Pavel Pavlovich ngồi một cách cực kì thoải mái trong phòng khách. Ông ta vẫn ngồi trên chiếc ghế tối qua, hút thuốc lá và đã uống tới cốc thứ tư, cốc cuối cùng của chai rượu. Ấm trà và cốc trà uống dở đặt ngay cạnh ông ta. Cái mặt đỏ ửng rạng rỡ vô tư. Ông ta thậm chí còn cởi áo khoác nhẹ mùa hè, mặc mỗi áo ghi lê.
– Xin lỗi, người bạn vô cùng tin cẩn! - Ông ta kêu lên khi nhìn thấy Veltraninov và nhổm dậy để mặc áo khoác. Tôi cởi áo để hưởng thụ cái giây phút… Veltraninov dữ tợn tiến tới gần ông ta.
– Ngài vẫn chưa say hẳn đấy chứ? Có thể nói với ngài được không?
Pavel Pavlovich thoáng chút bối rối.
– Chưa, chưa hoàn toàn… Tưởng nhớ người chết, nhưng mà chưa say hẳn… Ngài hiểu tôi nói chứ?
– Vì thế tôi mới tới đây để hiểu ngài mà.
– Thế thì tôi xin bắt đầu ngay rằng ngài là một - kẻ - khốn - nạn! - Veltraninov gầm lên, gằn từng tiếng.
– Nếu ngài bắt đầu như vậy, thì sẽ kết thúc bằng gì? - Pavel Pavlovich yếu ớt phản kháng, rõ ra một kẻ rất bạc nhược, song Veltraninov không nghe, vẫn tiếp tục la hét:
– Con gái ngài đang hấp hối, nó bị ốm; ngài có định bỏ rơi nó hay không đây?
– Chẳng có lẽ lại chết cơ à?
– Nó bị ốm, bị ốm, ốm rất nặng!
– Có thể, nó chỉ bị vài cơn…
– Đừng nói vớ vẩn! Con bé bị bệnh cực - kì - nguy hiểm! Ngài cần phải đi ngay, chỉvì một việc đó…
– Để cảm ơn, cảm ơn vì lòng hiếu khách chứ gì! Tôi hiểu quá mà! AlekseiIvanovich, người bạn hoàn hảo, yêu quý! - Bất thình lình ông ta vòng hai tay ôm lấy Veltraninov và với sự xúc động của người say, pha chút nước mắt, có vẻ cầu xin sự tha thứ, ông ta rống lên: - Aleksei Ivanovich, xin đừng có la hét như vậy! Tôi có chết, say như thế này có trượt chân rơi xuống sông Neva - vẫn phải làm việc đó, cái việc thực sự có ý nghĩa, phải không ngài? Còn đến nhà Pogorelsev thì lúc nào chả kịp…
Veltraninov bỗng tĩnh trí và kìm nén bản thân.
– Ngài say rồi, và vì thế tôi không hiểu ngài nói về cái ý nghĩa gì, - anh nhận xét một cách nghiêm khắc. Tôi luôn sẵn lòng giãi bày cùng ngài; thậm chí còn lấy làm mừng… Tôi cũng đã đi… Nhưng trước hết ngài nên biết, tôi sẽ áp dụng những biện pháp như sau: hôm nay ngài bắt buộc phải ngủ đêm ở chỗ tôi! Sáng mai tôi kèm ngài và chúng ta sẽ cùng đi. Tôi không thả ngài ra đâu! - Anh lại gầm lên, Tôi sẽ trói ngài lại và tự tay giong đi!… Cái đi-văng này có tiện cho ngài không? Vừa thở dốc anh vừa chỉ tay lên chiếc đi-văng rộng và mềm đặt ở phía tường bên kia, đối diện với chiếc đi-văng anh vẫn nằm.
– Đâu cần thế ạ, chỗ nào mà tôi chả…
– Không phải chỗ nào, mà trên chiếc đi-văng này! Đây, cầm lấy ga trải giường,chăn, gối… (tất cả những thứ đó Veltraninov lôi từ trong tủ ra và vội vã ném chúng cho Pavel Pavlovich, ông này phục tùng chìa tay đỡ) - Bây giờ thì trải giường đi, tr-ả-i ngay lập tức!
Pavel Pavlovich thộn người đứng giữa phòng, vẻ chần chừ với nụ cười ngây ngô kéo dài của kẻ say trên cái mặt say. Nhưng trước tiếng quát như sấm lần thứ hai của Veltraninov ông ta vội vàng cuống cuồng bắt tay vào việc, đẩy dịch chiếc bàn, xếp đặt, rũ ga và trải giường. Veltraninov tiến tới giúp Pavel Pavlovich; anh có phần hài lòng trước vẻ phục tòng và sợ hãi của ông ta.
