– Ngài thấy chưa? Thấy chưa? - Pavel Pavlovich nhảy bổ tới chỗ Veltraninov sau khi chàng thanh niên đã đi ra.

– Vâng, ngài thực không may! - Veltraninov nói một cách không chủ tâm. Anh đã chẳng nói những lời như vậy, nếu như cơn đau trong ngực mỗi lúc một gia tăng đang hành hạ anh. Pavel Pavlovich giật người lên như phải bỏng.

– Còn ngài thì sao biết thương tôi như vậy mà không đưa lại chiếc vòng là sao?

– Tôi chưa kịp…

– Thương tự đáy lòng, như một người bạn chân chính thương người bạn chân chính của mình?

– Phải, cũng có thương, - Veltraninov bắt đầu nổi giận.

Tuy vậy anh cũng kể ngắn gọn việc mình nhận lại chiếc vòng như thế nào và Nadezda Fedosievna gần như buộc anh ta cùng hợp tác ra sao…

– Ngài biết rằng tôi đã chẳng nhận chiếc vòng đó với bất cứ giá nào; không có việc này đã có khối chuyện khó chịu rồi!

– Phải lòng rồi thì cứ nhận đi! - Pavel Pavlovich cười khinh khích.

– Thật ngu xuẩn từ phía ngài; tuy vậy tôi cũng phải xin lỗi ngài. Tự bản thân ngàivừa thấy đấy, tôi đâu có đóng vai trò chính trong chuyện này, mà là những người khác kia!

– Dù sao thì cũng phải lòng rồi.

Pavel Pavlovich ngồi xuống và rót rượu vào cốc của mình.

– Ngài tưởng tôi chịu thua thằng ranh ấy chăng? Lùa cừu thì phải lấy sừng, thế đấy! Ngày mai tôi sẽ tới đó lấy sừng lùa bằng hết. Tôi sẽ tống cổ thằng lỏi con ấy khỏi cái trại trẻ…

Ông ta uống một hơi hết cốc rượu và rót thêm. Nói tóm lại, hành động của ông ta lúc này trở nên phóng túng, buông thả.

– Ái chà, Nadezka cùng với Sasenka, những đứa trẻ dễ thương, - híc-híc-híc!

Ông ta tức giận đến mất khôn. Lại một tiếng sấm lớn nổ vang; chớp giật sáng lóa và mưa bắt đầu tuôn như trút. Pavel Pavlovich đứng dậy ra đóng cửa sổ.

– Nó vừa hỏi ngài: “Ngài có sợ sấm không?” - Híc - híc! Veltraninov sợ sấm! Kobylnikov bị sao nhỉ, Kobylnikov… Còn về tuổi năm mươi - hả? Ngài nhớ chứ? Pavel Pavlovich châm chọc.

– Dù sao ngài cũng nên nghỉ lại đây - Veltraninov lôi cuốn sự chú ý, nói một cách khó nhọc vì đau, - tôi đi nằm… còn thì tùy ngài.

– Phải rồi, trời đất thế này đến chó người ta cũng còn không đuổi ra khỏi nhà cơ mà! - Pavel Pavlovich tự ái cướp lời, hơn nữa, còn mừng vì tìm được cớ để tự ái.

– Vâng, ngài cứ việc ngồi, cứ việc uống… cả ngủ qua đêm nữa! Veltraninov lẩm bẩm, trườn người trên đi-văng và khẽ rên lên.

– Ngủ đêm á? - Thế ngài, ngài không sợ à?

– Sợ cái gì? - Veltraninov bất thình lình nhỏm đầu dậy.

– Không, có gì đâu. Lần trước ngài có vẻ sợ hãi, ấy là tôi chỉ có cảm giác như vậy…

– Ngài thật ngu ngốc! - Veltraninov không nhịn được và bực bội nằm quay mặt vào tường.

– Không sao, - Pavel Pavlovich nói.

