là cởi giày đi chân đất.

Nghi lễ tặng quà tại các nước cũng khá khác nhau. Tại một số nước, bạn sẽ bị coi là bất lịch sự nếu không mang quà đến tặng cho chủ nhà, tại những nước khác thì bạn có thể đến nhà người mời với tay không. Những nơi bạn nên mang theo quà tặng bao gồm: Cộng Hòa Séc, Ba Lan, Nga và Ukraine tại châu Âu; Bolivia, Colombia và Costa Rica tại Mỹ Latinh; Trung Quốc, Hồng Kông, Indonesia, Nhật Bản, Hàn Quốc, Đài Loan, Malaysia, Philippines, Thái Lan hay Việt Nam tại Châu Á-Thái Bình Dương. Ngược lại, những nơi không bắt buộc bạn mang theo quà bao gồm: châu Phi, Úc, Anh Quốc, Pháp, Hungary, Ý, Đan Mạch, Uruguay, Pakistan, Ả Rập Xê-út hay Hoa Kỳ. Nếu không chắc với nghi lễ của nước chủ nhà thì bạn có thể mang những món quà đơn giản như bó hoa hay kẹo sô cô la dành cho nữ giới và rượu vang dành cho nam giới. Bạn nên chú ý khi tặng phong bì tiền ở nước ngoài để tránh bị hiểu lầm.

Khi ra nước ngoài, bạn cũng nên chuẩn bị kiến thức về tục lệ cho tiền boa của dân bản xứ để tránh bị bỡ ngỡ. Tại một số quốc gia như Hoa Kỳ, Canada, Mexico, Ai Cập, Qatar hay Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất, việc cho tiền boa tại các quán ăn hay những nơi bạn được phục vụ là một điều nghiễm nhiên. Tại Hoa Kỳ, những người phục vụ bàn chỉ nhận được mức lương tối tiểu hằng tháng nên họ phải phụ thuộc vào tiền boa để tồn tại. Một số quán ăn còn quy định mức tiền boa và sẽ nhắc bạn nếu bạn trả ít hơn. Tại phần lớn các quốc gia trên thế giới, việc trả tiền boa là không bắt buộc. Bạn nên chú ý tại một số nước như Argentina, Pháp, Nhật Bản, Oman hay Yemen vì tiền boa bị coi là một cách lăng mạ người phục vụ. Tại Pháp, những người phục vụ bàn đều là những người chuyên nghiệp, rất tự hào về công việc của họ, không như những sinh viên chạy bàn để trang trải cho việc học tại các quốc gia khác. Argentina còn coi tiền boa là bất hợp pháp. Có một số người Việt vẫn quen với việc đưa tiền cho người khác để mong được phục vụ chu đáo khi ở nước ngoài. Chẳng hạn như, một người quen của chúng mình đã đưa tiền cho y tá tại một bệnh viện ở Bratislava, thủ đô của Slovakia, để mong họ sẽ chữa khỏi bệnh cho người thân. Nhưng sau những lần đưa tiền như vậy, y tá tại bệnh viện đó đã có thói quen đòi thêm tiền phục vụ mỗi khi có bệnh nhân là người Việt. Thông thường, các bác sĩ tại châu Âu phục vụ bệnh nhân rất tận tình và chu đáo mà không cần đút lót, nên bạn không nên mang thói quen này ra khỏi nước Việt Nam.

Mỗi quốc gia đều có quan niệm thời gian khác nhau nên khi hẹn gặp một người nước ngoài, bạn nên tìm hiểu trước về thói quen giờ giấc của họ. Biết được cách người mỗi nước sử dụng thời gian và họ có xu hướng đến đúng giờ, đến sớm hay muộn sẽ giúp bạn tránh được những tình huống khó xử. Edward Hall, nhà nhân chủng học và nhà nghiên cứu đa văn hóa Hoa Kỳ, đã chia các quốc gia trên thế giới thành hai nhóm: những quốc gia quan niệm thời gian đơn tuyến (trong tiếng Anh là “monochronic time”) và những quốc gia quan niệm thời gian đa tuyến (trong tiếng Anh là “polychronic time”). Những nền văn hóa có khái niệm về thời gian đơn tuyến như Hoa Kỳ hay Bắc và Trung Âu coi thời gian là hàng hóa, là tiền bạc. Họ sợ bị “lãng phí thời gian” nên họ “tiết kiệm thời gian”, cũng như khi nói về tiền bạc. Những quốc gia này coi sự đến trễ là điều không thể chấp nhận, vì đó là điều sẽ làm cho họ bị “mất thời gian”. Những người dân tại các quốc gia này thường chỉ làm một công việc một lúc và luôn làm theo kế hoạch hoặc quy tắc được đặt ra từ trước. Họ cũng phân biệt thời gian làm việc và thời gian nghỉ ngơi, những mối quan hệ làm việc và những mối quan hệ bạn bè. Ngược lại, những nền văn hóa có quan niệm thời gian đa tuyến như Nam Âu, Mỹ Latinh hay Trung Đông tin rằng con người không thể làm chủ được thời gian và nó rất linh hoạt. Các ngày của họ được lên kế hoạch dựa trên các hoạt động thay vì thời gian. Một hoạt động kết thúc khi họ bắt đầu một hoạt động mới (chứ không phải là khi đến giờ). Họ linh hoạt hơn nhóm thứ nhất, chấp nhận thay đổi kế hoạch tùy theo hoàn cảnh hay quy tắc. Họ có thể làm nhiều công việc cùng một lúc. Đối với họ, việc duy trì các mối quan hệ xã giao còn quan trọng hơn việc hoàn thành nhiệm vụ.

