Sự lo ngại của bác sĩ đã thành sự thật, bệnh tình Liza đột nhiên trở nên xấu thêm, xấu tới mức ngày hôm trước cả Veltraninov lẫn Klavdia Petrovna đều không thể hình dung được. Buổi sáng Veltraninov còn thấy con bệnh tỉnh táo, mặc dù sốt sình sịch. Sau này anh khẳng định con bé còn mỉm cười với mình và chìa bàn tay nóng rãy cho mình. Điều đó có đúng hay không, hay chỉ là do anh tưởng tượng ra một cách vô thức để tự an ủi bản thân, - không có lúc nào để kiểm tra. Tới đêm, con bệnh đã mê man và tình trạng đó kéo dài suốt thời gian bệnh tật. Ngày thứ mười, sau khi được mang tới nhà nghỉ của gia đình Pogorelsev, đứa trẻ đã chết.

Đó là quãng thời gian đau thương đối với Veltraninov; những người trong gia đình Pogorelsev thậm chí còn lo cho anh. Phần lớn thời gian những ngày đó anh ở lại chỗ họ. Những ngày cuối cùng của Liza anh ngồi một mình hàng tiếng đồng hồ trong một góc nào đó và dường như không nghĩ ngợi gì. Klavdia Petrovna cố làm cho anh khuây khoả, song anh không mấy hưởng ứng và đôi lúc nói chuyện với nàng một cách khó nhọc. Klavdia Petrovna thậm chí không ngờ được rằng mọi chuyện lại khiến Veltraninov chấn động mạnh tới vậy. Chỉ có bọn trẻ phần nào làm anh khuây khỏa, thi thoảng anh còn cười đùa với chúng. Nhưng gần như mỗi tiếng đồng hồ anh lại nhón chân đi vào phòng để nhìn con bệnh. Đôi lúc anh có cảm tưởng con bé nhận biết mình. Cũng như mọi người, anh không còn mảy may hi vọng Liza sẽ bình phục, nhưng anh không rời căn phòng ở đó đứa trẻ đang chết và thường là ngồi trong phòng bên cạnh nó.

Trong những ngày ấy, hai lần Veltraninov bỗng nhiên trở nên năng động đặc biệt: bất thình lình đứng bật dậy bổ đi Peterbua tới chỗ bác sĩ, mời những người nổi tiếng nhất và tổ chức buổi tư vấn về bệnh tình đứa trẻ. Buổi tư vấn thứ hai, cũng là buổi cuối cùng, một ngày trước khi Liza qua đời. Ba ngày trước đó Klavdia Petrovna nói với anh nhất thiết phải tìm cho được ngài Trusovski ở đâu đó: “Trong trường hợp xấu nhất xảy ra với Liza thì lễ an táng không thể thực hiện, nếu không có mặt ông ta”. Trong khi Veltraninov còn nấn ná chưa viết thư thông báo cho Pavel Pavlovich, thì ông già Pogorelsev tuyên bố sẽ tự tìm kiếm ông ta qua cảnh sát. Cuối cùng Veltraninov cũng viết hai dòng thông báo cho Pavel Pavlovich và mang tới khách sạn Pokrov. Như thường lệ ông này không có mặt ở đó, anh phải đưa bức thư nhờ Maria Sysoeva chuyển hộ.

Cuối cùng Liza qua đời vào một buổi chiều hè tuyệt đẹp, tắt dần cùng với hoàng hôn, và chỉ tới lúc này Veltraninov dường như mới chợt bừng tỉnh. Khi mọi người thay bộ váy áo chuyên mặc vào lễ hội cho người chết, bộ váy áo của một trong số con gái của Klavdia Petrovna, rồi mang cô bé ra khỏi phòng, đặt nó lên trên bàn phòng khách với những bông hoa trong đôi bàn tay chắp lại trên bụng, Veltraninov tiến tới gần Klavdia Petrovna, với cái nhìn đẫm nước mắt anh thông báo với nàng ngay lập tức sẽ tìm cho ra “kẻ giết người”. Không nghe những lời khuyên lùi lại tới ngày hôm sau, anh vội vã lên xe vào thành phố.

