Anh đã có thể nghĩ tới cô gái tóc hung, nhưng nỗi tức giận và niềm ân hận từ lâu đã hành hạ và làm tâm hồn anh mệt mỏi. Vả lại, ngày hôm đó, suốt từ sáng tới chiều, một ngày vui vẻ đến thế, - nhưng nỗi buồn vẫn không lúc nào rời bỏ anh. Trước khi hát bản tình ca, anh còn chưa biết phải làm sao để rũ bỏ nỗi buồn ấy; có lẽ chính vì vậy mà anh đã hát một cách say sưa tới vậy.
“Mà sao mình lại có thể hạ thấp bản thân như thế chứ… bứt ra khỏi mọi thứ!” Anh bắt đầu quở trách bản thân, nhưng vội vã cắt đứt dòng suy nghĩ. Vả lại, anh tự thấy thật thấp hèn nếu bật khóc lúc này; tốt nhất là nhanh chóng trút sự tức giận lên ai đó.
– Thằng - ngốc! - Anh giận dữ khẽ rít lên, liếc xéo sang Pavel Pavlovich ngồi cạnh và đang làm thinh.
Pavel Pavlovich vẫn ngoan cố im lặng, có thể là đang cố gắng tập trung và chuẩn bị. Bằng một động tác hấp tấp thỉnh thoảng ông ta bỏ mũ ra khỏi đầu và lấy khăn lau trán.
– Lại còn chảy cả mồ hôi nữa kia! - Veltraninov nổi cáu.
Chỉ có mỗi một lần Pavel Pavlovich mở miệng hỏi người đánh xe: “Trời có dông hay không?”
Còn phải nói, dông ra dông ấy chứ! Sẽ tới ngay thôi; cả ngày nực nội thế cơ mà. Người đánh xe trả lời.
Quả là bầu trời đã trở nên đen kịt và xuất hiện từng đám chớp loằng ngoằng ở phía xa. Khi họ tới thành phố đã mười một giờ rưỡi.
– Tôi sẽ vào nhà ngài, - Pavel Pavlovich thông báo trước cho Veltraninov khi họ gần tới nhà.
– Hiểu rồi, nhưng tôi cũng muốn để ngài biết rằng tôi thấy người rất mệt…
– Tôi không ngồi lâu đâu, không ngồi lâu!
Khi họ bước vào cổng Pavel Pavlovich chạy ngay tới phòng gác cổng tìm Mavra.
– Ngài chạy tới đó làm gì? - Veltraninov hỏi một cách nghiêm khắc, khi ông này đuổi kịp anh và cả hai cùng bước vào phòng.
– Dạ, không có gì, chỉ là… gã đánh xe… - Tôi không cho phép ngài uống!
Không có câu trả lời tiếp theo. Veltraninov thắp nến, còn Pavel Pavlovich ngay lập tức ngồi xuống ghế bành. Veltraninov cau có đứng trước mặt ông ta.
– Tôi cũng hứa sẽ nói “lời cuối cùng” của mình với ngài, - anh bắt đầu cùng với sự giận dữ dồn nén bên trong, - nó đây: xét theo lương tâm, tôi cho rằng tất cả mọi chuyện giữa chúng ta đã hoàn toàn chấm dứt, chính vì thế thậm chí chúng ta cũng chẳng còn điều gì để nói với nhau; ngài nghe rõ chứ, chẳng còn điều gì để nói với nhau; vì vậy tốt nhất là ngài nên ra khỏi nhà tôi, để tôi còn khóa cửa.
– Ngài đang trả thù, Aleksei Ivanovich! - Pavel Pavlovich nói nhanh và nhìn một cách đặc biệt nhanh vào mắt Veltraninov.
– Tr-ả th-ù? - Veltraninov quá đỗi ngạc nhiên. - Lời ngài thốt ra quả lạ lùng! “Trả thù” cái gì mới được chứ? Chà! Chẳng lẽ đó chính là “lời cuối” của ngài mà ngài hứa từ lâu sẽ… bộc lộ?
– Chính nó.
– Chúng ta chẳng còn gì để trả thù nhau nữa, chúng ta - đã trả thù nhau lâu rồi! Veltraninov kiêu hãnh nói.