Người ốm bỗng thiếp đi, chỉ sau một phút nằm xuống. Sự căng thẳng khác thường kéo dài cả ngày, thêm vào đó là sự suy sụp sức khỏe trong suốt thời gian trước đó, khiến cho Veltraninov bất thình lình quỵ hẳn và anh kiệt quệ, yếu ớt như một đứa trẻ. Nhưng cơn đau vẫn tiếp tục lấn át cả sự mệt mỏi cùng giấc ngủ; sau một tiếng đồng hồ anh tỉnh giấc và khó nhọc đứng dậy. Cơn dông đã lặng, trong phòng khói thuốc lá mờ mịt, chai rượu cạn sạch, còn Pavel Pavlovich thì ngủ trên chiếc đi-văng phía bên kia. Ông ta nằm sấp, gối đầu lên chiếc gối đi-văng, không cởi quần áo và ủng. Chiếc kính cầm tay đã cũ của ông ta trượt từ túi áo ra mép đi-văng và chỉ tí nữa là rơi xuống sàn. Chiếc mũ vất lăn lóc bên cạnh, dưới sàn nhà. Veltraninov rầu rĩ ngó ông ta và cũng chẳng buồn đánh thức ông ta dậy. Co quắp lại vì đau, anh lê từng bước quanh phòng, vì không còn sức để mà nằm. Anh nôn nao và suy nghĩ về bệnh tình của mình.

Anh sợ cơn đau này trong ngực và không phải là không có lí do. Những cơn đau như thế này xuất hiện từ lâu rồi, song cũng không phải là thường xuyên, năm một lần, hoặc hai năm một lần. Anh biết chứng đau này là từ gan. Thoạt đầu, cơn đau tập trung ở một điểm nào đó ở ngực, ở ức, hoặc cao hơn một chút, mới chỉ tức tức, chưa dữ dội lắm, nhưng huyết áp bị kích thích. Cơn đau không ngừng nghỉ đôi khi kéo dài đến chín tiếng đồng hồ liên tục, cuối cùng con bệnh đau tới mức huyết áp tăng không thể chịu dựng nổi và cảm thấy như sắp chết. Lần cuối vào năm ngoái cơn đau này kéo dài chín tiếng, sau đó mới lặng dần, anh yếu tới độ nằm trên giường tay chỉ cựa quậy được một chút và bác sĩ cho phép anh cả ngày chỉ được uống mấy thìa nước trà loãng và ăn vài mẩu bánh mì dầm trong nước canh, như cho một đứa trẻ đang còn bú mẹ. Cơn đau xuất hiện từ những nguyên nhân khác nhau, nhưng trước hết từ sự căng thẳng thần kinh. Và cơn đau qua khỏi cũng rất lạ: đôi khi nó phát ngay từ đầu, trong khoảng nửa tiếng, từng cơn nhẹ, và rồi qua ngay lập tức; còn thỉnh thoảng, như trận cuối vừa rồi, không có gì có thể giúp được và cơn đau thuyên giảm nhờ rất nhiều trận nôn ra liên tiếp. Bác sĩ thừa nhận sau này rằng ông ta tin con bệnh bị ngộ độc. Giờ đây chờ đến sáng còn rất lâu, mà anh lại không muốn gọi bác sĩ vào lúc đêm hôm như thế này. Cuối cùng không thể chịu đựng nổi anh nôn ọe ầm ĩ. Tiếng nôn oẹ đã đánh thức Pavel Pavlovich: ông ta nhỏm dậy trên đi-văng, ngồi một lúc, sợ hãi nghe ngóng và không tin vào mắt mình khi nhìn thấy Veltraninov đang chạy đi chạy lại giữa hai phòng. Chai rượu uống hết, không như mọi khi, rõ ràng tác động mạnh tới ông và rất lâu ông không thể hiểu được chuyện gì đang xảy ra; cuối cùng rồi ông cũng hiểu ra và lao tới Veltraninov; anh này lẩm bẩm điều gì đó trả lời ông.

– Đó là từ gan ngài mà ra, tôi biết bệnh này! - Pavel Pavlovich bỗng linh hoạt hẳn lên - Ngài Petr Kuzmych ở Polosukhin, cũng bị in hệt thế này, cũng từ gan cả. Bệnh này phát ra từng cơn. Petr Kuzmych bao giờ cũng bị từng cơn… có thể chết người đấy! Tôi chạy tìm Mavra nhé?