HƯƠNG

Người Mexico là những “hombres de mañana”, những người của ngày mai. Phần lớn thời gian làm việc (và sống) tại Mỹ Latinh, bạn sẽ phải chờ… và đợi. Đối với người đã lớn lên ở châu Âu và làm việc theo lối kỷ luật cao của người Trung Âu, mình đã nhiều lần thề là sẽ không bao giờ làm việc với người Mỹ Latinh nữa, chỉ làm bạn với họ thôi, vì khi làm việc với họ, mình không bao giờ chắc chắn được điều gì. Những người châu Âu đa số làm việc đúng giờ và có kỷ luật cao, vì thế nên người Thụy Điển làm việc sáu tiếng mỗi ngày, hay người Pháp làm việc tối đa là 35 giờ mỗi tuần theo quy định của luật pháp. Người châu Âu coi trọng giờ giấc ngay cả khi giao tiếp với bạn bè: mình thường phải viết sms xin lỗi nếu đến chậm từ hai phút trở lên. Tất cả các sự kiện phải được lên kế hoạch ít nhất là một tuần trước đó.

ĐỨC

Mỗi khi ra nước ngoài hay giao tiếp với những người ngoại quốc ở Việt Nam, hãy coi bản thân là một đại sứ của cả quốc gia. Mỗi cử chỉ hay hành động của bạn sẽ ảnh hưởng tới cách thế giới đánh giá về Việt Nam đó.

Sáu chiều văn hóa của Hofstede

Gerard Hendrik (Geert) Hofstede là một nhà tâm lý xã hội học Hà Lan, cựu nhân viên của IBM. Ông được thế giới biết đến qua Lý thuyết văn hóa đa chiều được coi là khuôn khổ cho sự giao tiếp đa quốc gia. Mô hình của ông miêu tả sự ảnh hưởng của văn hóa xã hội lên các thành viên trong xã hội và các giá trị này liên quan đến hành vi của họ như thế nào.

Hofstede phân tích các giá trị văn hóa của từng đất nước qua sáu khía cạnh: (1) chủ nghĩa cá nhân – chủ nghĩa tập thể (“individualism – collectivism”), (2) mức độ e ngại rủi ro (“uncertainty avoidance”), (3) khoảng cách quyền lực (“power distance”), (4) định hướng công việc – định hướng cá nhân (“masculinity - femininity”), (5) định hướng dài hạn – định hướng ngắn hạn (“long-term orientation – short – term orientation”) và (6) sự tự thỏa mãn – sự tự kiềm chế của con người (“indulgence - restraint”). Việc dùng thước đo này để so sánh sẽ giúp bạn nhận biết được những sự khác biệt trong cách cư xử của người Việt Nam và người nước ngoài. Bạn có thể so sánh các quốc gia dựa theo những khía cạnh của Hofstede trên: https://geert-hofstedecomcountrieshtml.

Những điều người Việt nên “để ở nhà” khi giao tiếp với người nước ngoài

Tổng cục Du lịch Trung Quốc đã phát hành cuốn Cẩm nang du lịch văn minh với các lời khuyên cho người Trung Quốc khi đi ra nước ngoài. Họ cũng đưa ra một “danh sách đen” những người đã làm xấu hình ảnh của đất nước họ ở nước ngoài.

Mỗi đất nước có những thói quen riêng, nhưng khi ra nước ngoài, người dân cần lưu ý những sự khác biệt giữa đất nước họ và đất nước đến thăm để tránh bị hiểu lầm. Người Việt khi ra nước ngoài nên chú ý tới những thói quen phổ biến tại Việt Nam như sau:

Tại đa số các nước phương Tây, bạn không nên khạc nhổ ở nơi công cộng.

Ngáp bị coi là rất thô tục tại Tây Ban Nha.

Hắt xì hơi to tiếng bị coi là thô lỗ tại một số nước Trung Âu.

Nói chuyện khi có thức ăn trong mồm hay ợ sau khi ăn là những điều sẽ làm người dân ở nhiều quốc gia chau mày. Bạn chú ý nên ngậm miệng khi nhai, chớ nên tóp tép, nhồm nhoàm hay húp sì sụp.

Khi đi ăn cùng nhóm người từ các quốc gia khác nhau, bạn cũng nên xem xét cách thức trả tiền của đất nước họ. Tại Canada, Iceland hay Bắc Âu, việc chia hóa đơn để tự thanh toán phần của mình là rất dễ dàng và thông dụng. Tại một số nơi khác như Úc, Đức hay Cộng Hòa Séc, việc trả riêng cũng là một thói quen, nhưng tại nhiều quán ăn, khách hàng sẽ phải tự gom đủ tiền trước khi trả cho quán. Đôi khi, một người trong nhóm trả tiền cho cả nhóm, và những người khác sẽ trả lại tiền cho họ sau hay trả cho lần ăn chung tiếp theo. Một cách chia hóa đơn khác là chia tiền theo đầu người, nhưng có thể là một số người sẽ coi cách chia này là không công bằng nếu món ăn của họ rẻ hơn hẳn những món ăn của người khác. Một số nơi như Trung Quốc, Colombia, Mexico, Ấn Độ hay Lebanon áp dụng cách trả tiền thông dụng như ở Việt Nam, là một người (thông thường là người mời đi ăn) trả tiền cho cả nhóm.

Thúc giục hay bắt ép người đối diện là một điều không nên làm, nhất là khi giao tiếp với những người từ những nền văn hóa chú trọng tới chủ nghĩa cá nhân. Trong tiếng Việt, những từ thúc giục như: “hãy”, “nên”, “phải” hay những từ để chỉ việc cấm đoán như: “đừng”, “cấm”, “không được” được sử dụng thường xuyên. Vì trong ngữ pháp tiếng Việt không có nhiều thì (“tense”) hay thức (“mood”) nên khi sử dụng ngôn ngữ nước ngoài, người Việt nhiều khi quên mất rằng họ cần sử dụng cách giao tiếp tôn trọng theo văn hóa của đối phương. Họ có thể vô tình áp đặt suy nghĩ của mình cho người khác. Chẳng hạn như, khi bạn muốn nhờ người khác làm một điều gì đó, thì trong tiếng Việt bạn sẽ sử dụng mệnh lệnh như: “Bạn đưa cho tớ cái cốc! Làm cho mình cái này đi!” Nhưng khi dịch sát nghĩa sang tiếng Anh thành: “Give me a cup! Do this for me!”, người nghe sẽ cảm thấy bạn đang ra lệnh họ. Khi muốn nhờ một ai đó bằng tiếng Anh, hãy đặt câu hỏi: “Could you please give me a cup? Could you please do this for me?” Nội dung thì vẫn vậy, nhưng người nghe sẽ cảm thấy được tôn trọng hơn.

