Ông Wentworth, tay cầm gậy và găng tay, vẫn đều đặn mỗi buổi chiều sang thăm cô cháu gái. Vài tiếng sau, cô lại qua dinh thự lớn để dùng trà. Cô đã lờ đi lời đề nghị rằng lẽ ra cô nên dùng bữa tối ở đó thường xuyên; thay vào đó, cô tìm thấy niềm vui thích khi ngắm nhìn một bà lão da đen đội khăn turban đỏ đang ngồi tước đậu dưới những gốc cây táo. Charlotte, người đã chu cấp cho bà lão lớn tuổi ấy, thầm nghĩ đó hẳn là một cơ ngơi kỳ lạ, bởi Eugenia từng kể với cô rằng Augustine lo liệu mọi thứ, kể cả bà lão da đen kia — một người Augustine vốn dĩ hoàn toàn không biết gì về thứ tiếng Anh thanh tao. Xét cho cùng, tâm tư trái với luân thường đạo lý nhất mà tôi từng gán cho Charlotte Wentworth chính là nỗi thất vọng thoáng qua khi nhận ra rằng, bất chấp những điều kiện có phần lộn xộn ấy, cách sắp xếp sinh hoạt ở ngôi nhà nhỏ xem ra lại không hề — theo góc nhìn kỳ dị của Eugenia — quá chướng tai gai mắt. Nữ Nam tước cảm thấy rất thú vị khi đến uống trà; cô ăn vận cứ như sắp dự tiệc tối. Bàn trà mang đến một bữa tiệc vừa khác thường vừa nên thơ; và sau khi dùng trà xong, tất cả lại ngồi trò chuyện ở hiên nhà rộng, hoặc dạo bước quanh khu vườn trong ánh sao, khi bên tai vang đầy âm thanh của những loài côn trùng kỳ lạ — dẫu người ta vẫn cho rằng ở khắp nơi trên thế giới, chúng là một phần ma thuật của những đêm hè, nhưng dưới bầu trời miền tây này, chúng lại mang đến một âm hưởng vô song đối với Nữ Nam tước.
Dù, như tôi đã nói, ông Wentworth vẫn đến thăm cháu gái một cách đầy cung kính, nhưng ông không sao cảm thấy mình quen dần với cô được. Trí tưởng tượng của ông phải vắt kiệt sức mới tin nổi cô thực sự là con của người em cùng cha (hoặc mẹ) khác mẹ với ông. Người em gái ấy là bóng hình từ những năm tháng tuổi trẻ của ông; cô mới tròn đôi mươi khi sang trời Âu và không bao giờ trở lại, để rồi kết hôn một cách bướng bỉnh và sai lầm nơi đất khách quê người. Bà cô của họ, bà Whiteside — người từng đưa cô sang châu Âu để du ngoạn — khi trở về đã kể lại một câu chuyện đầy bi thảm về ông Adolphus Young, kẻ mà cô gái cứng đầu đã gắn bó cuộc đời mình vào, đến mức câu chuyện ấy dội một gáo nước lạnh vào tình cảm gia đình — nhất là đối với những người anh em cùng cha khác mẹ. Về sau, Catherine chẳng làm gì để xoa dịu gia đình; cô thậm chí còn chẳng thèm viết thư cho họ theo cách thể hiện sự thấu hiểu tường tận đối với sự cảm thông đang bị ngưng trệ của họ; thế nên trong các vòng tròn giao du ở Boston, đã thành một thứ truyền thống rằng việc rộng lượng nhất đối với cô tiểu thư này chính là nên quên cô đi, và đừng bận tâm phỏng đoán xem mức độ nổi loạn của cô đã di truyền sang con cháu đến đâu. Đối với những đứa trẻ ấy — dẫu tiếng gió thoảng về sự tồn tại của chúng đã lọt vào tai ông — suốt bao nhiêu năm qua, ông Wentworth chưa từng để tâm tưởng hoài niệm hay vẩn vơ nghĩ tới. Ông có quá nhiều bận tâm gần gũi hơn, và dẫu trong lòng mang nặng nhiều nỗi lo âu, ý nghĩ cho rằng mình là một người bác vô tình chắc chắn chưa bao giờ lọt vào danh sách ấy. Giờ đây, khi đứa cháu trai và cháu gái đã xuất hiện trước mặt, ông nhận ra rằng chúng là kết quả của những ảnh hưởng và hoàn cảnh rất khác biệt so với những gì mà dòng dõi quen thuộc của ông đã trải qua để đạt đến một sự trưởng thành dẫu mơ hồ nhưng đủ tiêu chuẩn.
Ông chẳng có lý do gì để khẳng định rằng những ảnh hưởng ấy mang lại điều ác; nhưng đôi khi ông lại sợ rằng mình sẽ không tài nào mến nổi người cháu gái kiêu kỳ, mong manh và đài các của mình. Ông thấy tê liệt và bối rối trước sự xa lạ của cô. Cách cô nói năng hình như mang một thứ ngôn ngữ khác. Lời lẽ của cô ẩn chứa điều gì đó thật kỳ lạ. Ông có cảm giác rằng nếu là một người đàn ông khác ở vào vị trí của mình, họ sẽ biết cách uyển chuyển theo nhịp điệu của cô; họ sẽ hỏi han, đùa giỡn và đáp lại những lời trêu ghẹo đôi khi nghe khá táo bạo đối với một người bác. Nhưng ông Wentworth không thể làm thế. Ông thậm chí còn chẳng thể ép mình ước lượng vị trí của cô trên thế giới này. Cô là vợ của một nhà quý tộc ngoại quốc đang muốn ruồng bỏ cô. Nghe thật kỳ lạ làm sao, nhưng cụ già cảm thấy mình hoàn toàn thiếu vắng những chất liệu để đưa ra phán xét. Ông cứ nghĩ rằng mình phải tìm thấy chúng trong chính kinh nghiệm sống của bản thân, một người từng trải và mang vị thế gần như của một nhân vật công chúng; nhưng chúng chẳng hề có ở đó, và ông cảm thấy hổ thẹn khi phải thú nhận với chính mình — chưa nói đến việc bộc lộ trước Eugenia qua những câu hỏi có phần quá ngây thơ — sự trống trải của kho tàng kinh nghiệm ấy.
