Mùa hè trôi qua, trái với sự chờ đợi trước đó, Veltraninov đã ở lại Peterbua. Chuyến đi nghỉ ở miền Nam anh đành phải huỷ, còn vụ kiện cáo thì vẫn chưa thấy có gì sáng sủa. Vụ tranh chấp điền trang đã xoay chuyển theo hướng bất lợi. Mới ba tháng trước đây nó còn có vẻ quá đơn giản, gần như không có tranh cãi; vậy mà bỗng dưng thay đổi tất tật. “Mọi thứ lại còn thay đổi tệ hại nữa chứ!” Veltraninov thầm nhắc đi nhắc lại câu nói đó một cách cay cú. Anh không tiếc tiền thuê một luật sư khôn khéo, nổi tiếng, với giá đắt; nhưng vì bồn chồn bứt rứt không yên, thành thử anh cứ xông vào tự làm mọi việc: đọc và viết các thứ giấy tờ mà viên luật sư đã làm quá ẩu; chạy đôn chạy đáo tới các nhiệm sở, hỏi han đủ thứ, quấy nhiễu hết người nọ đến người kia, đến nỗi viên luật sư cũng phải than phiền và xua anh về nhà nghỉ ở ngoại ô cho yên chuyện. Nhưng thậm chí đến nghỉ ngơi anh cũng chẳng màng. Bụi bặm, ngột ngạt, những đêm trắng Peterbua, thần kinh căng thẳng - đó là tất cả những thứ anh hưởng thụ ở đây. Căn hộ của Veltraninov ở đâu đó gần Nhà hát Lớn. Căn hộ này anh vừa mới thuê và cũng không mấy ưng ý - “Mọi cái đều chẳng ra làm sao!”. Chứng bệnh tưởng của anh lại phát triển từng ngày; với lại anh cũng đã sống chung với căn bệnh này từ lâu rồi.