Người Việt (và những người phương Đông khác) rất sợ bị “mất mặt” hay “mất thể diện” trước mặt người khác, dù là thân quen hay không hề quen biết. Sự sợ hãi này làm cho một số người né tránh những trường hợp có thể làm cho họ bị mất mặt và họ sẽ luôn lo lắng trong giao tiếp hay khi xảy ra những trường hợp không lường trước được. Khi làm gì sai trái, họ sẽ trốn tránh và không chịu nhận lỗi về mình. Ngược lại, các nước phương Tây không có khái niệm về “mất mặt” hay “mất thể diện”. Những câu xin lỗi chân thành sẽ cải thiện được tình huống. Khi thấy mình sai, hãy dũng cảm xin lỗi và hứa sửa sai thay vì trốn tránh trách nhiệm.

Đừng ngại nói ra những ý kiến hay suy nghĩ của mình. Thông thường, mọi người hoan nghênh cách ứng xử thẳng thắn thay vì cách nói vòng vo.

Đối phó với những cú sốc văn hóa

Dựa theo nguyên lý “tảng băng trôi” của nhà văn Ernest Hemingway, mỗi nền văn hóa trên thế giới đều có hai phần: một phần nổi và một phần chìm. Phần nổi của nền văn hóa tuy rất bé nhỏ nhưng dễ nhìn thấy. Chúng ta có thể biết về nền văn hóa của một đất nước qua ngôn ngữ, những điệu múa cổ truyền, hội họa, trang phục truyền thống, món ăn, văn học hay các ngày lễ tết. Phần chìm to hơn phần nổi rất nhiều, nhưng nó lại khó có thể nhận ra. Nó bao gồm những giá trị cốt lõi, cách cư xử, vai trò của gia đình, cách nhận thức về sắc đẹp, quan điểm về giới tính, cái “tôi”, đạo đức công việc, các cử chỉ hay không gian cá nhân. Để có thể nhận biết và đánh giá về một nền văn hóa, bạn cần phải có sự tiếp xúc trực tiếp với những con người từ nền văn hóa đó.

Mặc dù các nền văn hóa có nhiều điểm tương đồng hơn là khác biệt, nhưng chúng ta có xu hướng chú ý tới những điều khác lạ nhiều hơn là những điều thân quen. Những lần tiếp xúc đầu tiên với một nền văn hóa xa lạ có thể sẽ khiến bạn bị sốc bởi văn hóa đó hay bởi những điều khác biệt khác. Cú sốc văn hóa được chia ra thành bốn giai đoạn thích nghi với một văn hóa mới, bao gồm: “tuần trăng mật” (lúc hưng phấn và thích thú ban đầu), “giai đoạn lo âu” (lúc bực mình và khó chịu), “giai đoạn điều chỉnh” (lúc tìm kiếm những mặt tốt) và “giai đoạn chấp nhận” (lúc đã thích ứng được với văn hóa mới và cho chúng ta cảm giác như đang ở nhà).

3

Cách đối phó với những cú sốc văn hóa tốt nhất là hiểu biết tốt về các điều khác biệt của các văn hóa khác nhau. Nâng cao kiến thức về một chủ đề sẽ giúp bạn chuẩn bị tinh thần để đối phó với nó.

ĐỨC

Mình vẫn nhớ như in những ngày đầu tiên sang Cộng Hòa Séc, khi ra khỏi máy bay, mình liền đòi mẹ cho đi ăn phở bò. Nhưng nhìn quanh chỗ nào cũng chỉ có đồ ăn Séc mà thôi. Ngày đó cái gì đối với mình cũng lạ lẫm, ở lớp mẫu giáo trông ai cũng khác biệt và các bạn nói gì mình đều không hiểu. Đây là lần đầu tiên mình bị sốc văn hóa.

Mười bốn năm sau, mình đã có sự chuẩn bị kỹ càng hơn để đối phó với những cú sốc văn hóa khi đi đến một châu lục mới. Sang Brazil, mình phát hiện ra là hai tháng hè của mình thực ra là hai tháng mùa Đông của họ, vì Brazil nằm tại phía nam của địa cầu. Người Brazil rất quý người Việt Nam và họ cũng hiểu rất nhiều về lịch sử của chúng ta. Có một hôm, mình đang đứng tại bến xe buýt thì có bà người Brazil còn kéo mình lại, nói chuyện với mình bằng tiếng Bồ Đào Nha về văn hóa Việt Nam nữa.