– Không cần, không cần! - Veltraninov run rẩy xua tay - Không cần gì cả.

Nhưng Pavel Pavlovich, có trời hiểu được tại sao, gần như quên cả bản thân, coi việc cứu Veltraninov tới cái mức như thể cứu chính con trai ruột. Ông bỏ ngoài tai lời chủ nhà, cố hết sức thuyết phục sự cần thiết của việc chườm nóng và, hơn thế, phải uống ngay lập tức hai, ba chén trà loãng, “không phải là trà nóng, mà là trà đun sôi kia! Và rồi ông vẫn chạy tìm Mavra, không chờ sự cho phép của chủ nhà, cùng với chị ta nổi lửa trong cái bếp thường khi trống rỗng, đun ấm samova; cùng lúc còn kịp cho người bệnh nằm lên giường, cởi quần áo ngoài, đắp chăn, tất cả mất chừng hai mươi phút, vừa đun xong trà, vừa kịp chườm lượt đầu.

– Những cái đĩa chườm nóng rãy! - Ông nói, giọng phấn chấn, tay đặt một chiếc đĩa được làm nóng bọc trong giấy ăn lên chỗ ngực bị đau của Veltraninov. - Không có những cái chườm khác, mà kiếm cũng rất lâu, còn chườm bằng đĩa thì thế với ngài là cách chườm tốt nhất; tôi đã từng thử cách này với Petr Kuzmych. Bệnh này có thể chết đấy. Hãy uống trà đi, nuốt lấy vài ngụm, có bỏng tí cũng không sao; cuộc sống quý hơn…

Pavel Pavlovich quấy quả Mavra còn đang ngái ngủ; cứ mỗi ba, bốn phút phải thay đĩa chườm. Sau chiếc đĩa thứ ba và uống một hơi tách trà nóng thứ hai, Veltraninov bỗng cảm thấy nhẹ người.

– Nếu như ngài giảm được cơn đau ngay, thì ơn Chúa, đó là dấu hiệu tốt! - Pavel Pavlovich kêu lên và phấn khởi chạy đi thay đĩa và lấy thêm nước trà mới.

– Chỉ cần bẻ gãy cơn đau! Ta cần phải đẩy lùi cơn đau! - Chốc chốc ông lại nhắc đi nhắc lại.

Sau nửa tiếng, cơn đau dứt hẳn, nhưng người bệnh bị hành tới mức mặc cho Pavel Pavlovich cầu khẩn anh cũng không chịu “làm thêm một đĩa nữa”. Đôi mắt anh nhắm lại vì quá yếu.

– Ngủ, ngủ - Anh yếu ớt nhắc lại.

– Chứ còn gì! - Pavel Pavlovich đồng tình.

– Ngài cũng ngủ đi… mấy giờ rồi?

– Sắp hai giờ rồi, kém mười lăm phút.

– Ngài đi ngủ đi.

– Tôi đi ngủ đây, ngủ đây.

– Ngài, ngài - anh thều thào khi Pavel Pavlovich chạy tới và cúi xuống người anh, ngài - tốt hơn tôi! Tôi hiểu tất cả, tất cả, tất cả… Đội ơn.

– Ngài ngủ đi, ngủ đi, - Pavel Pavlovich thì thầm và nhanh chóng nhón chân đi tới đi-văng của mình.

Người ốm trước lúc thiếp đi còn nghe thấy Pavel Pavlovich khẽ khàng trải chăn, cởi áo khoác, cuối cùng tắt nến và thở rất khẽ để không gây tiếng động, tiến tới đi-văng dành cho mình.