– Chẳng lẽ ngài lại nghĩ thế? - Pavel Pavlovich hỏi bằng một giọng thấm thía đầy ẩn ý và chắp hai bàn tay một cách lạ lùng, ngón tay đan vào nhau và giữ trước ngực.
Veltraninov không trả lời ông ta, bắt đầu đi lại trong phòng. “Liza? Liza?” - Trái tim anh rên rỉ.
– À mà ngài muốn trả thù về việc gì vậy? - Anh nhăn nhó hỏi Pavel Pavlovich sau hồi lâu im lặng. Còn ông này thì mắt không rời chủ nhà đi đi lại lại trong phòng, hai tay vẫn chắp trước ngực như cũ.
– Ngài đừng tới đó nữa, - Ông ta nói gần như thầm thì, giọng cầu khẩn và bất thình lình đứng bật dậy.
– Sao? Ngài chỉ có mỗi thế thôi à? - Veltraninov cười giận dữ. - Có thế mà ngài làmcho tôi ngạc nhiên suốt cả ngày hôm nay! - Anh nói một cách độc địa và rồi bỗng dưng toàn bộ khuôn mặt anh biến đổi: - Xin hãy nghe tôi, - anh buồn bã nói với một tình cảm chân thành cởi mở, - tôi nghĩ chưa bao giờ và chưa từng vì một điều gì mà tôi lại tự hạ thấp bản thân như hôm nay; thứ nhất, đó là đã đồng ý đi cùng với ngài; và thứ đó là tất cả những chuyện diễn ra ở chỗ ấy… Điều đó thật nhỏ mọn, thảm hại… tôi đã tự làm hèn hạ bản thân, làm cho mình trở thành kẻ bỡ đợ, khi quan hệ… mà quên mất… Nhưng mà thôi! - Anh ngừng lại bất thình lình, - Xin ngài hãy nghe đây: hôm nay ngài tấn công tôi một cách bất ngờ, tấn công một người đang căng thẳng và không được khỏe… Vâng, chẳng còn gì để mà biện hộ! Tôi sẽ chẳng bao giờ tới đó nữa đâu và ngài hãy tin tôi chẳng có một chút hứng thú nào ở đó hết, - Anh kết thúc một cách cương quyết.
– Chẳng có lẽ, chẳng có lẽ? - Không giấu sự xúc động, Pavel Pavlovich kêu lên mừng rỡ. Veltraninov nhìn ông ta một cách khinh bỉ và lại tiếp tục đi đi lại lại trong phòng.
– Ngài có vẻ như muốn trở thành người hạnh phúc bằng bất cứ giá nào thì phải?
– Vâng, - Pavel Pavlovich khẽ xác nhận một cách hồn nhiên.
“Chẳng biết đằng nào mà lần, - Veltraninov nghĩ bụng, - lão ta là thằng hề và độc ác do ngu ngốc chăng? Mình không thể không căm thù lão, - mặc dù lão ta chẳng đáng được như vậy!”.
– Tôi là “người chồng vĩnh cửu”! - Pavel Pavlovich nói cùng với nụ cười khẩy hèn hạ, nhẫn nhục của mình. - Câu đó tôi được nghe từ ngài lâu rồi, Aleksei Ivanovich, kể từ hồi ngài còn sống với chúng tôi ở chỗ đó. Tôi còn nhớ rất nhiều câu nói của ngài trong cái năm ấy. Lần vừa rồi, khi ngài nói ở đây cái từ “người chồng vĩnh cửu” là tôi hiểu ra ngay.
Mavra bước vào với chai sâm banh và hai chiếc cốc trong tay.
– Xin lỗi ngài, Aleksei Ivanovich, ngài biết đấy, tôi không thể thiếu cái thứ này. Xinđừng cho đó là sự xấc xược; hãy nhìn tôi như nhìn người không quen biết, không xứng với ngài…
– Thôi được… - Veltraninov cho phép với sự kinh tởm, - Nhưng ngài nên biết rằng tôi cảm thấy người không được khỏe…
– Nhanh thôi, nhanh thôi, ngay bây giờ, chỉ một phút thôi! - Pavel Pavlovich bấn rộn. - Tất cả chỉ một cốc thôi, bởi vì cái cổ họng…
Ông ta uống một cách tham lam và làm một hơi hết cốc rượu, rồi ngồi xuống, nhìn Veltraninov gần như âu yếm. Mavra đi ra ngoài.