HƯƠNG

Khi đến Argentina lần đầu, chắc hẳn bạn sẽ bị sốc về giờ giấc sinh hoạt khá khác biệt của người dân địa phương. Nếu có đi tiệc tùng, những người “porteños”[95] sẽ đến nhà một người bạn nào đó để uống rượu trước vào tầm 10 giờ đêm, và đến hai giờ sáng họ mới lục đục đến quán bar hay hộp đêm để nhảy đến tận sáng. Thông thường, những hộp đêm đóng cửa vào sáu giờ sáng, đủ sớm để những sinh viên có thể đến trường để học tiết sáng. Bạn biết khi nào bạn trở thành một “porteño” hay “porteña” thật sự không? Đó là khi bạn đến trường sau khi ra khỏi một “boliche[96]” mà vẫn cảm thấy sảng khoái. Tiếp theo, đố bạn biết điều gì sẽ làm cho bạn bị coi là bất lịch sự? Đó là khi bạn đến một buổi tiệc hay một buổi hẹn đúng giờ giấc. Điều chắc chắn là nếu đến đúng giờ, bạn sẽ phải chờ đợi rất lâu vì chủ bữa tiệc mới bắt đầu chuẩn bị đồ ăn, hay người mà bạn hẹn gặp vẫn đang trên đường đi đến chỗ hẹn. Có thể đó không phải là lỗi của họ, mà là vì chuyến xe buýt họ đợi bị chậm gần một tiếng, hay vì họ phải xếp hàng gần hai tiếng tại nhà băng để rút tiền, hoặc là giờ thi của họ phải lùi lại hai tiếng vì thầy giáo quên mất là hôm đó lớp học có giờ kiểm tra. Chờ đợi là một phần tất yếu trong cuộc sống của người Argentina. “Thật là vô tổ chức!” Có thể bạn đang nghĩ trong đầu điều này. Hay bạn đang thét lên “¡Qué quilombo!” nếu bạn nói thạo tiếng Tây Ban Nha của người porteño. Nhưng bạn sẽ thấy là khi sống với người Argentina, bạn sẽ không thể nào tức giận được. Vì nếu họ sống trong sự hỗn loạn này mà vẫn trông như những người không lo âu, thì tại sao bạn lại lo âu với những điều nhỏ mọn chứ?

Khi đi đến một đất nước hay một môi trường mới, hãy làm quen với người dân bản địa hay với những người đã có kinh nghiệm với môi trường đó để có người trả lời những thắc mắc hoặc cho bạn lời khuyên khi bạn gặp phải một tình huống bất đồng văn hóa. Giải quyết các nghịch lý và bất đồng văn hóa là một trong những kỹ năng cần thiết nếu bạn muốn thành công trong môi trường đa văn hóa. Các vị trí lãnh đạo trong các công ty đa văn hóa cũng rất cần những người thành thạo khả năng này.

LINH

Lần mình có cú sốc văn hóa lớn nhất là khi mình chuyển từ New Zealand sang Cộng Hòa Séc - từ một trong những đất nước thân thiện nhất thế giới đến một đất nước mà nói nghĩa đen là không có nụ cười. Có thể là vì mình sang đúng vào mùa đông khắc nghiệt, khi người dân hầu như không ra đường và thời tiết xấu có tác động lớn đến khí sắc của họ. Lúc đó, mình cảm thấy thật hối tiếc với quyết định rời New Zealand. Nhưng vì khuôn đã được đúc, mình đã bắt đầu nhập học nên mình nhất quyết phải thích nghi được với môi trường sống mới. Mình đã bắt đầu kết bạn với sinh viên Séc và Slovakia ở trường và đặt vô vàn câu hỏi cho họ. Sau này, mình cũng nhận thức được rằng tính cách của con người bị ảnh hưởng bởi lịch sử của đất nước họ.

ĐỨC

Rồi bây giờ khi về Việt Nam, đôi khi mình lại trải nghiệm cú sốc văn hóa ngược. Ví dụ như mình không hiểu tại sao mọi người lại giữ nước mũi, chỉ xịt xịt mà không xì ra. Điều khác khiến mình cảm thấy không được thoải mái là khi mình nhìn thấy mọi người vứt rác bừa bãi ngoài đường.

“Hãy giữ vững các quyết định của mình, nhưng hãy linh hoạt trong cách bạn tiến tới.”[97]

– TONY ROBBINS

Khi đến những vùng đất xa lạ, chúng ta không thể mong đợi rằng chúng ta sẽ tìm được những người bạn giống hệt những người mà ta thân quen ở nhà. Con người ở mỗi nơi đều có những sở thích khác nhau nên cách hòa đồng dễ nhất với người bản địa là tìm ra những điểm chung với họ. Để mọi người cảm thấy thoải mái khi ở gần bạn, hãy tránh những chi tiết có thể gây khó chịu. Ví dụ như, nếu bạn sắp gặp một đối tác đến từ đất nước cấm ăn thịt heo, hãy tránh rủ họ đến những quán ăn chỉ phục vụ thịt heo. Càng linh hoạt, bạn sẽ càng dễ dàng củng cố các mối quan hệ. Ví dụ như, có những người rất bận bịu với công việc và chỉ có thời gian rảnh vào buổi trưa mỗi ngày. Vậy nếu bạn muốn gặp họ, hãy cho họ quyền chọn địa điểm và thời gian để tạo thuận lợi cho họ.

LINH

Những người giữ chức vụ cao thường không có nhiều thời gian. Nhưng nếu bạn đưa ra những lý do rõ ràng và những lợi ích của buổi gặp mặt, họ sẽ đồng ý gặp bạn. Mình cũng thường cho họ cảm thấy rằng mình tôn trọng những thành công mà họ đã đạt được.

Hãy biết nhận thức về những điều khác biệt giữa hai nền văn hóa. Cách bạn nhìn thế giới được hình thành bởi lịch sử, văn hóa và môi trường sống của quê hương bạn cũng như bởi những kinh nghiệm sống của bản thân bạn. Có những đức tính ở phương Đông mà phương Tây không thể hiểu được và ngược lại. Vì vậy, khả năng nhìn mọi việc qua cặp mắt của đối phương sẽ là một lợi thế quý báu của bạn trong những mối quan hệ quốc tế vì không phải nhiều người có được khả năng này.