Không còn nghi ngờ, Veltraninov nằm ngủ và thiếp đi rất nhanh sau khi nến tắt; anh còn nhớ rõ điều đó. Nhưng trong tất cả thời gian của giấc ngủ, cho tới tận lúc tỉnh dậy, anh nhìn thấy trong mơ mình không hề ngủ và có vẻ như không thể nào ngủ thiếp đi được, mặc dù vô cùng mệt và yếu. Cuối cùng anh mơ thấy một giấc mơ trong đó anh bắt đầu bị mê sảng và không thể nào xua đuổi được những bóng ma mỗi lúc một dày đặc vây xung quanh, cho dù vẫn ý thức được rằng đó chỉ là cơn mê sảng chứ không phải hiện thực. Những bóng ma đó hoàn toàn quen thuộc; căn phòng của anh dường như chật cứng những người là người, còn cửa thông ra ngoài sảnh thì mở toang; mọi người từng đoàn từng đoàn đi vào làm chật toàn bộ cầu thang. Đằng sau chiếc bàn đặt giữa phòng có một người ngồi, giống in hệt như ở trong cơn mê mà anh nhìn thấy tháng trước đó. Cũng như hồi ấy, người này ngồi chống tay lên mặt bàn và không muốn nói; nhưng lúc này ông ta đội một chiếc mũ tròn có đính băng tang. “Sao? Chả lẽ đó lại là Pavel Pavlovich?” - Anh nghĩ, song khi nhìn vào mặt cái người im lặng ấy anh thấy rõ đó hoàn toàn là một người nào đấy khác hẳn. “Sao ông ấy lại đeo băng tang?” Veltraninov thắc mắc. Tiếng ồn, những tiếng chuyện trò và tiếng kêu của mọi người chen chúc nhau gần chiếc bàn thật kinh khủng. Có vẻ như những người này còn làm dữ ghê gớm hơn với Veltraninov so với những người trong giấc mơ tháng trước. Họ đe dọa anh bằng những nắm đấm và ra sức gào thét điều gì đó vào mặt anh, song về điều gì thì anh không thể hiểu nổi. “Ờ thì đó là một cơn mê sảng, mình biết mà! - Anh nghĩ, - mình biết là mình không thể ngủ được và dậy bây giờ, không muốn nằm vì buồn chán!…”. Nhưng, tuy nhiên những tiếng kêu và mọi người cùng những cử chỉ của họ, tất cả - rõ và thật tới nỗi, đôi lúc anh phải nghi ngờ: “Chẳng lẽ tất cả những điều này thực ra là mê sảng? Những người này muốn gì ở mình, trời đất ơi! Nhưng nếu đây không phải mê sảng, thì chả lẽ, những tiếng kêu như vậy lại không đánh thức Pavel Pavlovich từ bấy đến giờ? Bởi vì ông ấy đang ngủ trên đi-văng ngay cạnh đây?”. Cuối cùng, bỗng có điều gì đó xảy ra, lại cũng hệt như như lúc ấy, trong giấc mơ ấy; mọi người vội vã lao lên cầu thang và chen chúc ở trước cửa ra vào, vì một đám người mới vừa từ cầu thang lao bổ vào phòng. Những người này mang cái gì đó theo người, cái gì đó to và nặng; nghe rõ tiếng bước chân nặng nề của những người khuân vác trên những bậc thang và tiếng trao đổi hổn hển, vội vã của họ. Trong phòng vang lên những tiếng kêu: “Họ đang mang tới, đang mang tới!”, mọi con mắt cùng sáng lên và chiếu thẳng vào Veltraninov. Tất cả mọi người vừa đe dọa vừa ngạo nghễ chỉ cho anh về phía thang gác. Khi không còn chút nghi ngờ rằng đó chỉ là mê sảng, mà là hiện thực, anh kiễng chân để nhìn qua những mái đầu xem người ta khênh cái gì. Tim anh đập thình thịch - thình thịch - thình thịch - và rồi bất thình lình, in hệt như lúc ấy, trong giấc mơ ấy, vang lên ba tiếng chuông ngoài cửa. Và cũng lại là những tiếng chuông rõ tới mức, thật tới mức tất nhiên chúng không thể có trong giấc mơ!… Veltraninov kêu lên và tỉnh giấc.