Đó là một người từng trải, giao du rộng rãi, không còn trẻ, chừng ba tám, ba chín, và toàn bộ “cái sự già” - như anh ta vẫn thường nói - sộc đến “hoàn toàn gần như bất ngờ”; nhưng bản thân Veltraninov cũng hiểu rằng mình già đúng ra không phải theo số tuổi, mà là theo chất lượng tuổi và nếu như sự xuống cấp của anh có bắt đầu, thì nó là từ phía trong, chứ không phải ở bề ngoài. Nhìn bề ngoài, cho tới nay nom anh vẫn trẻ. Đó là một người đàn ông cao lớn, rắn rỏi, nước da sáng, tóc dầy và không có lấy một sợi bạc, cả ở trên đầu, lẫn ở bộ râu màu nâu chấm ngang ngực. Thoạt nhìn, nom anh vụng về, dáng vẻ cẩu thả, song nếu nhìn kĩ các vị sẽ nhận ra ngay ở con người ấy một quý ngài biết kiềm chế tuyệt vời và, vào lúc nào đó, đã từng nhận được một nền giáo dục thượng lưu cao quý nhất. Phong thái của Veltraninov cho tới giờ vẫn thoải mái, dạn dĩ, thậm chí còn duyên dáng, bất chấp vẻ luộm thuộm và buông thả do anh tự tạo ra. Cho tới tận bây giờ nom anh vẫn đầy tự tin, thói tự tin kiên định nhất, ngạo mạn một cách quý phái nhất, và, có thể, tự anh cũng biết rất rõ mức độ của nó ở bản thân, cho dẫu anh là một người không chỉ thông minh, mà thậm chí nhiều khi còn tỏ ra rất hiểu biết, một con người hẳn là có học với những khả năng không thể nghi ngờ. Sắc mặt Veltraninov, một khuôn mặt cởi mở và hồng hào, loại sắc diện chỉ có ở những khuôn mặt mịn màng, mềm mại của phụ nữ thời xưa, luôn hấp dẫn sự chú ý của đám các bà các cô; tới giờ vẫn có người nhìn Veltraninov rồi thốt lên: “Rõ là một người khỏe mạnh, da mặt như thể máu hòa với sữa!”. Ấy vậy mà cái con người “khỏe mạnh” ấy lại mắc bệnh tưởng rất nặng. Đôi mắt anh to, màu xanh, mươi năm trước mang trong mình biết bao chiến thắng; đó từng là cặp mắt trong sáng, vui vẻ và vô tư tới mức lôi cuốn bất kì ai mà anh có quan hệ. Giờ đây, bước vào tuổi tứ tuần, ánh sáng trong trẻo và hiền hậu tắt dần trong đôi mắt đã có những nếp nhăn mờ mờ xung quanh; trong đôi mắt ấy, ngược lại, xuất hiện sự trơ tráo của một kẻ suy đốn về phẩm hạnh và mệt mỏi, sự ranh mãnh của nụ cười khẩy xuất hiện thường hơn và một sắc thái mới trước đây chưa từng có: nỗi đau và sự buồn bã - một nỗi buồn lãng đãng, mơ hồ, nhưng sâu đậm. Nỗi buồn đó đặc biệt rõ rệt khi anh ở một mình. Và cũng thật lạ, con người vui vẻ, ầm ĩ và lơ đễnh, kể rất hay những chuyện hài hước, giờ đây chẳng thích một cái gì ngoài việc ngồi một mình. Anh cố tình dứt bỏ quan hệ với nhiều người quen biết, những người mà hiện cũng chưa đến nỗi phải từ bỏ, cho dù tình trạng tài chính của anh đã hoàn toàn suy sụp. Thật ra, ở đây có nguyên do từ tính sĩ diện: với tính đa nghi và sĩ diện Veltraninov không thể giữ những mối quan hệ trước đây. Nhưng tính sĩ diện dần dần khiến anh trở nên co cụm vào bản thân. Sự co cụm này không thuyên giảm, mà thậm chí còn ngược lại; song nó lại thoái hóa thành một kiểu sĩ diện lạ đời trước đó chưa từng có: đôi khi Veltraninov đau khổ vì những nguyên nhân hoàn toàn bất ngờ trước đây không thể xảy ra, - những nguyên nhân “cao cả” hơn những gì từ trước nay “nếu như có thể gọi như thế, nếu như quả có những nguyên nhân cao cả và nguyên nhân thấp hèn”. Anh nghĩ bụng.

Phải, quả là Veltraninov đã ra nông nỗi ấy; anh trăn trở vì những nguyên nhân cao siêu nào đó, thứ mà trước đây chả bao giờ anh nghĩ tới. Trong ý thức và lương tâm mình, Veltraninov gọi là cao siêu mọi nguyên nhân mà tự trong thâm tâm anh không thể cười nhạo (điều này khiến anh lấy làm kinh ngạc về bản thân), - đấy là tự trong thâm tâm, đương nhiên rồi; chứ còn ở ngoài xã hội lại là chuyện khác!