– Thật hỗn hào! - Veltraninov thầm thì.
– Đó chỉ là những cô bạn nhỏ, - Pavel Pavlovich nói, bất ngờ trở nên hào hứng, tươi tỉnh trở lại.
– Sao! Cái gì? Ô phải, ngài vẫn chỉ nói về…
– Chỉ là những cô bạn nhỏ! Mà họ mới còn trẻ làm sao! Cũng vì sự kiều diễm nên chúng mình mới khoe khoang, phách lối, thế đấy! Thậm chí là duyên dáng tuyệt vời. Mà ở đấy - ở đấy, ngài cũng biết: tôi trở thành nô lệ của cô ấy; nhưng mà cô ấy sẽ nhìn thấy danh vọng, xã hội… rồi sẽ được dạy dỗ lại hoàn toàn.
“Dù sao cũng cần phải trả lại ông ta chiếc vòng!” - Veltraninov nhăn mặt, tay nắn nắn chiếc hộp trong túi măng tô của mình.
– Ngài có nói rằng tôi quyết tâm để trở thành người hạnh phúc? Tôi cần phải lấy vợ, Aleksei Ivanovich, - Pavel Pavlovich tiếp tục một cách riêng tư và gần như cảm động, - bằng không thì tôi là loại người gì đây? Thì chính ngài cũng thấy đó! Ông ta chỉ tay lên chai rượu. - Mà đó cũng chỉ là một trong hàng trăm phẩm cách của tôi thôi đấy ạ. Tôi hoàn toàn toàn không thể thiếu được hôn nhân và - không thể thiếu niềm tin mới. Tôi hoàn toàn tin tưởng và tôi đang tái sinh ngài ạ.
– Ngài thông báo cho tôi tất cả những thứ ấy để làm gì? - Chút xíu nữa thì Veltraninov phì cười. Anh cảm thấy điều đó thật hoang dại. - Cuối cùng thì ngài cũng nên cho tôi biết, ngài lôi tôi tới đó để làm gì? - Anh ta bật la lên. - Ngài cần tôi cho một việc gì đó của mình chăng?
– Để thử … - Pavel Pavlovich bỗng có vẻ lúng túng.
– Thử cái gì?
– Thử hiệu ứng thôi ạ… Tôi, ngài thấy đấy, Aleksei Ivanovich, chỉ mới đúng có một tuần… tìm kiếm ở đấy (ông ta càng lúc càng ngượng nghịu). Hôm qua, lúc gặp ngài, tôi nghĩ: “Mình còn chưa khi nào được nhìn nàng từ phía bên, như vẫn nói trong dân gian, tức là nhìn nàng với một người đàn ông khác, ngoài mình…” Một ý nghĩ ngu ngốc, bây giờ thì tôi cảm thấy rõ, thật là thừa. Một sự mong muốn thái quá, cũng từ cái tính xấu của tôi…- Ông ta bỗng ngẩng đầu và đỏ mặt.
“Có lẽ nào lão ta nói hết mọi sự thật?” - Veltraninov ngạc nhiên đến sững sờ.
– Rồi, sao nữa? - Anh hỏi.
Pavel Pavlovich mỉm cười ngọt ngào pha chút ranh mãnh.
– Chỉ có tuổi thơ tuyệt vời! Xung quanh chỉ có các cô bạn gái! Xin ngài tha lỗi cho tôi vì những hành vi ngu ngốc mà hôm nay tôi đã làm với ngài, Aleksei Ivanovich; tôi sẽ không bao giờ thế nữa; điều đó sẽ không bao giờ tái diễn nữa.
– Mà tôi cũng không tới đó nữa đâu, - Veltraninov cười khẩy.
– Thì tôi nói cũng một phần dựa trên điều đó mà.
Veltraninov hơi phật ý.
– Nhưng đâu chỉ có mỗi mình tôi trên đời này, - anh nhận xét vẻ căng thẳng.
Pavel Pavlovich lại đỏ mặt.