– Uống hết cốc rượu của ngài đi rồi nằm ngủ. - Anh lại ra lệnh. Anh nhận thấy không thể không ra lệnh. - Ngài tự sai người đi mua rượu đấy à?
– Tự tôi sai đi mua rượu… Tôi, Aleksei Ivanovich, biết là ngài sẽ không sai người làm việc này nữa.
– Rất tốt nếu ngài hiểu điều đó, nhưng ngài còn cần phải hiểu nhiều hơn nữa. Tôi tuyên bố với ngài một lần nữa, rằng hiện tại tôi sẽ áp dụng một số biện pháp: tôi không chịu nổi sự nhăn nhó, vặn vẹo của ngài; cũng không chịu nổi những cái hôn của kẻ say tối qua!
– Thì tự tôi, Aleksei Ivanovich, cũng hiểu rằng tất cả cũng chỉ có thể diễn ra một lần, - Pavel Pavlovich cười khẩy.
Nghe thấy câu trả lời, Veltraninov đang đi lại lại trong phòng bỗng dừng phắt trước mặt Pavel Pavlovich:
– Pavel Pavlovich, xin hãy nói thẳng! Ngài là người thông minh, một lần nữa tôi nhận thấy điều đó, nhưng tôi cũng xin nói cho ngài hay rằng ngài đang hành động sai lầm! Xin nói thẳng, nếu ngài hành động thẳng thắn, thì xin hứa danh dự, tôi sẽ đáp ứng tất cả, tất cả mọi thứ!
Pavel lại cười cái nụ cười mát kéo dài và chỉ bằng một nụ cười ấy thôi cũng khiến Veltraninov điên tiết.
– Thôi đi! - Anh lại hét lên. - Đừng có làm trò, tôi nhìn thấu con người ngài! Tôi nhắc lại: tôi hứa với ngài sẽ đáp ứng tất cả và ngài sẽ nhận được mọi thứ có thể khiến ngài hài lòng, thậm chí cả những cái không thể! Ô, sao tôi lại muốn ngài hiểu tôi đến thế!…
– Nếu mà ngài tốt thế, - Pavel Pavlovich thận trọng tiến gần tới anh ta, - thì tôi rất quan tâm tới việc chiều qua ngài có nhắc tới loại ác thú!..
Veltraninov nhổ đánh toẹt rồi lại tiếp tục đi mỗi lúc một nhanh quanh phòng.
– Đừng, Aleksei Ivanovich, xin ngài đừng có nhổ như vậy, là vì tôi rất quan tâm tới điều này và tới đây chính là để kiểm tra… Lưỡi của tôi tuy ríu lại, nhưng xin ngài vẫn cứ tha lỗi cho tôi. Là vì tôi cũng đã đọc về cái loại “thú ác” và loại “thú hiền” trong tạp chí chuyên mục phê bình, - sáng nay tôi đã nhớ ra… thế rồi lại quên mất, nhưng mà thật ra khi đó tôi cũng hiểu ạ. Giờ tôi rất muốn biết rõ: Stepan Mikhailovich Bagaunov, anh ta là loại “thú ác” hay là “thú hiền” ạ? Làm thế nào để xếp loại?
– Veltraninov vẫn tiếp tục im lặng, không dừng bước.
– Loại ác thú đó là kẻ, - anh đột ngột dừng lại, giận dữ nói, - đó là kẻ có thể đã đánh thuốc độc vào cốc sâm banh của Bagaunov, khi cùng “uống sâm banh” nhân cuộc hội ngộ vui vẻ với anh ta, giống như hôm qua ngài cùng uống với tôi, và sau chuyện đó giá đừng có đưa tiễn anh ta tới nghĩa địa, như ngài vừa đi mới đây có quỷ mới biết xuất phát từ những ý muốn quái gở thầm kín, ẩn khuất nào, từ cái thói nhăn nhở bôi nhọ thanh danh ngài, chính bản thân ngài!
– Chính thế, giá đừng có đi như vậy, - Pavel Pavlovich xác nhận, - nhưng, tuy thế, ngài cũng nói tôi…
– Đó không phải là kẻ, - Veltraninov nổi nóng quát lên, không nghe ông ta nói tiếp, không phải kẻ thể hiện bản thân có trời hiểu là kiểu gì, đưa ra kết luận về lẽ công bằng, về luật pháp, thuộc lòng sự xúc phạm người khác gây cho mình, giống như thuộc lòng bài học, than vãn, nhăn nhó, khổ sở, đeo lên cổ mọi người, làm khổ họ rồi thì đấy, tiêu tốn toàn bộ thời gian vào những việc như vậy! Có thật là ngài muốn treo cổ tự tử? Đúng không?