Anh biết rất rõ rằng chỉ cần xảy ra tình huống nào đó, thì ngay ngày mai anh sẽ điềm nhiên lên tiếng chối bỏ mọi “nguyên nhân cao cả” ấy, mặc những quyết định thầm kín tốt đẹp của lương tâm mình và bản thân anh sẽ là người đầu tiên lôi chúng ra mà cười nhạo và rồi đương nhiên sẽ không thừa nhận bất kì điều gì. Điều đó quả đúng như vậy, cho dù một lượng lớn thời gian suy nghĩ của mình giai đoạn cuối này anh dành cho “những nguyên nhân thấp hèn” vốn chiếm ưu thế trong anh từ trước tới nay. Biết bao lần sáng dậy ra khỏi chăn anh bắt đầu thấy xấu hổ vì những suy nghĩ và tình cảm trải qua trong một đêm mất ngủ! (Thời gian cuối anh thường xuyên mất ngủ). Từ lâu anh nhận thấy bản thân trở nên đa nghi trong mọi chuyện, lớn có, nhỏ có, chính vì thế nên cố ít tin vào bản thân. Thế nhưng vẫn xảy ra những hiện tượng mà không thể không thừa nhận là có thực. Thời gian cuối này, thỉnh thoảng vào ban đêm, ý nghĩ và cảm giác gần như hoàn toàn thay đổi so với những ý nghĩ và cảm giác của anh trước nay và phần lớn chúng hoàn toàn khác với những gì diễn ra trong anh vào nửa ngày buổi sáng. Điều này làm anh thấy choáng - anh thậm chí còn xin ý kiến tư vấn của một bác sĩ nổi tiếng vốn dĩ là người quen của anh và dĩ nhiên là trình bầy với ông này bằng một giọng đùa cợt. Và anh nhận được câu trả lời rằng hiện tượng thay đổi ấy, thậm chí sự lưỡng phân trong suy nghĩ và cảm xúc vào những đêm khi bị chứng mất ngủ hành hạ, hoặc là vào ban đêm nói chung, là triệu chứng thường thấy của những người thuộc loại “tư duy và cảm xúc mạnh”, rằng niềm tin cả cuộc đời bỗng dưng thay đổi dưới ảnh hưởng của tâm trạng sầu não vào ban đêm, nhất là vào những đêm mất ngủ; bất thình lình chẳng vì nguyên cớ gì những quyết định hệ trọng nhất được đưa ra; rằng, đương nhiên, tới một mức độ nào đó, nếu như đối tượng cảm nhận quá rõ sự phân đôi trong bản thân mình, tức là đã đạt tới mức khổ đau, thì không còn bàn cãi gì nữa, đó chính là dấu hiệu cho biết bệnh tình đã hình thành; và như vậy cần phải có biện pháp cấp thiết nào đó. Tốt nhất là phải thay đổi hoàn toàn cách sống, phải thay đổi cách thức ăn uống hay thậm chí phải đi du lịch. Đương nhiên, sẽ có lợi, nếu dùng thuốc tẩy sổ và nhuận tràng.

Veltraninov không tiếp tục nghe tư vấn nữa; nhưng bệnh tật thì anh hoàn toàn cảm thấy rõ.

“Vậy là tất cả những thứ đó chỉ là bệnh, mọi thứ “cao cả” đó chỉ là bệnh, chứ chẳng phải cái gì khác!” - anh cay cú thầm kêu với mình. Anh rất không muốn thừa nhận điều đó.