Ông có cảm giác mình dễ gần gũi hơn với cậu cháu trai, như cách ông vẫn hay nói; dẫu ông không dám chắc Felix hoàn toàn đáng tin. Cậu ta quá rạng rỡ, đẹp đẽ và hoạt ngôn đến mức người ta không thể không có thiện cảm; thế mà dường như vẫn ẩn chứa điều gì đó gần như vô liêm sỉ, gần như đồi bại — hoặc lẽ ra phải thế — ở một chàng trai vừa vui tươi lại vừa quả quyết đến vậy. Cần phải lưu ý rằng, dẫu Felix hoàn thế không phải là một thanh niên nghiêm túc, nhưng cậu ta lại có gì đó đọng lại nhiều hơn — có sức nặng, thể trọng và âm hưởng hơn — so với vô số những thanh niên vốn nổi bần bật là người nghiêm túc. Trong lúc ông Wentworth trầm ngâm suy tư về sự bất thường này, cậu cháu trai lại đang không tiếc lời ngưỡng mộ ông. Cậu nghĩ ông là một cụ già vô cùng tinh tế, hào hiệp, cao quý, với chiếc đầu đẹp tuyệt trần theo kiểu nhà tu khổ hạnh, và cậu tự nhủ sẽ tận dụng nó để phác họa lại. Felix chẳng hề giấu giếm chuyện mình biết cầm cọ vẽ, và nếu thiên hạ chưa hiểu rõ rằng cậu sẵn sàng thực hiện những bức chân dung nổi bật nhất với mức giá hợp lý nhất, thì đó chắc chắn không phải lỗi tại cậu. “Anh ấy là họa sĩ — họ hàng của tôi là họa sĩ đấy,” Gertrude nói; và cô đem điều đó ra kể với bất cứ ai chịu lắng nghe. Cô tự nói với chính mình thì đúng hơn, như một lời nhắc nhở và khắc ghi; cô lặp đi lặp lại điều ấy vào những lúc rảnh rỗi, ở những chốn vắng vẻ, rằng Felix được khoác lên mình một sứ mệnh thiêng liêng nhường ấy. Gertrude chưa từng tận mắt thấy họa sĩ bao giờ; cô chỉ đọc qua sách vở về những con người như thế. Họ hiện lên trong trí tưởng tượng của cô như một tầng lớp lãng mạn và huyền bí, những người có cuộc đời được dệt nên từ những sự tình cờ tốt đẹp chưa từng đến với ai khác. Và điều đó càng thôi thúc những suy ngẫm của cô khi Felix tuyên bố, hết lần này đến lần khác, rằng thực ra cậu không phải họa sĩ. “Tôi chưa bao giờ theo đuổi lĩnh vực này một cách nghiêm túc,” cậu nói. “Tôi chưa từng qua trường lớp; tôi chẳng được đào tạo gì sất. Tôi làm đủ thứ trên đời nhưng chẳng ra hồn việc nào cả. Tôi chỉ là một kẻ ngoại đạo mà thôi.”
Gertrude còn cảm thấy thích thú hơn khi nghe cậu nhận mình là kẻ ngoại đạo thay vì là một họa sĩ; theo trí tưởng tượng của cô, từ ngữ trước mang một tầng ý nghĩa tinh tế hơn nữa. Tuy nhiên, cô biết rằng đó là từ cần được sử dụng một cách thận trọng hơn. Ông Wentworth dùng nó rất thoải mái; vì dẫu chưa thực sự quen miệng, ông vẫn thấy nó vô cùng tiện lợi trong việc phân loại Felix — một thanh niên cực kỳ thông minh, năng nổ, có vẻ đứng đắn nhưng lại chẳng làm nghề ngỗng ổn định nào, quả là một sự bất thường phiền toái. Dĩ nhiên, Nữ Nam tước và em trai cô — người chị luôn được nhắc đến trước — trở thành một đề tài trò chuyện vô cùng chào đón giữa ông Wentworth, các cô con gái và những vị khách thỉnh thoảng ghé thăm.
“Còn người trẻ tuổi kia, cháu trai ông ấy, hành nghề gì thế?” một cụ ông hỏi — ông Broderip, người Salem — từng là bạn học cùng lớp với ông Wentworth tại Đại học Harvard năm 1809, nay ghé qua văn phòng của ông ở phố Devonshire. (Vào những năm cuối đời, ông Wentworth chỉ lui tới văn phòng ba ngày một tuần, nơi ông giải quyết một lượng lớn công việc ủy thác mang tính bảo mật cao.)