Thay vì thu mình lại vì có quá nhiều điều mới lạ xảy ra xung quanh, bạn hãy cố gắng hòa nhập, hòa đồng với người bản địa và với môi trường mới. Chắc chắn rằng những nơi mà bạn sẽ đặt chân tới không giống như nơi mà bạn đã sinh ra, đã sống và làm việc. Ví dụ như từ Làng Sen, Nam Đàn chỉ cách thành phố Vinh, Nghệ An 30 phút đi xe máy, nhưng tính cách, phong cách sống giữa người dân đã khác nhau, huống hồ là những đất nước và con người cách bạn nửa vòng Trái đất. Cuộc sống bao gồm một chuỗi những sự thay đổi. Mỗi khi bạn bước vào một thử thách mới, chặng đường phía trước sẽ đầy khó khăn và có nhiều điều mới mẻ. Lý Tiểu Long từng nói, bạn nên biến mình như nước, khi bạn đổ nước vào một cái cốc, nó sẽ trở thành một cái cốc. Bạn rót nước vào một ấm trà, nó trở thành hình dạng ấm trà. Nước có thể nhỏ giọt, và nó cũng có thể làm những điều chúng ta không thể tưởng tượng được.

“Trước khi bạn phỉ báng, chỉ trích, và buộc tội, hãy đi một dặm bằng đôi giày của tôi.”[98]

– ELVIS PRESLEY

Cách nói khác là, bạn không nên đánh giá người khác chỉ vì ngoại hình của họ hay những điều bạn đã nghe thấy về họ trong khi bạn vẫn chưa biết gì về họ, chưa nói chuyện với họ để hiểu về câu chuyện của họ. Đáng tiếc là điều này rất phổ biến trong thế giới ngày nay khi chúng ta vội vã đánh giá người khác hay quốc gia khác qua những mẩu tin hay lời nói chủ quan của một người bạn quen biết hay thần tượng của bạn.

Khi luyện tập cách nhìn bằng đôi mắt của người khác hay “đi bằng đôi giày của người khác”, bạn cũng cùng lúc phát triển sự cảm thông đối với họ. Sự cảm thông đồng nghĩa với việc bạn biết cách nhìn nhận và hiểu được cảm xúc của người khác, mặc dù bạn chưa bao giờ trải qua tình huống tương tự. Bạn hiểu được cuộc sống dưới con mắt của người khác như thế nào, bạn hiểu những lý do tại sao họ lại làm những việc đó và nhận thức được cách suy nghĩ dựa theo điều kiện sống của họ. Những người lớn lên trong nhiều môi trường khác nhau có lợi thế là họ có trải nghiệm trực tiếp với các nền văn hóa khác biệt. Nhưng nếu bạn chưa từng tiếp xúc với người nước ngoài hay không có kinh nghiệm về các nền văn hóa khác thì làm cách nào bạn có thể xỏ được đôi giày của người khác mà đi?

Hãy tưởng tượng ra một tình huống như sau: Bạn ngồi ở căn hộ của mình gần hồ Hoàn Kiếm, và đang chờ người bạn Úc đến thăm. Người bạn Úc gọi điện hỏi bạn: “Mình đã đến sân bay rồi. Vậy mình phải làm cách nào mới đến được nhà bạn?” Bạn giải thích cho người bạn đó là: “Để đến nhà mình, trước hết bạn phải đi từ hồ Hoàn Kiếm tới…” Lúc đó, đầu óc của người bạn kia rối rắm: “Nhưng mình có đang ở hồ Hoàn Kiếm đâu? Mình đang ở sân bay cơ mà.” Bạn biết không, lúc này bạn đang mắc phải một lỗi của phần lớn người dân trên thế giới: bạn không thay đổi cặp mắt của mình bằng cặp mắt của người khác khi nói chuyện với họ. Thông thường, chúng ta có xu hướng phán xét mọi việc qua con mắt của chúng ta: “Nói chung thì đứa này quả là không ra gì. Nó ngoài 30 rồi mà vẫn chưa có công việc ổn định? Thế vợ (chồng) của nó đâu? Nếu tôi là nó thì tôi đã…” Một điều nghịch lý là, những người với câu mở miệng: “Nếu tôi là người đấy thì…” thường là những người không chấp nhận đi giày của người khác. Trong trường hợp họ phải mô tả đường đi cho người bạn đang ở sân bay, những người như vậy thường sẽ cứ cố giải thích với người bạn của họ rằng điểm xuất phát của người bạn đó là ở hồ Hoàn Kiếm chứ không phải ở sân bay.

ĐỨC

Giờ đây, chúng ta điều khiển phần lớn hoạt động của chúng ta từ xa. Chẳng hạn như mình thường xuyên có những buổi họp trực tuyến với đồng nghiệp ở Praha. Khi đặt lịch hẹn với họ, mình phải chú ý đến những yếu tố như giờ giấc khác biệt, những ngày lễ địa phương hay các phần mềm máy tính mà họ ưa dùng trong giao tiếp trực tuyến. Ví dụ như, nếu họ ưa dùng phần mềm Zoom hơn là Skype, mình sẽ tải phần mềm Zoom về máy và học cách sử dụng nó trước buổi họp.

Nếu bạn muốn trải nghiệm cuộc sống bằng con mắt của người thứ hai nhưng lại thiếu thông tin về họ hay về những gì xảy ra với họ, hãy hỏi thêm thông tin và chi tiết. Biết được bối cảnh xung quanh người đó sẽ cho phép bạn tưởng tượng ra cuộc sống của họ hay tình huống họ gặp phải một cách chính xác hơn. Để người khác thấy rằng bạn quan tâm đến họ, hãy lấy một ví dụ về cách giải quyết thông thường tại đất nước bạn, và đặt câu hỏi: “Không biết trong điều kiện sống của bạn có thiếu những yếu tố gì làm cản trở việc bạn thực hiện giải pháp này?” Một điều mà chúng mình rút ra từ kinh nghiệm giao tiếp của bản thân là, mối quan hệ giữa hai người không quen biết sẽ cởi mở và gần gũi hơn nếu họ tìm ra được một điểm chung trong văn hóa hay lối sống, và đi tiếp từ đấy. Trong thực tế, tất cả chúng ta đều khá giống nhau. Bất chấp những điều khác biệt về giáo dục, màu da hay tôn giáo, tất cả chúng ta đều phấn đấu tìm được cho mình niềm hạnh phúc, hòa bình và tình yêu. Bắt đầu nhìn thế giới bằng con mắt của người khác từ những điểm chung như vậy sẽ giúp bạn hiểu được người khác một cách nhanh chóng. Chỉ khi bạn để lại những định kiến của bản thân ở nhà trước khi bước chân lên đường, bạn mới có thể thấu hiểu được những con người sinh sống tại các vùng đất hoàn toàn xa lạ và làm bạn với họ. Hãy rèn cho bản thân cách không gắn mác cho người khác. Các cá nhân không thể nào là đại diện cho cả một quốc gia được. Thay vì tập trung vào những sự khác biệt, hãy nhìn vào những điểm chung của nhau để tìm được tiếng nói chung. Dĩ nhiên, điều mà chúng ta thường hay quên là, chúng ta đều là loài người và có chung tổ tiên. Trên một khu phố giữa lòng Thủ đô Brussels của nước Bỉ, ai đó đã viết nguệch ngoạc lên bức tường dòng chữ mà không ai có thể bác bỏ: “Chúng ta đều chảy máu cùng màu.”[99]