Tôi thấy buồn nghe ngài nói như vậy, Aleksei Ivanovich, ngài hãy tin là tôi rất mực kính trọng Nadezda Fedosievna…
– Xin lỗi, xin lỗi, tôi không muốn gì cả, - tôi chỉ lấy làm lạ rằng tại sao ngài đánh giá một cách phóng đại gia sản của tôi… và… lại thành thật hi vọng vào tôi thế…
– Tôi tin tưởng ngài chính là sau tất cả những gì… đã xảy ra.
– Có nghĩa, đến bây giờ ngài vẫn coi tôi là một người vô cùng hào hiệp? - Veltraninov bất thình lình dừng lại. Giá ở lúc khác anh hẳn sẽ vô cùng kinh hãi vì sự ngây thơ trong câu hỏi của mình.
– Tôi luôn coi ngài như vậy, - Pavel Pavlovich hạ mắt xuống.
– Vâng, nhưng ý của tôi hiển nhiên… không phải về điều đó, tức là không trong cái nghĩa đó, - tôi chỉ muốn nói rằng, bất chấp tất cả những định kiến… - Vâng, bất chấp mọi định kiến.
– Còn khi ngài đi Peterbua? - Veltraninov không thể kìm nén, mặc dù cảm thấy tính chất quái gở trong sự tò mò của mình.
– Vâng, cả khi tôi tới Peterbua, tôi vẫn coi ngài là một người vô hùng hào hiệp, cao thượng. Tôi luôn kính trọng ngài, Aleksei Ivanovich, - Pavel Pavlovich nhướng mắt và rõ ràng không mấy bối rối nhìn địch thủ của mình. Veltraninov bỗng thấy sợ hãi: anh rất không muốn điều gì đó xảy ra, hay điều gì đó bước quá cái giới hạn mà anh tự đẩy tới.
– Tôi yêu quý ngài, Aleksei Ivanovich, - Pavel Pavlovich cất lời, có vẻ như bỗng quyết định, - Và cả cái năm ngài ở T., tôi từng rất yêu ngài. Ngài không nhận ra đó thôi - ông ta tiếp tục, giọng run run và điều này làm cho Veltraninov hoàn toàn kinh hãi. Tôi thật sự quá thấp kém so với ngài, để ngài có thể nhận ra điều đó. Mà có lẽ điều đó cũng chẳng cần thiết. Rồi suốt chín năm ấy tôi luôn nhớ tới ngài, bởi vì, trong đời mình, tôi chưa từng bao giờ được sống như cái năm ngài ở cùng chúng tôi. (Cặp mắt Pavel Pavlovich long lanh đặc biệt). Tôi nhớ rất nhiều những từ ngữ, câu nói của ngài, cả những tư tưởng của ngài nữa. Tôi luôn nhớ tới ngài như nhớ về một tình cảm tốt lành, nhớ về một con người học thức, một người vô cùng học thức với những tư tưởng của mình. “Những tư tưởng vĩ đại có được không chỉ từ những trí tuệ vĩ đại, mà còn từ những tình cảm vĩ đại” - chính ngài đã nói câu nói đó, có thể ngài đã quên, nhưng tôi thì tôi vẫn nhớ. Tôi luôn trông cậy ngài như trông cậy một người có những tình cảm lớn… và vì vậy luôn tin tưởng ngài, bất chấp mọi điều… - Cằm ông ta bỗng run lên.
Veltraninov thực sự hoảng sợ; cái giọng bất ngờ này phải chặn ngay lập tức, bằng mọi giá.