Nhưng, không giống như lúc bấy giờ, anh không vùng chạy tới cửa. Một ý nghĩ nào đó điều khiển cử động đầu tiên của anh và trong giây phút chớp nhoáng ấy liệu có thể có ý nghĩ nào đó trong đầu anh, nhưng dường như có ai đó mách bảo anh cần phải làm gì: anh vùng ra khỏi chăn, hai tay giơ ra phía trước như thể bảo vệ và chặn sự tấn công ngay từ phía Pavel Pavlovich nằm ngủ. Hai tay anh chạm ngay phải tay của ai đó đang lao xuống người và anh nắm chặt lấy chúng quả là có ai đó đang đứng bên cạnh đang cúi xuống. Màn cửa sổ buông phủ, nhưng trong phòng cũng không đến nỗi tối lắm, bởi vì từ phòng bên, nơi không có rèm cửa sổ, ánh sáng yếu ớt lọt vào. Bất thình lình một cái gì đó rạch lòng bàn tay và những ngón tay phải đau khủng khiếp và anh nhận ra ngay tay mình đang nắm chặt lưỡi dao hoặc một con dao cạo… Cũng trong khoảng khắc ấy một vật gì đó nặng nề rơi đánh bịch xuống sàn.

Veltraninov có thể khỏe gấp đôi Pavel Pavlovich, song cuộc vật lộn giữa hai người kéo dài khá lâu, khoảng hơn ba phút. Chẳng bao lâu anh đè được ông ta xuống sàn, bẻ hai tay quặt về phía sau và không biết để làm gì anh lập tức muốn trói hai tay ông ta lại. Anh bắt đầu sờ soạng tìm kiếm dây trói bằng tay trái, còn tay phải bị thương thì giữ kẻ giết người. Anh tìm rất lâu sợi dây trên bậu cửa sổ, cuối cùng sờ được và giật nó xuống. Bản thân anh sau này lấy làm kinh ngạc không hiểu tại sao mình có nổi sức mạnh có thể nói là siêu nhiên để làm tất cả những việc đó. Trong ba phút vật lộn, cả người này lẫn người kia không ai nói lấy một từ; chỉ nghe thấy tiếng thở dốc của họ và tiếng động khô khốc của cuộc vật lộn. Cuối cùng, vặn được hai tay Pavel Pavlovich ra sau, trói lại, để ông ta ngồi dưới sàn, Veltraninov đứng dậy đi tới cửa sổ kéo màn gió và nâng rèm cửa. Trên con phố hiu quạnh trời đã bắt đầu sáng. Anh mở cửa sổ và đứng đó một lúc, hít thật sâu không khí trong lành của buổi sáng. Đã năm giờ sáng. Sau khi đóng cửa sổ không mấy vội vã, anh tiến tới chỗ chiếc tủ lấy ra một chiếc khăn sạch buộc chặt bàn tay bị thương để cầm máu đang chảy. Dưới chân anh, nằm trên thảm là con dao cạo đang mở; anh nhặt lên, gập lại và cất nó vào trong hộp cạo râu quên đóng nắp từ sáng đặt trên một chiếc bàn nhỏ, sát ngay cạnh chiếc đi-văng Pavel Pavlovich nằm, sau đó cất chiếc hộp cạo râu vào tủ bàn làm việc, khóa lại. Sau khi làm xong tất cả những việc đó anh tiến tới gần Pavel Pavlovich nhìn kĩ ông ta.

Trong thời gian đó ông này cố bằng mọi cách nhổm dậy và ngồi vào ghế bành. Ông ta không mặc quần áo, trên mình chỉ có đồ lót, không giầy dép. Phía lưng và hai ống tay áo chiếc sơ mi của ông ta đẫm máu; song không phải máu của ông ta, mà từ bàn tay bị thương của Veltraninov. Tất nhiên, người ngồi đó là Pavel Pavlovich, song gần như không thể nhận ra ông ta vào giây phút đầu tiên của cuộc gặp bất ngờ, - bởi mặt mũi ông ta thay đổi khủng khiếp. Ông ta ngồi không được tự nhiên vì hai tay bị trói quặt phía sau, với khuôn mặt biến dạng, đau đớn và xanh lét, thỉnh thoảng lại rùng mình. Ông ta nhìn Veltraninov bằng một ánh mắt chăm chú, song mờ đục, dường như vẫn chưa nhận ra mọi thứ. Ông ta bỗng nhoẻn cười ngây độn, hất hàm về phía bình nước đặt trên bàn, giọng đứt quãng, gần như thầm thì:

– Cho xin ngụm nước.