Anh biết phải tìm Pavel Pavlovich ở đâu, là vì trước đó anh đi Peterbua không chỉ vì mấy vị bác sĩ. Đôi khi, vào những ngày này anh có cảm tưởng nếu mình đưa được ông ta đến cho Liza đang chết dần thì khi nghe thấy giọng bố mình nó sẽ tỉnh dậy. Những khi đó con người tuyệt vọng này bổ đi kiếm Pavel Pavlovich. Như trước đây, ông này vẫn thuê phòng ở khách sạn, song có hỏi về ông ta ở đây cũng bằng thừa: “Đã ba ngày nay không ngủ ở đây và cũng không thấy ló mặt về, Maria Sysoeva thông báo, - mà nếu có về thì cũng trong tình trạng say khướt và chỉ ở chưa đến tiếng đồng hồ rồi lại đi. Ông ta hoàn toàn trở nên luộm thuộm, nhếch nhác. Người gác cửa khách sạn báo cho Veltraninov rằng Pavel Pavlovich từ trước đã tới chỗ những ả nào đó trên đại lộ Voznesenski. Veltraninov ngay lập tức bổ đi tìm những ả đó. Những loại đàn bà chuyên được mời mọc ăn uống, thưởng tiền này nhớ ngay ra vị khách của mình, chính là nhờ chiếc mũ gắn băng tang của ông ta, và tất cả bọn họ đồng thanh chửi bới vì không thấy ông này đến nữa. Một ả trong bọn họ, Kachia “còn để hết cả thời gian tìm kiếm Pavel Pavlovich, là vì bây giờ ông ấy không rời khỏi con Maska Protaskova, mà túi tiền của ông ta thì không có đáy, còn con bé Maska này - không phải Protaskova, mà là Prokhvostova, thì đang nằm trong bệnh viện, chỉ có nó, Kachia, là biết chỗ thôi, nhưng mà ngay tới đây lão kia sẽ mang con bé này giấu biệt tận Siberi cơ, chỉ cần nó nói một lời thôi”. Tuy nhiên, Kachia, lần đó không đi tìm, nhưng hứa chắc chắn vào dịp khác. Đó, giờ đây Veltraninov chỉ còn hi vọng dựa vào mỗi sự hỗ trợ của ả điếm này.

Veltraninov tới thành phố đã là mười giờ. Anh vội vã đề nghị Kachia mướn ai đó thay chỗ khi ả đi vắng và cùng với ả lên đường tìm kiếm Pavel Pavlovich. Bản thân anh cũng còn chưa biết sẽ làm gì với Pavel Pavlovich: giết chết ông ta vì một lí do gì đó; hay chỉ đơn giản là tìm ông ta để thông báo về cái chết của cô con gái và sự hỗ trợ cần thiết của ông ta trong việc chôn cất đứa trẻ. Việc truy tìm lần đầu không thành công. Hóa ra là mới hú hí với nhau được có ba ngày Maska Prokhvostova đã ẩu đả với Pavel Pavlovich và một thằng ma cô nào đó “đã dùng ghế phang vào đầu gây thương tích cho Pavel Pavlovich”. Nói tóm lại, cuộc tìm kiếm diễn ra rất lâu, cuối cùng vào lúc hai giờ đêm Veltraninov, trong khi đi ra từ một nơi mà người ta chỉ cho anh, một cách không ngờ nhất, bất thình lình chạm trán với ông ta.

Pavel Pavlovich đang say oặt được hai người đàn bà dìu tới cái nơi mà Veltraninov vừa đi ra; một người xốc nách ông ta; phía sau, một gã to lớn, lực lưỡng đang gào lên hết cỡ đe dọa Pavel Pavlovich những điều khủng khiếp. Hắn gào lên rằng ông này “đã bóc lột và đầu độc cuộc sống” của hắn. Sự việc có lẽ là về vấn đề tiền bạc. Hai người đàn bà sợ hãi, vội vã đi nhanh. Vừa nhìn thấy Veltraninov, Pavel Pavlovich chạy vội tới chỗ anh, hai tay vung vẩy rối rít và kêu lên, như thể bị cắt cổ:

– Người anh em, xin hãy cứu giúp!

Nhìn thấy thân hình to lớn, cường tráng của Veltraninov gã bặm trợn nọ ngay lập tức hạ hỏa. Pavel Pavlovich hãnh diện giơ nắm đấm về phía hắn và gào lên trong tư thế kẻ chiến thắng, cùng lúc Veltraninov túm ngay lấy vai ông ta và không hiểu để làm gì, ra sức lắc bằng cả hai tay khiến hai hàm răng ông ta va vào nhau cồm cộp. Ngay lập tức Pavel Pavlovich ngừng kêu và sợ hãi nhìn kẻ đang hành hạ mình bằng con mắt đờ đẫn của kẻ say. Không biết phải tiếp tục làm gì với ông ta ,Veltraninov dúi gập người và ấn ông ta ngồi xuống một bệ đá trên vỉa hè.