“À, nó là một kẻ ngoại đạo,” người bác của Felix đáp, hai tay đan vào nhau với một niềm thỏa mãn nhất định vì cuối cùng cũng thốt lên được câu ấy. Và ông Broderip đã trở về Salem với cảm giác rằng đây có lẽ là một cách nói “kiểu châu Âu” để chỉ một nhà môi giới hoặc một thương gia xuất khẩu ngũ cốc.
“Tôi rất muốn phác họa đầu ông đấy, thưa ngài,” Felix nói với người bác một buổi tối, trước mặt tất cả mọi người — lúc bấy giờ ông Brand và Robert Acton cũng có mặt. “Tôi nghĩ mình sẽ làm được một tác phẩm tuyệt đẹp. Đó là một cái đầu đầy thú vị; nó mang đậm phong cách trung cổ.”
Ông Wentworth ra vẻ nghiêm nghị; ông cảm thấy lúng túng, cứ như thể tất cả mọi người vừa bước vào và bắt gặp ông đang đứng trước gương soi vậy. “Chúa đã tạo ra nó,” ông nói. “Tôi không nghĩ con người có quyền nhào nặn lại lần nữa.”
“Chắc chắn là Chúa đã tạo ra rồi,” Felix vừa cười vừa đáp, “và ngài tạo ra rất đẹp là đằng khác. Nhưng cuộc đời đã vô tình tô điểm thêm cho tác phẩm ấy. Đó là một kiểu khuôn mặt vô cùng thú vị. Trông vừa tiều tụy lại vừa thanh thoát đến mê hồn. Làn da thì trắng bạch một cách kỳ diệu.” Và Felix đưa mắt nhìn quanh vòng tròn những người có mặt, như muốn kêu gọi sự chú ý của họ vào những điểm thú vị ấy. Ông Wentworth ngày càng tái mặt đi. “Tôi rất muốn vẽ ông trong hình hài một vị giáo sĩ già, một vị hồng y, hoặc bề trên của một tu viện.”
“Giáo sĩ, hồng y ư?” ông Wentworth thì thầm. “Ý anh là hàng giáo phẩm Công giáo La Mã sao?”
“Ý tôi là một vị tu sĩ già đã trải qua một cuộc đời vô cùng thanh tịnh và tiết chế. Giờ thì tôi cho rằng ngài chính là mẫu người như vậy, thưa ngài; người ta có thể nhìn thấy điều đó trên khuôn mặt ngài,” Felix tiếp lời. “Ngài sống rất... rất điều độ. Chẳng lẽ ngài không nghĩ rằng người ta luôn nhìn thấy điều đó trên mặt một người sao?”
“Anh nhìn thấy trên mặt người khác nhiều hơn những gì tôi muốn tìm kiếm đấy,” ông Wentworth lạnh lùng đáp.
Nữ Nam tước khẽ khua quạt, phát ra một tiếng cười lảnh lót rạng rỡ. “Thật là mạo hiểm khi nhìn gần thế đấy!” cô kêu lên. “Bác tôi chắc đang vướng chút lỗi lầm nào trên lương tâm rồi.” Ông Wentworth nhìn cô, đau khổ vì không biết phải đáp lời thế nào; và chừng nào những dấu hiệu của một cuộc đời thanh tịnh và tiết chế còn hiện hữu trên khuôn mặt ông, thì lúc đó chúng có lẽ càng phô bày một cách rõ rệt nhất. “Ngài là một cụ ông tuấn tú, thưa bác kính yêu,” Madame Münster nói, đôi mắt ngoại quốc cong lên nụ cười.
“Tôi nghĩ cháu đang khen tôi đấy chứ,” cụ ông bảo.
“Chắc chắn rồi, tôi đâu phải người phụ nữ đầu tiên thốt lên điều đó!” Nữ Nam tước kêu lên.
“Tôi nghĩ cháu chính là người đầu tiên đấy,” ông Wentworth nghiêm nghị đáp. Rồi quay sang Felix, ông nói thêm bằng giọng điệu ấy: “Làm ơn đừng vẽ chân dung tôi. Các con tôi đã có ảnh chụp daguerreotype của tôi rồi. Thế là quá đủ.”
“Tôi không hứa,” Felix nói, “là sẽ không đưa khuôn mặt ông vào một tác phẩm nào đó đâu nhé!”
Ông Wentworth nhìn cậu rồi nhìn tất cả những người khác; sau đó ông đứng dậy và chậm rãi bước đi.
“Felix,” Gertrude cất lời trong không gian tĩnh lặng bao trùm, “em ước gì anh vẽ chân dung cho em.”
Charlotte tự hỏi không biết Gertrude có đúng khi mong muốn điều này không; và cô nhìn sang ông Brand như một cách hợp lý nhất để dò la. Bất kể Gertrude làm gì hay nói gì, Charlotte luôn hướng ánh mắt về phía ông Brand. Đó thường trực là một cái cớ để cô ngắm nhìn ông Brand — mà theo Charlotte nghĩ, luôn là vì lợi ích và sự bình an của Gertrude. Quả thực, cô cảm thấy một sự quan tâm đầy hồi hộp trong việc mong cho Gertrude cư xử đúng đắn; bởi vì Charlotte, theo cách sống nhỏ nhẹ và lặng lẽ của mình, là một người chị vô cùng anh dũng.
“Chúng tôi rất hân hạnh nếu cô Gertrude chịu làm người mẫu,” ông Brand nói.
“Tôi sẽ vô cùng sung sướng khi được vẽ một người mẫu xinh đẹp nhường này,” Felix tuyên bố.