Chẳng bao lâu sau, những gì diễn ra vào những thời khắc nhất định trong đêm bắt đầu lặp lại cả ở buổi sáng, có điều anh cảm thấy giận dữ, bức bối hơn ban đêm; ở anh, thay vì ân hận là nỗi bực dọc, thay vì buồn rầu, trắc ẩn là sự nhạo báng. Thực ra, đó là những cái ngày càng thường xuyên diễn ra trong kí ức anh, “bỗng dưng và chẳng hiểu vì sao”, có những cái xảy ra đã lâu lắm trong quá khứ giờ đây tái hiện lại theo một cách khác lạ thế nào ấy. Veltraninov lâu rồi thường than vãn về chứng mất trí nhớ: anh hay quên mặt những người quen, những người này trong những cuộc gặp gỡ vì thế mà giận dỗi, quở trách anh; có cuốn sách anh đọc nửa năm trước, bỗng dưng quên sạch nội dung. Và rút cục là thế nào? - Mặc dù trí nhớ bị mất đi hàng ngày (điều này khiến anh vô cùng lo lắng), nhưng có những cái xảy ra từ lâu lắm rồi, mươi, mười lăm năm trước, đã từng bị lãng quên hoàn toàn, - tất cả những cái đó bỗng dưng đôi lúc lại sống lại trong trí nhớ, một cách rõ ràng, chính xác và chi tiết đến khốn khổ, làm cho anh dường như lại phải trải qua chúng. Trong số những sự việc nhớ lại, có những cái từng bị lãng quên tới mức Veltraninov lấy làm quái lạ, không hiểu sao mình lại có thể nhớ lại được. Nhưng vẫn chưa hết; thì những người trải đời nhiều làm sao lại không có những kỉ niệm, hồi ức? Vấn đề là ở chỗ, tất cả những cái xảy ra trong quá khứ giờ quay trở lại dường như được nhìn nhận bằng một cái nhìn mới, một cái nhìn cứ như thể của ai đó, mới mẻ, bất ngờ và cái chính là không tài nào nghĩ là có thể có được. Tại sao có những chuyện xảy ra trong quá khứ giờ đây anh lại có cảm giác đó là những tội ác thực sự? Và không chỉ là sự cáo buộc của đầu óc: anh đâu có tin tưởng thứ đầu óc tăm tối, cô đơn, ốm yếu của mình, nhưng sự việc lại dẫn tới độ đáng nguyền rủa, đến độ gần như phải rơi lệ, nếu không phải những giọt nước mắt bên ngoài, thì cũng là nước mắt bên trong. Hai năm trước đây hẳn anh sẽ chẳng tin khi người ta nói rằng rồi có một lúc nào đó anh sẽ khóc! Lúc đầu, anh thường không nhớ tới những chuyện thuộc tình cảm, mà chỉ những chuyện gây cho mình khó chịu, bực bội: nhớ lại những sự không thành đạt trong giới quý tộc, những lần bị lăng nhục; chẳng hạn nhớ lại vụ “một kẻ giảo quyệt” đã vu khống anh, do vậy mà một gia đình quyền quý đã cấm cửa anh, hay chẳng hạn, như cái việc xảy ra cách đây không lâu lắm, Veltraninov bị xúc phạm công khai và trắng trợn, nhưng anh lại không thách đấu, - đó là việc người ta tới tấp tấn công anh bằng một bài thơ trào phúng hết sức sắc sảo giữa đám các bà các cô xinh đẹp, nhưng anh đã không tìm ra lời giải. Một hai món nợ không trả cũng được nhớ lại; thực ra cũng chỉ là những món nợ vặt vãnh, nhưng cái chính là món nợ danh dự và những chủ nợ, những người anh không còn giao du và rất khó chịu mỗi khi nói tới. Hành hạ anh còn là cái kí ức về hai tình huống xảy ra một cách cực kì ngu xuẩn (mà anh chỉ nhớ vào những lúc giận dữ nhất), và mỗi tình huống đều ghê gớm cả. Song không bao lâu chúng cũng được nhớ lại như từ những thứ “cao cả”.

Chẳng hạn, bỗng tự dưng, “chẳng hiểu do đâu”, anh nhớ tới một hình dáng đã quên bẵng từ lâu, hình dáng một viên chức già hiền lành, tóc bạc, trông khá hề, người mà lâu lắm rồi, xuất phát từ thói huênh hoang anh đã làm cho nhục nhã trước đám đông, không phải để trừng phạt, mà lí do duy nhất chỉ vì anh không muốn bỏ qua một câu chơi chữ độc đáo, sắc sảo mang lại tiếng tăm cho mình và sau này được nhiều người nhắc lại. Sự việc đó anh đã quên tới mức không nhớ nổi cả tên ông già, mặc dù ngay lập tức có thể hình dung rõ mồn một những gì đã xảy ra. Veltraninov nhớ hết sức rõ ràng khi đó ông già che chở cho cô con gái sống cùng đang thành gái ế đến nơi và trong thành phố có những lời đồn đại về cô ta. Ông già trả lời, run lên vì tức giận, rồi bỗng dưng bật khóc nức nở trước đám đông, khiến mọi người cảm thấy ái ngại. Kết thúc bằng việc, để mua vui trở lại, người ta đã chuốc sâm banh cho ông cụ và cùng nói cười thoải mái. Và khi mà giờ đây “chả hiểu sao” Veltraninov lại nhớ lại cái hình ảnh ông già nhỏ thó khóc nức nở, hai tay che mặt như con trẻ, thì bỗng nhiên anh có cảm giác hình như mình chưa từng bao giờ quên điều đó. Và thật lạ lùng: khi ấy mọi cái đều khiến anh buồn cười, còn bây giờ - ngược lại, chính là từng chi tiết, chính là cái cách ông già lấy hai tay che mặt.