Con người thường hay bị những tin tức xấu ám ảnh. Ngay cả khi đi nhiều và biết rằng những tin tức không phản ánh được cả đất nước một cách toàn diện, chúng ta vẫn lo âu trước chuyến đi đến một đất nước có nhiều “tin tức xấu”. Thêm vào đó, chúng ta cũng bị “thiên kiến xác nhận” (“confirmation bias”) lôi kéo đi tìm các mẩu tin khẳng định những suy nghĩ đã được hoạch định từ trước. Ví dụ như khi chúng ta coi Trung Đông là một khu vực bạo loạn, chúng ta có xu hướng đọc các bài báo viết về các mối nguy hiểm ở Trung Đông và ngược lại, chúng ta bỏ ngoài tai những tin tức khả quan về khu vực này. Mỗi lần đọc báo hay xem tin tức về chiến tranh, những vụ khủng bố, những vụ cãi vã dẫn đến tổn thương, Đức, Hương và Linh thường tự nhủ: “Giá như tất cả mọi người trên thế giới đều có dịp để thực hiện một chuyến đi dài ngày thì Trái đất sẽ trở thành một nơi yên bình.” Càng làm quen với nhiều người thì chúng ta sẽ càng ít coi người khác như kẻ thù.

“10% các cuộc xung đột là do sự khác biệt trong quan điểm. 90% là do âm điệu sai của giọng nói.”[100]

– KHUYẾT DANH

Những kẻ thù vĩnh viễn được tạo ra khi đôi bên giải quyết tình huống mâu thuẫn một cách thụ động và né tránh sự hòa giải. Sự thù hận không bao giờ là điều tốt, nhưng nó còn có thể tệ hại hơn trong một thế giới với vô vàn sự kết nối như hiện nay. Người mà bạn chửi rủa vào hôm qua có thể sẽ là sếp của bạn vào ngày mai. Người mà bạn chào vĩnh biệt ở Malaysia có thể sẽ trở thành đồng nghiệp của bạn tại Hà Lan. Vậy hãy luôn tìm cách hòa giải khi có thể.

ĐỨC

Nếu mình là người đã gây chuyện, mình sẽ nhận lỗi và chân thành xin lỗi. Còn nếu vấn đề quá to tát mà mình không thể tự giải quyết, mình sẽ nhờ mọi người giúp mình. Tự phản ánh mình một cách thông thái là kỹ năng sẽ giúp bạn giải quyết được mọi sự bất hòa.

Một chiến lược của chúng mình là, nếu bạn cảm thấy không thích một ai đó hay một điều gì đó, hãy phân tích các lý do bạn không thích người đó hay việc đó, tìm hiểu và học hỏi về tiểu sử của họ và văn hóa của đất nước họ để tìm ra động cơ khiến họ có cách cư xử hay suy nghĩ như ngày hôm nay. Cũng như trong kinh doanh, có kiến thức rộng về đối phương hay đối thủ cạnh tranh là điều nên làm nếu bạn muốn lường trước được những bước di chuyển bất ngờ của họ như trong ván cờ vua. Ghen ghét và thù hận những người mà bạn không thể tránh được (như người thân trong nhà, đồng nghiệp, đối thủ cạnh tranh, vv..) mà thực ra bạn không biết rõ về họ, sẽ chỉ dẫn đến những cuộc xung đột ngoài mong muốn trong tương lai. Để giải quyết những xích mích, hãy tìm những cách thông minh để cho họ vào phe của bạn, muốn trở thành đối tác với bạn hay làm theo những gì bạn muốn. Tương tự như với những con người, nếu bạn có những ý kiến tiêu cực về một quốc gia hay dân tộc, hãy thử nói chuyện và kết bạn với những người dân của quốc gia đó. Những mối quan hệ cá nhân tích cực và vững chắc sẽ khiến mối quan hệ giữa hai quốc gia bền vững hơn.

“6 + 3 = 9 nhưng 5 + 4 cũng vậy. Cách bạn làm những việc không phải lúc nào cũng là cách duy nhất để thực hiện chúng. Hãy tôn trọng cách suy nghĩ của người khác.”[101]

– KHUYẾT DANH

Mỗi con người trong chúng ta đều có những mặt tích cực và những mặt cần được cải thiện. Không có ai là người hoàn hảo cả. Vậy nên, con người tốt hay xấu phụ thuộc vào góc nhìn của bạn. Có những người bị đám đông coi là chảnh hay không thân thiện, nhưng khi bạn giao tiếp với họ nhiều hơn và hiểu rõ họ hơn, bạn sẽ nhìn thấy những phẩm chất đáng trân trọng của họ. Có những nhóm người bị định kiến, phổ biến nhất là những người thiểu số, nhập cư, LGBT[102], tín đồ của các tín ngưỡng không phổ biến, những người mắc bệnh hiểm nghèo và bất cứ ai trông “khác người” hoặc không chịu “đi theo đám đông”.

