Tôi đến thăm một bác họ xa, một người Bắc di cư vào Sài Gòn. Tôi đi dọc một công viên nơi sáng sáng, những người lớn tuổi đến để tập tài chí chuẩn. Nghĩa trang Sài Gòn từng nằm ở đây. Ông nội tôi đã được chôn ở đây sau khi xác được chuyển từ Pháp về. Những năm 80, nghĩa trang bị ủi, người chết bị đào lên. Cô L em gái cha tôi đến nhận hài cốt của ông nội. Khi cô chuyển sang Pháp sinh sống, cô hầu như không mang gì theo người ngoại trừ những khúc xương được rửa sạch và tẩy trắng, gói ghém cẩn thận trong giấy. Những khúc xương này mới cồng kềnh làm sao! Ðồ trang sức, tiền mặt, có thể nhét vào áo ngực, trong bít tất hay lớp váy lót: Như trước đây những nguời phụ nữ đến đảo Ellis thường làm thế, cổ rụt lại vì váy áo nặng trĩu của cải, như bây giờ những người phụ nữ tới Lampedusa hay Hy Lạp vẫn còn làm. Cô L của tôi đã làm thế nào để qua mắt hải quan? Có thể cô đã ép những khúc xương ấy sát vào ngực, vào bụng, như ôm một đứa trẻ, giấu trong trang phục rộng thùng thình.

Người bác ở Sài Gòn mà tôi tới thăm đã bảy mươi tuổi. Bác rất diện trong chiếc quần đen mềm và áo dài. Nhìn thì biết ngay là một người sang trọng. Trước đây hồi còn ở Việt Nam, các chị của cha tôi đều như vậy. Bây giờ các bác sống trong những căn hộ buồn tẻ của ngoại ô Paris. Ðó là những di dân. Tôi rầu rĩ nhìn các bác bé nhỏ và yếu ớt trong những tà áo dài. Các bác vẫn sợ khi phải ra đường: các bác không nói được tiếng Pháp. Thế nên các bác đành ngồi nhà, trước màn hình vô tuyến, và giống như bà ngoại, các bác dán mắt vào Paris by night, chương trình ca nhạc Việt Nam do cộng đồng hải ngoại ở Mỹ tổ chức, với những bài hát nổi tiếng từ trước năm 1975. Phản xạ của những người tha hương rất giống nhau: tìm lại âm nhạc của cố quốc. Mẹ tôi, môn đồ của chương trình Nostalgie 2.0, đã bỏ nhiều giờ liền để lướt mạng tìm MP3 và video các bản tình ca, rồi hát theo bằng cách đọc lời trên màn hình như kiểu karaoke, trong âm thanh kinh hoàng của máy tính và tiếng não nề của đàn oóc-gan.

Căn nhà của người bác họ xa rất đẹp, với gạch hoa trắng, cây me giữa sân và bàn ghế gỗ theo kiểu Tàu. Bác chỉ ghế mời tôi ngồi, mang nước dừa tươi lại cho tôi và tặng các con gái tôi một gói kẹo. Rồi bác ngồi xuống, chiếu cặp mắt sắc vào tôi và nói: “Ra cháu là con gái lớn của cái cậu ở với đầm đây hả? Bất hạnh làm sao, giá mà cháu biết gia đình bên nội cháu đã khóc như thế nào. Ông cháu đã phát ốm vì xấu hổ. Ông ấy đã sang Pháp để thử khuyên bảo cha cháu quay về với lẽ phải. Và ông đã qua đời. Cháu biết chứ? Ông nội cháu đã chết vì buồn khổ.”