Veltraninov rót nước và tự tay cho ông ta uống. Pavel Pavlovich uống ừng ực; sau khi uống được ba ngụm, ông ta ngẩng đầu và nhìn chằm chằm vào mặt Veltraninov đứng trước mặt, tay cầm cốc nước, nhưng không nói gì và lại tiếp tục uống nốt cốc nước. Sau khi uống xong ông ta thở một hơi dài. Veltraninov cầm lấy chiếc gối của mình, vơ theo áo khoác ngoài rồi đi vào phòng kế bên, khóa chặt cửa phòng nơi Pavel Pavlovich đang ngồi.

Cơn đau cách đó không lâu đã qua khỏi hoàn toàn, song anh lại cảm thấy vô cùng mệt mỏi sau sự cố gắng quá mức diễn ra vừa rồi của cái sức lực có trời hiểu từ đâu mà có được. Veltraninov thử cố hiểu những gì đã xảy ra, nhưng những ý nghĩ của anh gắn kết một cách yếu ớt; cơn chấn động quá mạnh. Đôi mắt anh lúc thì nhắm có tới mươi phút, lúc thì anh bỗng rùng mình, bừng tỉnh, nhớ lại tất cả, giơ bàn tay bị đau quấn bằng chiếc khăn đẫm máu và bắt đầu nghĩ một cách ráo riết. Anh chắc chắn một điều rằng Pavel Pavlovich đúng là muốn cắt cổ mình, chỉ có điều có thể trước đó mười lăm phút tự bản thân ông ta không biết là mình cắt cái gì. Cái hộp đựng dao cạo, có thể, chỉ mới chiều qua trượt qua cái nhìn của ông ta, không làm nảy sinh một ý nghĩ nào về việc này và chỉ ở lại trong trí nhớ của ông ta mà thôi. (Những chiếc dao cạo luôn được khóa trong ngăn tủ bàn làm việc, chỉ có sáng hôm trước Veltraninov lấy chúng ra để cạo, tỉa mấy chiếc râu gần ria mép và tóc mai, cái việc mà thỉnh thoảng anh vẫn làm).

“Nếu ông ta chủ tâm giết mình từ lâu, thì có lẽ phải chuẩn bị trước dao, hoặc súng lục, chứ không không phải tính nhờ đến những con dao cạo râu của mình mà ông ta chưa hề nhìn thấy trước chiều hôm qua” - Anh nhân thể nghĩ thêm.

Cuối cùng, đồng hồ điểm sáu giờ. Veltraninov bừng tỉnh, mặc quần áo và đi tới chỗ Pavel Pavlovich. Khi mở cửa anh không tài nào hiểu được: không hiểu được mình khóa Pavel Pavlovich để làm gì và tại sao không thả ông ta ra khỏi nhà ngay từ lúc ấy? Và anh còn vô cùng ngạc nhiên khi thấy kẻ bị giam giữ quần áo chỉnh tề; chắc là tìm được cách tự cởi trói. Ông ta ngồi trên ghế bành, nhưng đứng ngay dậy khi Veltraninov bước vào phòng, cầm sẵn chiếc mũ trong tay. Cái nhìn lo lắng, hoảng sợ của ông ta dường như vội nói:

“Đừng có mở miệng, chả có gì mà phải mở miệng, không có gì để mà nói cả…”

– Hãy đi đi! - Veltraninov nói. - Cầm lấy cái hộp của ngài - anh nói thêm.

Pavel Pavlovich từ cửa quay trở lại cầm lấy cái hộp đựng chiếc vòng kim cương đặt ở trên bàn, đút vào túi áo khoác và đi ra phía cầu thang. Veltraninov đứng ở chỗ cửa ra vào để khóa lại sau khi ông ta ra khỏi căn phòng. Mắt của họ gặp nhau lần cuối; Pavel Pavlovich bỗng dừng lại, cả hai cùng nhìn vào mắt nhau mất khoảng năm giây, thoáng chút ngập ngừng; cuối cùng Veltraninov khẽ xua tay yếu ớt trước mặt ông ta.

– Thôi, đi đi! - Anh nói khẽ rồi khóa cửa ngay sau lưng ông ta.