“Chị có nghĩ mình xinh đẹp thế không, chị yêu?” Lizzie Acton cất lời với vẻ xấc xược vô hại quen thuộc, vừa cắn đứt một nút chỉ đan.
“Không phải vì tôi nghĩ mình đẹp đâu,” Gertrude nói, đưa mắt nhìn quanh một lượt. “Tôi chẳng thấy mình đẹp chút nào cả.” Cô nói với một vẻ ý thức và thận trọng rõ rệt; và Charlotte cảm thấy thật kỳ lạ khi nghe cô bàn luận về vấn đề này một cách công khai như thế. “Chính là vì tôi nghĩ ngồi làm mẫu để người ta vẽ chắc sẽ thú vị lắm. Tôi vẫn luôn nghĩ vậy.”
“Cha rất tiếc vì con không có những điều hay ho hơn để bận tâm đấy, con gái ạ,” ông Wentworth nói.
“Em rất xinh đẹp, cô em họ ạ,” Felix khẳng định.
“Đó là một lời khen,” Gertrude đáp. “Em đem tất cả những lời khen mình nhận được bỏ vào một cái ống heo bằng sứ có một khe hở nhỏ bên sườn. Em lắc lên lắc xuống cho chúng kêu lách cách. Vẫn chưa có nhiều lắm đâu — chỉ tầm hai ba cái thôi.”
“Không, đó không phải lời khen đâu,” Felix tiếp lời. “Thấy chưa; anh rất cẩn thận để không biến nó thành một lời khen đấy chứ. Ban đầu anh đâu có nghĩ em đẹp. Nhưng dần dần em lại khiến anh cảm thấy như vậy.”
“Cẩn thận đấy nhé, kẻo cái ống heo của anh vỡ tung ra bây giờ!” Lizzie kêu lên.
“Tôi nghĩ việc ngồi làm mẫu vẽ chân dung chỉ là một trong muôn hình vạn trạng của sự lười biếng mà thôi,” ông Wentworth nói. “Mà chúng thì nhiều vô kể.”
“Trời ạ, thưa ngài,” Felix kêu lên, “người ta không thể gọi là lười biếng được khi ngài đang bắt một họa sĩ phải làm việc cật lực thế này chứ!”
“Hay là ta có thể được vẽ trong lúc đang ngủ nhỉ,” ông Brand gợi ý như một đóng góp cho buổi thảo luận.
“À, hãy vẽ em lúc em đang ngủ nhé,” Gertrude mỉm cười nói với Felix. Và cô khẽ nhắm hờ đôi mắt lại. Đến lúc này, việc Gertrude sẽ nói gì hay làm gì tiếp theo đã trở thành một nỗi lo âu đầy hào hứng đối với Charlotte.
Cô bắt đầu ngồi làm mẫu cho bức chân dung vào ngày hôm sau — ngoài trời, phía bắc hiên nhà. “Anh làm ơn nói cho em nghe anh nghĩ thế nào về chúng ta đi — chúng ta hiện lên trong mắt anh ra sao,” cô nói với Felix khi anh đang ngồi trước giá vẽ.
“Trong mắt anh, các em là những con người tuyệt vời nhất trên đời,” Felix đáp.
Gertrude tiếp lời: “Anh nói thế chỉ vì điều đó đỡ mất công phải thốt ra những lời khác thôi.”
Chàng thanh niên liếc nhìn cô qua khung vải vẽ. “Anh còn biết nói gì khác nữa chứ? Chắc chắn là tốn rất nhiều công sức nếu phải thốt ra điều gì khác biệt.”
“Ừ thì,” Gertrude nói, “trước đây anh từng gặp những người mà anh quý mến cơ mà, đúng không?”
“Tất nhiên rồi, tạ ơn Chúa!”
“Và họ rất khác tụi em,” Gertrude nói tiếp.
“Điều đó chỉ chứng minh rằng,” Felix nói, “có hàng ngàn cách khác nhau để trở thành những người bạn đồng hành thú vị.”
“Anh có nghĩ tụi em là những người bạn đồng hành thú vị không?” Gertrude hỏi.
“Bạn đồng hành cho cả nhà vua ấy chứ!”
Gertrude im lặng một thoáng; rồi cô cất lời: “Chắc phải có hàng ngàn cách khác nhau để trở nên tẻ nhạt; và đôi khi em nghĩ tụi mình đã áp dụng tất cả các cách ấy rồi còn gì.”
Felix nhanh chóng đứng bật dậy, giơ cao tay lên. “Nếu em cứ giữ nguyên biểu cảm đó trên mặt trong nửa tiếng nữa — để anh kịp bắt trọn lấy nó!” anh nói. “Nó đẹp một cách xuất chúng đấy.”
“Trông xinh đẹp trong nửa tiếng đồng hồ — đòi hỏi đó quá lớn đối với em đấy,” cô đáp.
“Đó sẽ là bức chân dung của một thiếu nữ vừa đưa ra một lời thề nguyền, một cam kết nào đó mà cô ấy đang hối hận,” Felix nói, “và cô ấy đang thẩn thơ nghiền ngẫm lại điều đó.”
“Em chẳng thề thốt hay cam kết gì sất,” Gertrude đáp với vẻ vô cùng nghiêm túc; “em chẳng có gì phải hối hận cả.”