Sau những chuyến đi, chúng mình nhận ra lý do chính của những hận thù trên thế giới là sự thiếu hiểu biết và sợ hãi không rõ nguồn cơn. Nếu bạn đang bị mắc kẹt trong thế giới riêng của mình và không muốn ra khỏi nó thì bạn sẽ không bao giờ biết rằng người hàng xóm đáng sợ trong căn nhà bên cạnh thật ra là một người đàn ông tốt bụng. Tất cả chúng ta đều là những con người khác nhau, và để sống bình yên trong thế giới này, chúng ta phải tôn trọng lẫn nhau, biết khoan dung và biết các giới hạn. Chúng ta không nên cười và nhạo báng những sự khác biệt, mà nên tôn trọng chúng.

HƯƠNG

Tại Mexico, mình bắt gặp rất nhiều người có học thức cao, làm cho mình thấy buồn cười khi nhớ lại câu nói của một ông nhà giàu từ Trung Đông mà mình đã vô tình gặp ở Vancouver: “Đi lại với thằng Mexico làm gì? Chúng toàn là những đứa học thức thấp, ở California toàn ăn cắp và ở bất hợp pháp thôi” Đúng là sự giàu có hay đi lại nhiều cũng không làm cho con người mở mang đầu óc, nếu họ vẫn mang theo người những định kiến.

Cái “đúng” đối với một đất nước sẽ bị coi là “sai” đối với một đất nước khác. Có những điều mà một số nơi coi là tồi tệ thì tại một số nơi khác lại cho là bình thường. Cũng có những điều mà một số nhóm người cho là chân lý, thì một số khác lại coi là không thể chấp nhận được. Những điều mà một thời bạn đã coi là quy luật đã được khắc lên đá và không thể thay đổi, từ cách ăn mặc, đến cách chào hỏi, cách cầm đũa hay cách giao tiếp, đều có thể hoàn toàn khác biệt tại các quốc gia khác nhau. Đến khi con người nhận thức được điều này và công nhận những cái “đúng” của người khác thì thế giới mới yên ổn và không có chiến tranh. Để có một thế giới an bình, chúng ta không thể áp đặt cách sống hay cách suy nghĩ của mình cho người khác, mà nên lắng nghe và chấp nhận (nhưng không nhất thiết phải đồng tình) với những ý kiến ngược chiều. Những xung đột và chiến tranh giữa các quốc gia xảy ra cũng là vì các quốc gia coi cái đúng của mình là tuyệt đối mà không hề tôn trọng cái đúng của đối phương. Không chỉ các quốc gia, mà ngay khi mỗi người trong chúng ta hạ cái tôi của mình xuống một chút để lắng nghe người xung quanh thì họ sẽ không chỉ được mọi người yêu mến hơn, mà họ còn học hỏi được rất nhiều từ những quan điểm khác nhau.

LINH

Bản chất của con người chúng ta là có xu hướng ưu tiên cho “cái tôi” của mình. Khi giao tiếp với người khác, chúng ta thường hay thích nói về bản thân, nói về những thành tựu và kể về những trở ngại của mình. Những người có “cái tôi” quá lớn sẽ không thèm để ý tới người khác, không tiếp thu những gì người khác nói và chỉ muốn dành phần nói cho mình. Hãy thử tưởng tượng ra một thế giới mà tất cả mọi người đều chỉ muốn phát biểu mà không muốn lắng nghe. Quả là một cái chợ đúng không? Học cách lắng nghe và thấu hiểu sẽ cho người khác cảm thấy dễ chịu hơn khi ở bên bạn. Bạn sẽ biết là mình đã thành công trong các mối quan hệ nếu người khác tin tưởng bạn đến mức họ có thể trải nỗi lòng sâu kín của họ với bạn.

HƯƠNG

Hồi mình mới sang Cộng Hòa Séc, các bạn cùng lớp rất ngạc nhiên khi thấy mình tô ông Mặt trời bằng bút chì màu đỏ như mình đã được học ở Việt Nam. Theo họ thì ông Mặt trời phải có màu vàng mới đúng. Hai cách nhìn khác nhau của hai quốc gia về cùng một thứ nhỏ bé đã mách cho mình là: sự thật chỉ là một điều tương đối. Bây giờ, khi đã đủ chín chắn để suy nghĩ về mọi việc, mình nghĩ rằng sự khác biệt về cách tô màu của người phương Đông và người phương Tây là vì: người phương Đông chú trọng vào điểm bắt đầu và điểm kết thúc, đồng nghĩa với khoảnh khắc bình minh và hoàng hôn, chứ không hay quan tâm tới những gì xảy ra giữa hai điểm. Mặt trời trong lúc mọc cũng như lúc lặn có ánh đỏ, như chúng ta được thấy trên hình của lá cờ Nhật Bản hay Bangladesh. Còn người phương Tây coi Mặt trời có ánh màu vàng (như trên lá cờ của Argentina) là vì họ để ý tới quá trình hơn là kết quả.

Muốn sống ôn hòa với một người khác, dù đó là vợ chồng, người trong gia đình hay bạn bè, dù đó là người hàng xóm láng giềng đến từ một nền văn hóa xa xôi hay các bạn đồng nghiệp chúng ta gặp năm lần trong tuần, chúng ta cần biết đến từ “tôn trọng” và “khoan dung”. Mỗi người trong chúng ta đều khác biệt, mỗi con người đều được tạo hóa điêu khắc với những chi tiết tỉ mỉ khác nhau, không có hai người nào trên thế giới giống hệt nhau, và ngay cả những cặp sinh đôi cũng có thể có những ý kiến chênh lệch. Để không làm kẻ thù với hơn bảy tỷ người may mắn được sống cùng thời điểm với bạn, mà ngược lại để có được những mối quan hệ lâu dài và tốt đẹp với bất cứ người nào, bạn nên học cách chấp nhận những điều khác biệt. Tôn trọng những điều khác biệt không đồng nghĩa với việc thích hay đồng ý với tất cả các ý kiến hay văn hóa khác nhau. Vì nếu vội vã gật đầu với từng đấy suy nghĩ của từng đấy con người, bạn sẽ bị đánh mất những điểm đặc trưng của cá nhân mình.