– Đủ rồi, đủ rồi, Pavel Pavlovich, - Veltraninov lầu bầu, đỏ mặt và trong tâm trạng nôn nóng căng thẳng anh bỗng la lên: Tại sao, tại sao, tại sao ngài cứ bám lấy một người ốm, bị căng thẳng, một người thiếu tí nữa thì rơi vào hôn mê, rồi lôi người ta vào cái bóng tối ấy… và thế nào - tất cả là hư ảo, huyễn tưởng, là dối trá, là xấu hổ và phi tự nhiên, và không có chừng mực, mà xấu hổ nhất là không chừng mực! Và tất cả thật vớ vẩn: cả hai chúng ta đều là những kẻ hư hỏng, đểu cáng… Và nếu muốn, ngay giờ tôi sẽ chứng minh rằng ngài không chỉ không hề yêu tôi, mà căm thù, hết sức căm thù, rằng ngài nói dối mà bản thân không thấy điều đó: Ngài ép tôi, dẫn tôi tới đó không phải vì cái mục đích buồn cười như ngài vừa nói là để thử cô vợ chưa cưới của ngài (bịa ra vậy!), - mà đơn giản ngài nhìn thấy tôi chiều tối qua và ngài giận dữ và dẫn tôi tới đó để chỉ cho tôi thấy, để nói với tôi: “Nhìn thấy cô ấy thế nào chưa! Sẽ là của tao đấy; nào bây giờ mày hãy thử lại lần nữa xem!”. Ngài thách thức tôi! Ngài có thể không biết điều đó, nhưng trên thực tế đúng là như vậy, là vì ngài luôn cảm thấy điều đó… không căm thù thì không thể có sự thách thức như vậy, tức là ngài thực sự căm thù tôi! - Veltraninov chạy khắp phòng, la lên về điều đó, và cái ý nghĩ cho rằng mình bị hạ thấp, hạ thấp tới mức ngang bằng với Pavel Pavlovich, càng lúc càng dày vò và hạ nhục anh.
– Tôi muốn làm lành với ngài, Aleksei Ivanovich! - Bất ngờ ông này thầm thì vội vã,giọng cương quyết và cằm ông ta lại run lên.
Một cơn giận dữ điên cuồng choán lấy Veltraninov, dường như chưa bao giờ và chưa có ai dám xúc phạm anh như thế!
– Tôi nhắc lại một lần nữa, - anh gầm lên, - rằng ngài đeo bám một người bị bệnh và đang căng thẳng, để người đó nói ra những từ viển vông, hão huyền, như trong cơn mê sảng! - Chúng ta… phải, chúng ta là những người thuộc những thế giới khác nhau, ngài cũng hiểu điều đó, và… và… giữa chúng ta là một nấm mồ. - Anh thầm thì một cách điên loạn - rồi bỗng chợt tỉnh ra…
– Tại sao ngài lại biết? - mặt Pavel Pavlovich đột nhiên trở nên trắng bệch và méo xệch - Tại sao ngài biết được rằng nấm mộ ấy ở đây… chỗ này này! - Ông ta thét lên, sấn tới bên Veltraninov và bằng một cử chỉ buồn cười, song dữ tợn, lấy tay đấm vào chỗ trái tim. Tôi biết nấm mộ đó và chúng ta đứng ở hai đầu của nấm mộ, nhưng phía bên tôi lớn hơn phía bên ngài, lớn hơn… - Ông ta thầm thì như trong cơn mê, vẫn tiếp tục đấm vào tim mình. - Lớn hơn, lớn hơn, lớn hơn…
Bất thình lình tiếng chuông ngoài cửa vang lên khiến cả hai cùng bừng tỉnh. Có ai đó giật chuông mạnh tới mức cứ như thể thề với bản thân rằng phải giựt đứt chuông ngay từ cú giật đầu tiên.
– Chẳng ai gọi chuông nhà tôi thế cả, - Veltraninov lo ngại nói.
– Đương nhiên là chẳng có ai gọi tôi rồi, - Pavel Pavlovich ngượng ngập nói. Ông tatỉnh lại và lập tức trở về với Pavel Pavlovich như mọi khi.
Veltraninov cau có bước ra mở cửa.
– Ngài Veltraninov, nếu tôi không nhầm? - Nghe rõ một giọng nói trẻ trung, âm vang và tự tin một cách bất bình thường từ phía ngoài cửa.
– Cậu cần gì?
– Tôi có được thông tin chính xác, - giọng âm vang tiếp tục - rằng có ông Trusoski nào đó hiện đang ở chỗ ngài. Tôi cần phải gặp ông ta ngay.
Veltraninov, đương nhiên, sẽ lấy làm dễ chịu tống khứ vị khách tự tin này bằng một cú đạp xuống bậc thang. Song nghĩ thế nào anh lại đứng sang một bên và mời khách vào nhà.
– Ngài Trusoski kia, xin mời vào…