“Cô em họ quý hóa của anh ơi, đó chỉ là một cách nói ẩn dụ thôi mà. Anh chắc chắn một điều rằng không ai trong gia đình tuyệt vời của em có gì phải hối hận cả.”
“Thế mà chúng ta lúc nào cũng hối hận đấy thôi!” Gertrude kêu lên. “Đó là điều em muốn nói khi bảo rằng chúng ta thật tẻ nhạt. Anh thừa biết điều đó; anh chỉ đang giả vờ là không biết đấy thôi.”
Felix bật cười sảng khoái. “Nửa tiếng trôi qua rồi đấy, thế mà em còn xinh đẹp hơn trước nữa cơ. Em thấy đấy, người ta phải cẩn trọng với từng lời mình nói chứ.”
“Riêng với em,” Gertrude nói, “anh muốn nói gì cũng được.”
Felix nhìn cô bằng ánh mắt của một người họa sĩ, rồi im lặng cặm cụi vẽ suốt một hồi lâu.
“Ừ, em có vẻ khác biệt so với cha và chị em — khác với phần lớn những người em từng sống cùng,” anh nhận xét.
Gertrude tiếp lời: “Tự mình nói ra điều đó chẳng khác nào — ít nhất là ngầm ý rằng — mình giỏi giang hơn người khác. Em chẳng giỏi hơn đâu; em còn tồi tệ hơn nhiều. Nhưng chính họ cũng bảo rằng em khác biệt. Điều đó làm họ đau khổ.”
“Đã buộc tội anh che giấu ấn tượng thật trong lòng, vậy thì anh xin thú nhận rằng anh nghĩ xu hướng chung của mọi người ở đây là quá dễ chuốc lấy đau khổ.”
“Em ước gì anh nói điều đó với cha em,” Gertrude bảo.
Felix bật cười vang: “Biết đâu điều đó lại càng làm ông ấy đau khổ hơn ấy chứ!”
“Chắc chắn là thế rồi. Em không tin là anh từng gặp những người như thế.”
“À, cô em họ thân mến, làm sao em biết anh từng gặp những ai?” Felix vặn lại. “Làm sao anh kể hết cho em nghe được chứ?”
“Anh có thể kể cho em nghe rất nhiều điều, miễn là anh chịu mở lời. Anh từng gặp những người giống như anh — những kẻ tươi vui, rạng rỡ và thích thú vui. Tụi em thì chẳng thích thú vui tẹo nào.”
“Ừ,” Felix nói, “anh thú nhận điều đó làm anh khá ấn tượng đấy. Em dường như không tận hưởng trọn vẹn những niềm vui mà cuộc đời có thể mang lại. Em có vẻ như không biết hưởng thụ... Em nói thế này em có buồn không?” anh dừng lại hỏi.
“Xin anh cứ nói tiếp đi,” cô gái tha thiết đáp.
“Em trông rất có lợi thế để tận hưởng cuộc sống. Em có tiền tài, có tự do và cái mà ở châu Âu người ta gọi là một ‘địa vị’. Nhưng em lại nhìn nhận cuộc đời theo một lăng kính đầy đau khổ, người ta có thể nói thế.”
“Lẽ ra người ta phải nghĩ nó tươi sáng, quyến rũ và tuyệt vời đúng không, hả?” Gertrude hỏi.
“Anh sẽ nói là vậy — nếu người ta có thể. Quả thực mọi thứ đều phụ thuộc vào điều đó,” Felix nói thêm.
“Anh biết là có rất nhiều đau khổ trên thế giới này mà,” người mẫu của anh nói.
“Anh cũng từng thấy một ít,” chàng thanh niên đáp. “Nhưng tất cả đều ở đằng kia — bên kia đại dương cơ. Ở đây anh chẳng thấy chút nào cả. Nơi này là thiên đường.”
Gertrude không nói gì nữa; cô ngồi lặng lẽ ngắm nhìn những khóm hoa thược dược và bụi lý chua trong vườn, trong khi Felix tiếp tục công việc của mình. Cuối cùng cô cất lời: “Để ‘hưởng thụ’, để đón nhận cuộc sống — một cách không đau khổ, thì có phải ta bắt buộc phải làm điều gì sai trái không?”
Felix lại bật lên tiếng cười dài và nhẹ tênh. “Nghiêm túc mà nói, anh nghĩ là không. Và vì lý do này, trong số những điều khác: em gây ấn tượng với anh là một người rất có khả năng hưởng thụ, nếu trao cho cơ hội, đồng thời cũng là người không tài nào làm nổi điều sai trái.”
“Em chắc chắn rằng,” Gertrude nói, “anh đã hoàn toàn sai lầm khi bảo một người rằng cô ấy không tài nào làm điều đó. Chúng ta chưa bao giờ ở gần cái ác hơn khoảnh khắc ta tin chắc rằng mình miễn nhiễm với nó.”
“Trông em còn xinh đẹp hơn bao giờ hết,” Felix nhận xét, hoàn toàn lạc đề.
Gertrude đã quen nghe anh nói câu này. Nó không còn mang lại cảm giác phấn khích như thuở ban đầu. “Thế rốt cuộc người ta nên làm gì?” cô tiếp tục hỏi. “Tổ chức tiệc tùng, đi xem kịch, đọc tiểu thuyết, hay thức khuya khoắt?”
“Anh không nghĩ những việc ta làm hay không làm mới là thứ nuôi dưỡng niềm vui,” bạn đồng hành của cô đáp. “Đó là cách nhìn nhận chung về cuộc đời.”