Sau đó anh nhớ đến một việc khác. Chỉ để mua vui anh đã vu khống một người vợ khá là dễ thương của một giáo viên trong trường và những lời vu khống đó đến tai người chồng. Chẳng bao lâu Veltraninov đi khỏi thành phố đó và cũng không biết hậu quả của những lời vu khống kết thúc như thế nào, nhưng giờ đây bỗng nhiên anh lại mường tượng ra cái hậu quả đó, - và có trời mới hiểu được trí tưởng tượng của anh về việc này sẽ dẫn tới đâu, nếu như bỗng dưng anh không nhớ lại câu chuyện gần đây nhất về một thiếu nữ xuất thân thị dân bình thường. Anh thậm chí còn không thích cô và lấy làm xấu hổ về cô, nhưng bản thân cũng không hiểu để làm gì mà lại có con với cô, và thế là anh bỏ rơi cô với đứa con, thậm chí rời khỏi Peterbua cũng không có lấy một lời từ biệt (thật ra anh không có thời gian). Sau này anh cũng có tìm kiếm cô gái đó suốt cả năm, song không tìm thấy. Nói tóm lại, những hồi ức như thế có tới hàng trăm, thậm chí mỗi hồi ức lại kéo theo theo nó có tới cả chục hồi ức khác. Dần dần cả tính sỹ diện của anh cũng trở nên khốn khổ.

Như chúng tôi đã nói, tính sĩ diện của anh hình thành một cách đặc biệt. Quả đúng thế. Có những giây phút (cũng hiếm thôi), anh rơi vào trạng thái đánh mất bản thân, xấu hổ cả việc không có xe ngựa riêng phải đi bộ tới những chỗ quen biết, hay những lúc anh ăn mặc không được tề chỉnh và những người quen mà anh gặp trên phố đưa mắt nhìn đánh giá, lờ đi, giả bộ như không quen biết, thế là anh làm mặt lạnh lùng kiêu ngạo tới mức thậm chí không cả nhăn trán, cau mày. Không nhăn trán cau mày, thật ra, không chỉ để thể hiện một bộ dạng. Đương nhiên điều đó cũng ít khi xảy ra, chỉ là những lúc anh quá giận mất khôn; nhưng dẫu sao thì, dần từng tí một, thói sĩ diện tách ra khỏi những nguyên cớ tạo ra nó trước đây và tập trung xung quanh một vấn đề thường xuyên diễn ra trong đầu óc anh.

“Chắc là, - thỉnh thoảng anh nghĩ một cách châm biếm (anh thường nghĩ về bản thân một cách châm biếm), - chắc có người nào đó ở chốn ấy quan tâm tới việc tu tỉnh đạo đức cho mình, nên mới gửi đến cho mình những hồi ức đáng nguyền rủa và “những giọt nước mắt ăn năn”. Thây kệ, chỉ phí công thôi! Tất cả những thứ đó chỉ là những phát bắn đạn giả! Chả lẽ mình lại không hiểu mình sao, cho dù có chảy những giọt nước mắt ăn năn hay tự lên án bản thân đi chăng nữa, thì trong con người mình cũng chẳng có lấy một li một lai tử tế nào thực sự là của mình cả, dẫu đã sống đến bốn mươi năm tuổi đời ngốc nghếch này! Là bởi, giả thử ngay ngày mai lại xảy ra cái sự quyến rũ nọ, chẳng hạn, vẫn lại xảy ra cái hoàn cảnh mà mình có lợi khi tung tin đồn vợ của thầy nhận quà của mình, thì chắc là mình cũng sẽ làm, không run sợ, mà còn làm việc này một cách bẩn hơn, tồi tệ hơn lần đầu; thì đã rõ, vì đây là lần thứ hai, chứ không phải lần đầu. Lại nữa, giả thử thằng oắt bá tước ấy lăng nhục mình một lần nữa xem, cái thằng con trai một mà mười một năm trước mình đã từng bắn gãy cẳng ấy, - ngay lập tức mình sẽ thách đấu và đóng nó vào áo quan luôn. Chẳng lẽ đó không phải là đạn giả hay sao, và mong chờ được gì ở loại đạn ấy chứ! Với lại, nhớ đến những chuyện ấy làm gì, khi mình còn chẳng biết cởi mở một cách tử tế, thành thực với bản thân!”.