– Liza chết rồi! - Anh nói nhanh.

Pavel Pavlovich không rời mắt khỏi anh, ngồi trên bệ đá, một người đàn bà đỡ bên cạnh. Cuối cùng thì ông ta cũng hiểu ra và mặt ông ta bỗng trở nên hốc hác.

– Chết rồi… - ông ta thầm thì, có cái gì đó lạ lùng. Veltraninov không thể phân biệt ông ta đang cười cái nụ cười méo mó kéo dài của kẻ say, hay là mặt ông ta đang nhăn nhó, vẹo vọ, nhưng chỉ sau một tích tắc Pavel Pavlovich cố giơ bàn tay phải run rẩy để làm dấu thánh. Tuy vậy, không thành và bàn tay run rẩy của ông ta rơi thõng xuống. Đợi một chút, ông ta chậm chạp rời bệ đá đứng dậy, bám lấy tay người đàn bà và dựa vào người bà ta chệnh choạng bước đi, như thể không có Veltraninov ở đó. Nhưng anh này đã lại túm lấy vai ông ta.

– Mày hiểu không, đồ nát rượu độc ác, không có mày thì sẽ không thể chôn cất con bé được! - Veltraninov hét lên, thở hổn hển.

Ông này quay đầu lại phía anh, nói:

– Tìm cái tay… chuẩn úy pháo binh ấy… còn nhớ chứ? - Ông ta uốn lưỡi nói một cách khó nhọc.

– C-á-i g-ì? - Veltraninov gào lên, người run bắn như bị bệnh.

– Bố nó đấy! Đi mà tìm hắn… chôn cất…

– Nói láo! - Veltraninov thét lên, rũ rượi. - Mày tức giận… tao cũng biết là mày chuẩn bị sẵn cái đó cho tao!

Anh phát khùng giơ nắm đấm khủng khiếp lên ngay trên đầu Pavel Pavlovich. Chỉ cần chút xíu nữa thôi, là anh có thể giết chết ông này chỉ bằng cú đấm. Hai người đàn bà sợ hãi tránh ra xa, còn Pavel Pavlovich thậm chí không cả chớp mắt. Nỗi tức giận điên cuồng, thú vật làm biến dạng toàn bộ khuôn mặt ông ta.

– Còn mày có biết, - ông ta nói một cách chắc nịch, như thể một người hoàn toàn tỉnh táo, - một câu chửi của người Nga không…? (và ông ta nói ra một câu chửi không thể nào đưa vào bản in được). Thế đấy, cút đi với nó! - Sau đó lấy hết sức vùng ra khỏi tay Veltraninov, ông ta bật ngửa ra sau tí nữa thì ngã.

Hai người đàn bà vội đỡ lấy ông ta và lần này vừa chạy họ vừa kêu lên the thé, gần như kéo lê Pavel Pavlovich. Veltraninov không đuổi theo.

Ngày hôm sau, vào lúc một giờ trưa, ở nhà nghỉ của gia đình Pogorelsev xuất hiện một viên chức độ tuổi trung niên, khá lịch thiệp, mặc quần áo công sở, lễ phép trao cho Klavdia Petrovna một gói giấy đề tên nàng và người gửi là Pavel Pavlovich Trusovski. Trong gói giấy có một bức thư, ba trăm rúp và giấy tờ cần thiết của Liza. Pavel Pavlovich viết ngắn gọn, vô cùng cung kính và lịch sự. Ông hết sức biết ơn bà Klavdia Petrovna vô cùng cao quý vì sự chăm sóc tận tình của bà đối với đứa trẻ mồ côi và vì việc đó chỉ mình Chúa mới có thể ban thưởng cho bà. Ông ta nói một cách mù mờ rằng sức khỏe quá kém không cho phép ông ta tới tự chôn cất đứa con gái bất hạnh mà ông ta rất mực yêu thương, và đặt mọi hi vọng vào tấm lòng hiền dịu tựa thiên thần của quý bà cao quý. Còn ba trăm rúp được dùng, như ông ta giải thích tiếp trong bức thư, - cho việc chôn cất và những chi tiêu nói chung phát sinh do bệnh tật của đứa bé. Nếu như số tiền đó còn thừa ra chút nào, thì kẻ tôi tớ hèn mọn và cung kính này kính mong bà hãy sử dụng để làm lễ cầu hồn cho Liza đã khuất, để vong hồn cháu nó được thanh thản. Viên quan chức, người chuyển thư, không thể giải thích được điều gì rõ hơn; đại khái, qua đôi ba câu nói của ông này, có thể hiểu là ông đảm nhiệm việc giao tận tay cho quý phu nhân cái bọc này chỉ là thể theo sự khẩn cầu của Pavel Pavlovich. Ngài Pogorelsev cảm thấy bực mình về cái câu: “Về những chi phí phát sinh do bệnh tình” đã quyết định chỉ giữ lại năm mươi rúp gọi là tiền chôn cất, - bởi không nên tước cái quyền của người cha chôn cất con mình, - còn hai trăm năm mươi rúp thì hoàn lại ngay cho ngài Trusovski. Klavdia Petrovna ra quyết định cuối cùng là cái trả lại ông ta không phải là tiền, mà là tấm biên lai thu tiền của nhà thờ nghĩa trang về khoản giỗ chạp hàng năm cho cô bé Elizaveta vừa tạ thế. Tấm biên lai đó sau này sẽ đưa cho Veltraninov để chuyển ngay cho cha đứa bé. anh gửi vào địa chỉ khách sạn qua đường bưu điện.