“Họ nhìn nhận nó như một sự rèn luyện khắt khe — đó là những gì họ làm ở đây. Em vẫn hay được nghe thế lắm.”
“Ồ, thế thì rất tốt. Nhưng vẫn còn một cách khác,” Felix mỉm cười nói thêm: “đó là nhìn nhận nó như một cơ hội.”
“Một cơ hội — vâng,” Gertrude nói. “Người ta sẽ thu về nhiều niềm vui hơn theo cách đó.”
“Anh chẳng dám cao ngạo ca ngợi nó hơn ngoài việc đó chính là cách của bản thân anh — và điều đó cũng chẳng có gì to tát cả!” Felix đã đặt cọ và bảng màu xuống; anh ngả người ra sau, hai tay khoanh trước ngực để đánh giá hiệu quả tác phẩm của mình. “Và em biết đấy,” anh nói, “anh chỉ là một nhân vật rất đỗi tầm thường thôi.”
“Anh có rất nhiều tài năng,” Gertrude bảo.
“Không — không,” chàng thanh niên đáp lại bằng giọng điệu vui vẻ và khách quan, “anh chẳng có nhiều tài năng gì đâu. Chẳng có gì đáng chú ý cả. Anh dám chắc là mình biết rõ điều đó. Anh sẽ mãi mãi chỉ là một kẻ vô danh. Thế gian này sẽ chẳng bao giờ nghe đến tên anh đâu.” Gertrude nhìn anh với một cảm giác kỳ lạ. Cô đang nghĩ về thế giới rộng lớn ngoài kia — nơi mà anh biết còn cô thì không, và nó hẳn phải tràn ngập những tài năng rực rỡ biết bao, khi mà nó có thể dửng dưng phớt lờ cả năng lực của anh. “Em chẳng cần phải quá coi trọng bất cứ điều gì anh nói với đâu,” anh tiếp lời; “nhưng em có thể tin anh khi anh nói điều này — rằng anh chẳng hơn gì một kẻ nông nổi nhưng tốt bụng cả.”
“Một kẻ nông nổi?” cô lặp lại.
“Anh là một dạng nghệ sĩ giang hồ.”
“Một kẻ giang hồ?” Gertrude chưa từng nghe thuật ngữ này bao giờ, ngoại trừ nghĩa định danh địa lý; và cô hoàn toàn không tài nào hiểu nổi tầng ý nghĩa ẩn dụ mà người bạn đồng hành dường như muốn gán cho nó. Nhưng nó mang lại cho cô cảm giác thích thú.
Felix đã đẩy ghế lùi lại và đứng hẳn dậy; anh mỉm cười, chậm rãi tiến về phía cô. “Anh là một kiểu kẻ phiêu lưu,” anh nói, cúi nhìn xuống cô.
Cô đứng dậy, đón nhận nụ cười của anh. “Một kẻ phiêu lưu ư?” cô lặp lại. “Em rất muốn nghe kể về những chuyến phiêu lưu của anh đấy.”
Thoáng chốc cô tưởng anh sẽ cầm lấy tay mình; nhưng anh bất ngờ đútõ hai tay vào túi chiếc áo khoác họa sĩ. “Chẳng có lý do gì mà em không thể nghe cả,” anh nói. “Anh từng là một kẻ phiêu lưu, nhưng những cuộc phiêu lưu của anh đều rất đỗi trong sáng. Tất cả chúng đều kết thúc có hậu; anh chẳng thấy có chuyện nào là không dám kể cả. Chúng rất thú vị và tuyệt đẹp; anh rất muốn hoài niệm lại chúng trong tâm trí. Ngồi xuống đây đi, anh sẽ bắt đầu,” anh nói thêm ngay sau đó với nụ cười mang sức thuyết phục tự nhiên thường thấy.
Ngày hôm đó Gertrude lại ngồi xuống, và cô tiếp tục ngồi như thế trong nhiều ngày tiếp theo. Vừa múa cọ, Felix vừa kể cho cô nghe rất nhiều câu chuyện, và cô chăm chú lắng nghe với niềm say mê đến mê hoặc. Đôi mắt cô dán chặt vào đôi môi anh; cô vô cùng nghiêm túc; đôi khi, chính vẻ ngạc nhiên đầy vẻ trầm ngâm của cô lại khiến anh tưởng rằng cô đang phật ý. Nhưng Felix chưa bao giờ tin quá một giây rằng bản thân lại có thể làm ai đó phiền lòng. Đó sẽ là sự ngớ ngẩn nếu thứ lạc quan ấy không xuất phát từ niềm hy vọng nhiều hơn là sự cố chấp. Thật thừa thãi khi nói rằng anh có một lương tâm trong sáng; bởi lương tâm tốt đẹp nhất chính là một dạng tự dằn vặt, thế mà bản chất khỏe khoắn một cách rực rỡ của chàng thanh niên này lại chìm đắm trong những thiện ý khách quan vốn chẳng màng đến bất kỳ khuôn chuẩn nào ngoài việc bắn trúng hồng tâm. Felix kể cho Gertrude nghe về những chuyến bộ hành qua nước Pháp và Ý với chiếc ba lô họa sĩ trên vai, tự trang trải chi phí bằng cách phác họa nhanh những bức chân dung nịnh mắt tặng chủ nhà trọ. Anh kể cho cô nghe về việc mình từng chơi vĩ cầm trong một ban nhạc nhỏ — không mấy tên tuổi — chuyên đi lưu diễn qua các vùng miền để biểu diễn các buổi hòa nhạc tỉnh lẻ. Anh cũng kể cách mình từng là một mảnh ghép rực rỡ trong chốc lát của một gánh hát rong, dấn thân vào nhiệm vụ gian khổ là diễn giải các tác phẩm của Shakespeare cho khán giả Pháp, Đức, Ba Lan và Hungary.