– Có thể trong lúc say tôi có nói lảm nhảm, cũng không nhớ nữa. Aleksei Ivanovich, đánh thuốc độc xem ra không được lịch thiệp cho lắm. Ngoài ra, chẳng gì đây cũng là một công chức có cỡ, - tiền của tôi đâu có thiếu, với lại có thể tôi cũng còn muốn lấy vợ lần nữa.
– Phải, và rồi cứ cái kiểu như thế này người ta sẽ cho đi đầy.
Vâng, cũng có thể xảy ra điều khó chịu như thế, mặc dù hiện nay người ta cũng đã giảm nhẹ tình thế trên các phiên tòa. À mà tôi có một chuyện tiếu lâm nhỏ, lúc ngồi trong xe chợt nhớ ra, muốn kể ngài nghe, Aleksei Ivanovich. Ngài vừa nói: “Đeo lên cổ mọi người”. Semen Petrovich Livsov, chắc ngài còn nhớ ông ta, cái người rẽ thăm chúng tôi ở T. khi ngài đang ở đó. Em ông ta cũng là một chàng trai trẻ Peterbua, làm ở văn phòng tỉnh trưởng, rất sáng giá vì những phẩm chất khác nhau. Có lần anh ta tranh luận với Golubenko, thiếu tá, trong một buổi họp mặt, trước mặt các quý bà, quý cô, trong đó có một quý cô là người tình của anh ta.
Anh ta cảm thấy bị xúc phạm, song nuốt giận và im lặng. Còn Golubenko cùng thời gian đó đã nẫng mất người tình của anh ta và cầu hôn người phụ nữ đó. Ngài nghĩ sao đây? Anh chàng Livsov ấy, sau vụ đó, lại kết bạn rất chân thành với Golubenko, hòa giải hoàn toàn với ông ta, hơn nữa còn tự nguyện xin được làm chân tài xế, giữ vòng hoa cưới nữa. Khi tới nơi, dưới vòng hoa cưới, anh ta tiến tới hôn Golubenko và trước mặt toàn thể xã hội cao quý cùng ngài tỉnh trưởng, anh ta đã dùng dao giấu trong áo khoác đâm một nhát vào bụng ông này - Golubenko ngã lăn ra! Bị đâm bởi chính tài xế của mình, thật xấu hổ! Mà thế đã xong đâu, cái chính là lấy dao đâm người ta xong, hắn cứ thế chạy vòng quanh và la lên: “Ôi, tôi làm gì thế này! Ôi tôi làm gì thế này! - Nước mắt nước mũi tuôn ra, người run như giẽ, cứ thế đu lên cổ mọi người, thậm chí cả các bà các cô nữa: “Ôi, tôi đã làm gì thế này! Ôi, tôi vừa làm cái gì thế!” - He, he, he! Cười đến vỡ bụng. Chỉ có thương cái nhà ông Golubenko thôi. Nhưng mà ông này thoát được, sau cũng khỏi. - Tôi không biết ngài kể chuyện này ra để làm gì - Veltraninov cau có.
– Thì cuối cùng cũng là dẫn đến cú đâm vào bụng bằng dao thôi mà. - Pavel Pavlovich cười khúc khích, - Thế chẳng rõ ra là không phải loại người, mà là một kẻ đáng khinh, vì sợ hãi quên mất cả phép lịch thiệp, nhảy cả lên cổ các bà các cô trước mặt ngài tỉnh trưởng. Thì vừa mới đâm người ta xong, đạt được mục đích của mình rồi mà! Tôi chỉ có nói về điều đó thôi ạ.
– Ngài biến đi cho rảnh! - Bất thình lình Veltraninov gào lên lạc cả giọng, như thể có cái gì vỡ trong anh. - Biến đi với trò nhảm nhí bí ẩn của ngài! Bản thân ngài cũng là trò nhảm nhí bí ẩn - định dọa tôi chắc - kẻ hành hạ trẻ con, - một con người hèn hạ. Kẻ đê tiện! Đê tiện! Đê tiện! - Anh gầm lên, quên cả bản thân, dằn từng tiếng một.
Những lời đó khiến toàn thân Pavel Pavlovich co rúm lại, thậm chí tỉnh hẳn rượu. Đôi môi ông ta run rẩy:
– Đó là ngài, Aleksei Ivanovich, đó là ngài vừa gọi tôi là kẻ đê tiện, ngài gọi tôi thế?
Nhưng Veltraninov cũng đã trấn tĩnh trở lại.
– Tôi sẵn sàng xin lỗi ngài. - Anh trả lời, sau khi im lặng chìm trong ý nghĩ nặng nề.