Sau tang lễ Veltraninov đi khỏi nhà nghỉ. Đúng hai tuần lễ anh lang thang trong phố không mục đích, một mình, va vào mọi người đi trên đường vì mải nghĩ. Thỉnh thoảng anh nằm dài cả ngày trên đi-văng, quên cả những vật dụng bình thường nhất. Những người trong gia đình Pogorelsev nhiều lần gọi anh tới nhà. anh hứa đến nhưng rồi lại quên ngay. Thậm chí Klavdia Petrovna còn tự đến nhà thăm anh, song anh đi vắng. Tình trạng như vậy cũng xảy ra với với viên luật sư của anh; là vì viên luật sư này đã có cái để mà thông báo: cái công việc nặng nề, rắc rối đã được tay này giải quyết khôn khéo, hầu như đã ổn thoả, đối phương đồng ý hòa giải và chia cho Veltraninov phần lớn tài sản thừa kế. Vấn đề còn lại chỉ chờ có sự thoả thuận của bản thân anh. Cuối cùng viên luật sư cũng gặp được anh ở nhà và cực kì ngạc nhiên trước sự uể oải, lãnh đạm của thân chủ mình, người cách đây không lâu lúc nào cũng nôn nóng, sốt ruột, khi nghe thông báo.

Những ngày nóng nhất trong tháng bẩy đang diễn ra, song Veltraninov quên cả thời gian. Nỗi đau khổ làm tổ trong tâm hồn, như cái nhọt chín rữa, từng phút giây một nó bắt anh cảm nhận rõ rệt về mình trong những suy nghĩ dằn vặt, khốn khổ. Nỗi đau lớn nhất đó là Liza chết mà chưa kịp nhận ra anh, không biết được rằng anh yêu nó khổ sở tới mức nào! Mục đích của cuộc đời từng thấp thoáng trước mắt trong cái ánh sáng của niềm vui rạng ngời, bỗng nhiên tắt ngấm trong bóng đêm vĩnh viễn. Cái mục đích ấy chính là ở chỗ, - giờ đây anh thường xuyên nghĩ về nó, - từng ngày, từng giờ và cả cuộc đời Liza luôn cảm nhận trong mình tình yêu của anh. “Không một ai trong chúng sinh có thể có được một mục đích nào cao quý hơn!” - Đôi khi anh nghĩ trong niềm hân hoan rầu rĩ. - Nếu như còn có những mục đích khác, thì không có bất cứ cái nào thánh thiện hơn mục đích ấy!”. Với tình yêu của Liza, - anh mơ mộng, cuộc đời thối tha, vô nghĩa trước đây của mình sẽ được cứu chuộc, trở nên trong sạch; thay vì con người vô tích sự, đốn mạt, hết thời, - mình ấp ủ, nâng niu cho cuộc đời một sinh linh tuyệt diệu, và vì sinh linh ấy mà mình được tha thứ, và mình tự tha thứ cho bản thân tất thẩy”.