Trong suốt chuỗi ngày kể chuyện định kỳ ấy, Gertrude sống trong một thế giới kỳ ảo; cô ngỡ mình như đang đọc một cuốn tiểu thuyết phát hành từng kỳ mỗi ngày. Cô chưa từng trải nghiệm điều gì thú vị nhường này kể từ khi đọc tác phẩm Nicholas Nickleby. Một buổi chiều, cô sang thăm người cô ruột — bà Acton, mẹ của Robert — một người vốn bệnh nặng triền miên và chẳng bao giờ bước chân ra khỏi nhà. Cô trở về một mình, đi bộ băng qua những cánh đồng — đây là lối tắt mà họ vẫn thường đi. Felix đã đến Boston cùng cha cô, người muốn đưa chàng trai đi thăm một số bạn bè cũ — những cụ ông từng quen biết mẹ cậu — những người nhớ về bà nhưng chẳng thốt lời nào về quá khứ ấy — và một vài người trong số họ, cùng những phu nhân dịu hiền, đã lái xe từ thị trấn đến để bày tỏ sự kính trọng tại ngôi nhà nhỏ giữa rườn táo, trên những cỗ xe ngựa gợi cho Nữ Nam tước — người tiếp đón khách bằng sự lịch thiệp đầy chừng mực — nhớ đến cỗ xe mui trần rộng, nhẹ và lộc cộc tiếng động mà chính cô từng dùng để thực hiện chuyến hành trình đến vùng đất này. Buổi chiều đang dần tàn; ở bầu trời phía tây, bức tranh hoành tráng về một buổi hoàng hôn New England, được vẽ bằng sắc đỏ thẫm và bạc, treo lơ lửng từ đỉnh thiên đỉnh; và những bãi chăn thả đầy đá cuội mà Gertrude bước qua, trong lúc tâm trí đang chìm đắm trong suy tư, được phủ lên một thứ ánh sáng trong trẻo và dịu nhẹ. Tại chiếc cổng mở của một cánh đồng, cô thoáng thấy bóng dáng một người đàn ông từ đằng xa; anh đứng đó như thể đang đợi cô, và khi đến gần hơn, cô nhận ra đó chính là ông Brand. Cô có cảm giác như đã lâu lắm rồi mình không gặp lại anh; cô chẳng tài nào nhớ nổi là bao lâu, dẫu cô vẫn có cảm giác anh chỉ vừa mới ghé thăm nhà cách đây chưa lâu.
“Anh đi cùng em một đoạn được không?” anh hỏi. Và khi cô đáp rằng nếu muốn thì cứ đi, anh bèn bảo rằng mình đã nhìn thấy và nhận ra cô từ khoảng nửa dặm xa.
“Mắt anh chắc phải tinh lắm đấy,” Gertrude nói.
“Ừ, mắt anh rất tinh đấy, cô Gertrude,” ông Brand đáp. Cô nhận ra anh đang ngầm có ý gì đó; nhưng suốt một thời gian dài vừa qua, ông Brand lúc nào chẳng có ý này ý nọ, và cô gần như đã quen với điều đó. Dẫu vậy, cô cảm thấy những điều anh ngầm định giờ đây lại mang một sức mạnh mới, đủ sức làm cô xáo trộn, bối rối và hoang mang. Anh lặng lẽ bước bên cô một lúc, rồi nói thêm: “Anh dễ dàng nhận ra là em đang bắt đầu tránh mặt anh. Nhưng có lẽ,” anh tiếp tục, “người ta chẳng cần phải có đôi mắt quá tinh tường để nhận ra điều đó đâu.”
“Em đâu có tránh mặt anh,” Gertrude nói mà không thèm nhìn anh.
“Anh nghĩ bản thân em còn chẳng ý thức được là mình đang tránh mặt anh nữa,” ông Brand đáp. “Em thậm chí còn chẳng biết là anh ở đó cơ mà.”
“Thì, giờ anh đang ở đây rồi còn gì, thưa anh Brand!” Gertrude cười khẽ một tiếng. “Em biết rõ điều đó chứ.”
Anh không đáp lời. Anh chỉ lầm lũi bước chậm rãi bên cạnh cô, bởi họ buộc phải đi trên lớp cỏ mềm. Chẳng mấy chốc họ đến một chiếc cổng khác đang khép hờ. Ông Brand đặt tay lên cổng nhưng không có ý định mở ra; anh đứng đó nhìn chằm chằm vào người bạn đồng hành. “Em đang rất bận tâm — rất chìm đắm trong chuyện khác,” anh nói.
Gertrude liếc nhìn anh; cô thấy mặt anh tái xanh và trông có vẻ kích động. Cô chưa từng thấy ông Brand kích động bao giờ, và cô cảm thấy nếu cảnh tượng này cứ tiếp diễn đến cùng, nó sẽ tạo ra một ấn tượng sâu sắc, thậm chí có phần đau đớn. “Chìm đắm vào cái gì cơ chứ?” cô hỏi. Rồi cô quay đi nhìn bầu trời đang rực sáng. Cô cảm thấy tội lỗi và bứt rứt, nhưng lại đâm ra bực mình chính mình vì đã có cảm giác đó. Thế nhưng ông Brand, khi đứng đó nhìn cô bằng đôi mắt nhỏ bé, hiền lành nhưng đầy kiên trì, lại đại diện cho cả một khối lượng khổng lồ những nghĩa vụ tưởng chừng đã phai mờ nay lại trỗi dậy với một sự sắc nét nhất định.