Những quy tắc trong giao tiếp bằng văn bản

Khi liên lạc với người Việt Nam, chúng mình nhận thấy rằng họ không có thói quen đọc e-mail hằng ngày, nên để sắp xếp cuộc hẹn hay trao đổi thông tin với họ là khá khó khăn. Khi bắt đầu có những mối quan hệ bạn bè hay đối tác ngoài phạm vi có thể gặp gỡ một cách dễ dàng khi cần thiết, thì việc trao đổi liên lạc và thông tin qua các công cụ giao tiếp bằng văn bản là điều không thể tránh khỏi. Những múi giờ hay lịch trình khác biệt sẽ làm cản trở việc giao tiếp bằng lời nói. Bạn không thể gọi điện cho một người bạn ở Canada vào giữa ban đêm của họ, và để tìm thời gian thuận tiện cho đôi bên cũng không hề dễ dàng. Vậy nên, giao tiếp văn bản là một cách tiện lợi giúp bạn kết nối với mọi người trên khắp thế giới. Nhưng trước khi gửi tin nhắn hay thư điện tử, bạn nên kiểm tra các lỗi chính tả, ngữ pháp và các dấu chấm câu.

Cũng như khi giao tiếp trực tiếp, giao tiếp văn bản cũng có những quy tắc cần tuân theo. Khi nhận được tin nhắn hay e-mail, bạn không nhất thiết phải trả lời lại ngay nếu lịch trình không cho phép, nhưng bạn nên trả lời trong vòng 24 đến 48 tiếng đồng hồ. Nếu bạn trả lời muộn hơn, hãy bắt đầu nội dung thư bằng câu xin lỗi. Tránh trả lời e-mail chỉ bằng những từ như “OK”, “Được”, “Đã đọc”, vì những e-mail không có đầu đuôi có thể sẽ khiến người nhận có cảm giác là bạn không bận tâm đến họ. Hãy luôn bao gồm những thành phần sau trong e-mail của mình: (1) Tiêu đề thư (ngắn gọn, mạch lạc, làm cho người đọc biết được trọng tâm của thư), (2) Lời chào, (3) Phần giới thiệu (bao gồm giới thiệu cơ bản về bạn và lý do bạn gửi thư nếu là e-mail đầu), (4) Phần nội dung, (5) Phần kết thư và (6) Phần chữ ký. Nếu không nhận được hồi âm, bạn có thể gửi một thư nhắc nhở (với tiêu đề bắt đầu là: “Reminder”) để họ biết bạn đang chờ câu trả lời của họ. Có những người đã đọc thư của bạn nhưng quên không trả lời, chưa có thời gian trả lời hoặc có khi tin nhắn của bạn bị rơi vào hòm thư rác, nên bạn chớ vội vàng đánh giá đối phương khi họ không trả lời thư của bạn. Nếu bạn là người hồi âm, hãy nhớ trả lời tất cả các câu hỏi được đề cập đến trong e-mail của người gửi để tiết kiệm thời gian cho đôi bên. Khi đọc xong e-mail và đã trả lời, hãy cho e-mail đó vào thư mục với chủ đề thích hợp để sau này bạn có thể dễ dàng tìm lại được nó. Khi bạn di chuyển nhiều thì bạn chắc chắn sẽ có những mối quan hệ “chỉ qua văn bản”, nhưng bạn đừng coi thường những mối quan hệ đó mà hãy duy trì chúng như bạn duy trì những mối quan hệ trực tiếp.

NHỮNG ĐIỀU CẦN GHI NHỚ TRONG CHƯƠNG 9:

Mở rộng và duy trì những mối quan hệ là chìa khóa thành công của những công dân toàn cầu.

Càng hiểu biết về cách giao tiếp, ứng xử và suy nghĩ của những nền văn hóa khác nhau thì bạn sẽ càng tỏa sáng trong những mối quan hệ quốc tế.

Sáu chiều văn hóa của Hofstede miêu tả sự ảnh hưởng của văn hóa xã hội lên các thành viên trong xã hội và các giá trị này liên quan đến hành vi của họ như thế nào.

Mỗi đất nước có những thói quen riêng, nhưng khi ra nước ngoài, người dân cần lưu ý những sự khác biệt giữa đất nước họ và đất nước đến thăm để tránh bị hiểu lầm.

Cú sốc văn hóa được chia ra thành bốn giai đoạn thích nghi với một văn hóa mới, bao gồm: “tuần trăng mật”, “giai đoạn lo âu”, “giai đoạn điều chỉnh” và “giai đoạn chấp nhận”.

Bạn không nên đánh giá người khác chỉ vì ngoại hình của họ hay những điều bạn đã nghe thấy về họ trong khi bạn vẫn chưa biết gì về họ, chưa nói chuyện với họ để hiểu về câu chuyện của họ.

Cái “đúng” đối với một đất nước sẽ bị coi là “sai” đối với một đất nước khác.

BÀI TẬP CHO BẠN:

Đã bao giờ bạn có một cảm giác tiêu cực đối với một nhóm người nào đó? Hãy tìm kiếm trên mạng 10 bài viết về nhóm người đó từ các nguồn thông tin khác nhau.

Hãy mở trang web https://geert-hofstedecomvietnamhtml và so sánh Việt Nam với các quốc gia khác nhau dựa theo sáu chiều văn hóa của Hofstede.

Hãy tạo ra một danh sách các quốc gia trên thế giới, viết lại ít nhất một đặc điểm đặc trưng cho mỗi quốc gia và ghi nhớ những đặc điểm đó. Bằng cách này, bạn sẽ làm cho các bạn nước ngoài bất ngờ và tỏa sáng trong con mắt của họ đó!