Những suy nghĩ tự ý thức ấy luôn gắn kết không rời với những kí ức sáng rõ, gần gũi, luôn khiến tâm can anh đau nhói, về đứa trẻ đã chết. Anh luôn mường tượng khuôn mặt thanh tú của nó, nhớ lại từng biểu hiện trên khuôn mặt đáng yêu ấy. anh nhớ nó cả lúc nó đã nằm trong quan tài, giữa những bông hoa, nhưng nhiều nhất vẫn là khi nó hôn mê, trong cơn sốt nóng, với cặp mắt mở to, bất động. Đột nhiên anh nhớ lại rằng, khi nó đã nằm trên bàn, có trời biết tại sao anh bỗng nhận thấy một ngón tay của nó bị đen tím lại vì bệnh tật. Khi ấy điều đó khiến anh vô cùng choáng váng và anh thương ngón tay bé nhỏ bất hạnh ấy tới mức trong đầu anh lần đầu tiên xuất hiện ý nghĩ ngay lập tức tìm cho ra và giết chết Pavel Pavlovich, - trước khi anh trở thành “giống như bị vô cảm”. Có phải tính kiêu hãnh bị xúc phạm đã dày vò trái tim bé nhỏ ấy, có phải ba tháng bị dày vò khốn khổ vì người cha bỗng nhiên thay thế tình yêu bằng nỗi hận thù và xúc phạm nó bằng những lời lẽ đáng hổ thẹn nhất, cười nhạo trên nỗi sợ hãi của nó và cuối cùng bỏ rơi nó cho những người xa lạ?” Tất cả những điều đó liên tục quay cuồng trong đầu óc anh dưới đủ mọi kiểu. “Liệu ngài có hiểu Liza là gì đối với tôi không?” - anh chợt nhớ tới tiếng kêu của Trusovski đang say và cảm thấy tiếng kêu đó hoàn toàn không phải những lời giả dối uốn éo, mà là sự thật và ở đó ẩn chứa tình yêu. “Làm sao kẻ đốn mạt này lại có thể tàn nhẫn như thế đối với đứa trẻ mà hắn từng yêu thương tới vậy, có thể thế được chăng?”. Nhưng cứ mỗi lần anh cố vứt bỏ câu hỏi đó, như thể xua nó ra khỏi mình, thì lại nhận thấy trong nó có điều gì đó thật kinh khủng, không chịu đựng nổi đối với anh và - không thể giải quyết nổi.

Rồi vào một ngày chính bản thân anh cũng không nhớ đã đi ra nghĩa trang nơi chôn cất Liza như thế nào và đi tìm mộ cô bé. Từ lúc an táng Veltraninov chưa một lần đặt chân tới đây. Anh cảm thấy sẽ quá đau khổ và không dám tới đó. Nhưng thật lạ, khi len được vào và hôn lên ngôi mộ đứa trẻ anh lại thấy dễ chịu hơn. Đó là một buổi chiều quang đãng, mặt trời đang lặn; xung quanh, gần ngôi mộ, cỏ xanh non mơn mởn; gần đó, trong bụi hồng dại, một con ong đang lượn vù vù; những bông hoa và vòng hoa mà đám trẻ và Klavdia Petrovna để lại trên mộ Liza cùng với những giải băng bị gió giật đứt một nửa. Thậm chí một niềm hi vọng nào đó lần đầu tiên, sau một thời gian dài, làm sống lại trái tim anh. “Thật nhẹ nhàng” - anh nghĩ, cảm nhận sự tĩnh lặng nơi nghĩa địa và nhìn lên bầu trời bình thản, sáng trong. Một niềm tin tinh khiết, êm đềm vào điều gì đó như cơn sóng tràn ngập tâm hồn anh.

“Đó là Liza gửi tới cho mình, đó là con bé chuyện trò với mình” - Anh nghĩ.

Trời tối hẳn khi Veltraninov rời nghĩa trang trở về nhà. Cách cổng nghĩa trang không xa lắm, trong một căn nhà gỗ thấp nằm sát rìa đường, có bầy những thứ gì đó trông như hàng ăn hay quán bia; đằng sau cánh cửa sổ mở toang nhìn rõ đám khách bên trong đang ngồi cạnh những chiếc bàn. Veltraninov chợt nhận ra Pavel Pavlovich trong đám khách đó. Ông này ngồi ngay cạnh cửa sổ cũng đã thấy anh và chăm chú nhìn anh với vẻ tò mò từ trong cửa sổ. Veltraninov tiếp tục rảo bước; không lâu sau, anh nghe thấy tiếng những bước chân đuổi theo; đúng là có người đuổi theo thật và không ai khác ngoài chính Pavel Pavlovich; có thể, từ trong cửa sổ ông ta đã nhận thấy nét mặt biểu hiện sự hòa giải của Veltraninov và điều này đã cuốn hút và làm ông ta phấn chấn. Khi đuổi kịp, ông ta mỉm cười ngượng ngùng, nhưng không còn là nụ cười méo mó say sỉn trước đây; ông ta thậm chí còn hoàn toàn không say nữa.

– Xin chào ngài, - ông ta nói.

– Xin chào ngài, - Veltraninov đáp lại.