“Em có những mối quan tâm mới, những bận tâm mới,” anh tiếp tục. “Anh không dám chắc là mình có thể gọi đó là những bổn phận mới. Chúng ta vốn luôn mang những bổn phận cũ, Gertrude ạ,” anh nói thêm.
“Làm ơn mở cổng giúp em đi, thưa anh Brand,” cô nói; và cô cảm thấy khi thốt lên câu đó, trông mình thật hèn nhát và cáu kỉnh. Nhưng anh vẫn mở cổng cho cô bước qua; rồi khép lại ngay sau lưng mình. Chưa kịp quay đi, anh đã vươn tay ra cổ tay cô và giữ lại trong giây lát.
“Anh muốn nói với em vài điều,” anh nói.
“Em biết anh định nói gì rồi,” cô đáp. Và cô suýt thì thốt lên câu: “Và em biết chính xác anh sẽ nói nó thế nào nữa;” nhưng cô đã kìm lại những lời đó.
“Anh yêu em, Gertrude,” anh nói. “Anh yêu em rất nhiều; anh yêu em hơn bất cứ lúc nào hết.”
Anh thốt ra những lời đó đúng như cách cô đã đoán trước; cô từng nghe chúng rồi. Chúng chẳng hề có chút sức hút nào với cô; từ lâu cô đã tự nhủ rằng điều đó thật kỳ lạ. Người ta vẫn cho rằng phụ nữ sẽ cảm thấy ngất ngây khi nghe những lời tỏ tình như thế; nhưng với cô, chúng thật tẻ nhạt và máy móc. “Em ước gì anh quên chuyện đó đi,” cô tuyên bố.
“Làm sao anh quên được — sao anh phải làm thế chứ?” anh hỏi.
“Em chẳng hứa hẹn gì với anh — chẳng trao cho anh một cam kết nào cả,” cô nói, nhìn thẳng vào anh, giọng khẽ run lên.
“Em đã để anh cảm nhận được rằng anh có ảnh hưởng đến em. Em đã mở lòng với anh.”
“Em chưa bao giờ mở lòng với anh cả, thưa anh Brand!” Gertrude thốt lên với vẻ đầy bức xúc.
“Vậy ra em không hề thẳng thắn như anh tưởng — như tất cả chúng ta vẫn nghĩ.”
“Em chẳng hiểu những người khác thì liên quan gì đến chuyện này cơ chứ!” cô gái kêu lên.
“Ý anh là cha và chị em. Em biết là họ rất vui khi nghĩ rằng em sẽ chịu lắng nghe anh mà.”
Cô bật cười nhạt. “Họ có vui gì đâu,” cô nói. “Chẳng có gì làm họ vui cả. Chẳng ai ở đây hạnh phúc hết.”
“Anh nghĩ cậu em họ của em rất hạnh phúc đấy — cậu Young,” ông Brand đáp bằng giọng dịu dàng, gần như rụt rè.
“Thế thì mừng cho anh ấy chứ sao!” Và Gertrude lại khẽ bật cười.
Chàng thanh niên lặng người nhìn cô trong khoảnh khắc. “Em thay đổi nhiều quá,” anh nói.
“Em rất mừng khi nghe điều đó,” Gertrude tuyên bố.
“Anh thì không. Anh biết em từ rất lâu rồi, và anh yêu con người trước kia của em.”
“Em rất cảm ơn anh,” Gertrude nói. “Em phải về nhà đây.”
Về phần mình, anh cũng khẽ bật cười.
“Em thấy chưa — rõ ràng là em đang tránh mặt anh đấy thôi!”
“Vậy thì cứ tránh mặt em đi,” cô gái đáp.
Anh lại nhìn cô lần nữa; rồi rất đỗi dịu dàng, anh đáp: “Không, anh sẽ không tránh mặt em đâu; nhưng tạm thời anh sẽ để em được yên tĩnh một mình. Anh tin rằng — sau một thời gian nữa — em sẽ nhớ lại một vài điều mà em đã lãng quên. Anh nghĩ em sẽ quay về bên anh; anh đặt niềm tin rất lớn vào điều đó.”
Lần này giọng anh chứa đựng đầy sự xúc động; có một sức mạnh trách móc mãnh liệt ẩn trong từng lời anh nói, khiến Gertrude chẳng thể thốt nên lời nào để đáp lại. Anh quay người đi, đứng chống cùi chỏ lên cổng và ngắm nhìn cảnh hoàng hôn tuyệt mỹ. Gertrude bỏ mặc anh ở đó và rảo bước về nhà; nhưng khi vừa đi đến giữa cánh đồng tiếp theo, cô bỗngòa khóc nức nở. Những giọt nước mắt dường như đã dồn nén từ lâu, và trong giây lát, việc được khóc mang lại cho cô một cảm giác thỏa mãn kỳ lạ. Nhưng rồi chúng cũng nhanh chóng qua đi. Trong sâu thẳm Gertrude có một sự cứng cỏi nhất định; và cô không bao giờ khóc thêm lần nào nữa.