Và dẫu có không lặp lại sự kiện với vợ của ông thầy giáo và cũng chẳng đóng ai vào áo quan, song chỉ mỗi ý nghĩ rằng nếu có điều kiện thì tất cả những chuyện như vậy sẽ được lặp lại, gần như giết chết anh… thi thoảng. Nhưng mà không phải lúc nào cũng mệt mỏi, khổ sở với những hồi ức; vẫn có thể nghỉ ngơi và đi dạo thì cũng phải giải lao, thư giãn tí chứ.

Và Veltraninov đã làm vậy: anh sẵn sàng giải lao; vả lại, càng ngày cuộc sống của anh ở Peterbua càng trở nên khó chịu. Tháng bảy đã tới. Đôi khi thấp thoáng trong anh sự quyết tâm rũ bỏ mọi thứ, cả vụ kiện tụng nhọc nhằn này, để đi đến một nơi nào đó, không thèm ngoái đầu lại, một lúc nào đó bỗng tự dưng, đột nhiên, đến Crym, chẳng hạn. Nhưng chỉ sau một giờ, thông thường, anh đã lại khinh bỉ những ý nghĩ của mình và chế nhạo chúng: “Những ý nghĩ tồi tệ ấy có mà trốn lên trời cũng không dứt ra được, nếu như chúng đã bắt đầu, mà giá như mình là người đàng hoàng tử tế một chút cơ, đằng này, cũng chẳng cần trốn chạy khỏi chúng, chẳng việc gì phải thế”.

“Mà chạy đi đâu mới được chứ, - anh tiếp tục triết lí một cách đau khổ, - ở đây bụi bặm thế, khó thở thế, ở cái nhà này mọi thứ đều bẩn thỉu, nhưng ở những công sở kia, những chỗ mà mình phải lai vãng, giữa đám những con người bận việc ấy - sự bận rộn của bầy chuột, cả đống những lo âu; trên bản mặt của đám người ở lại trong cái thành phố này thấp thoáng suốt từ sáng tới chiều, - toàn bộ thói ích kỉ bộc lộ một cách hồn nhiên và trắng trợn, tất cả thói vô liêm sỉ chất phác, toàn bộ sự hèn hạ trong cái tâm hồn nhỏ mọn, toàn bộ sự nông cạn trong con tim thảm hại của họ, - những thứ mà so với chúng thì nhà này còn là thiên đường đối với kẻ mắc bệnh tưởng, nói hoàn toàn nghiêm túc đấy! Ở đây mọi cái đều được phơi bày rõ ràng, mọi cái chẳng cần phải giấu giếm, như thể ở chốn nhà nghỉ cuối tuần của các công nương, hay những khu an dưỡng suối nước nóng ở ngoại quốc; điều đó có nghĩa, mọi cái hoàn toàn xứng đáng nhận được sự tôn trọng tuyệt đối chỉ bởi tính công khai và thuần phác của chúng… Mình không thèm đi đâu hết! Chết ở đây cũng được, dứt khoát không đi đâu!..”