Nhưng chỉ với điều kiện nếu như bản thân ngài ngay bây giờ phải hành động cho thẳng thắn.
– Dẫu có thế nào thì ở địa vị ngài tôi cũng xin lỗi, Aleksei Ivanovich.
– Được rồi, cứ cho là thế. - Veltraninov im lặng thêm một lát. Tôi xin lỗi ngài; nhưng tự ngài, Pavel Pavlovich, cũng phải đồng ý rằng, sau tất cả những gì xảy ra, tôi cho rằng mình không còn có trách nhiệm gì đối với ngài nữa, ý tôi muốn nói tới toàn bộ sự việc, chứ không phải chỉ có một trường hợp đang xảy ra hiện tại.
– Ngài nghĩ thế nào cũng được - Pavel Pavlovich nhếch mép cười, tuy nhiên, mắt lại nhìn xuống đất.
– Nếu được vậy thì càng tốt, càng tốt! Hãy uống nốt chỗ rượu của ngài và nằm ngủ, bởi vì dù có thế nào tôi cũng không thả ngài ra đâu…
– Rượu gì… - Pavel Pavlovich bất bình một chút, nhưng vẫn tiến tới bên bàn uống nốt cốc rượu đã rót sẵn từ lâu của mình. Cũng có thể trước đó ông ta đã uống quá nhiều rồi, nên lúc này tay ông ta run rẩy đánh đổ một ít rượu xuống sàn, rớt trên áo sơ mi, áo ghi lê, nhưng cuối cùng vẫn uống hết, như thể ông ta không thể để cốc rượu uống dở, và đặt một cách trịnh trọng cái cốc không còn giọt rượu xuống bàn, ngoan ngoãn đi tới bên giường ngủ của mình và cởi quần áo ngoài.
– Hay là, tốt tốt hơn cả… không nên ngủ ở đây? - Ông ta bỗng nói bâng quơ, khi đã cởi một chiếc bốt và đang giữ ở tay.
– Không, không được! - Veltraninov giận dữ đáp lại, vẫn đi đi lại lại không biết mệt quanh phòng, mắt không nhìn ông ta.
Ông này cởi quần áo ngoài và nằm xuống giường. Mười lăm phút sau Veltraninov cũng đi nằm và tắt nến.
Anh ngủ chập chờn, bất an. Một việc nào đó mới mẻ còn rắc rối hơn bỗng dưng xuất hiện khiến anh lo lắng và cùng lúc anh cảm thấy xấu hổ vì sự lo lắng bất an đó. Rốt cuộc anh cũng nguôi ngoai và chìm dần vào giấc ngủ. Bỗng một tiếng sột soạt đánh thức anh dậy. Ngay lập tức anh nhìn sang giường của Pavel Pavlovich. Trong phòng tối đen (tất cả màn cửa đã được buông xuống), song anh có cảm giác Pavel Pavlovich không nằm, mà trở dậy và ngồi trên chăn.
– Ngài làm gì đấy? - Veltraninov nói với sang.
– Một cái bóng, - im lặng một lát Pavel Pavlovich mới khẽ nói.
– Cái gì, bóng ai?
– Kia kìa, trong phòng kế bên, chỗ cái cửa, hình như tôi nhìn thấy cái bóng.
– Bóng ai? - Veltraninov hỏi, sau khi im lặng một lát.
– Bóng Natalia Vasilievna.
Veltraninov trở dậy đứng trên thảm nhìn thẳng vào buồng kế bên, cánh cửa căn buồng đó không đóng bao giờ. Trong phòng không có màn vải, chỉ có màn gió mỏng nên khá sáng.
– Trong phòng đó chẳng có cái gì hết, ngài đang say thì có, nằm xuống đi! Veltraninov nói rồi nằm xuống và chui vào chăn. Pavel Pavlovich không nói thêm câu nào, cũng nằm xuống.
– Thế trước kia ngài chưa bao giờ nhìn thấy bóng nào à? - Ông ta bỗng hỏi Veltraninov sau mấy phút im lặng.
– Có một lần hình như cũng nhìn thấy, - Veltraninov trả lời chậm rãi, yếu ớt. Sau đó lại im lặng.
Veltraninov không biết mình ngủ hay thức, nhưng một giờ trôi qua anh bỗng trở mình: lại một tiếng sột soạt làm anh thức giấc - anh không biết, nhưng có cảm giác ở giữa khoảng không tối đen có một cái gì đó trăng trắng đang đứng trước mặt anh, chưa tiến sát hẳn mà đang còn ở giữa phòng. Anh tung chăn ngồi dậy và nhìn chằm chằm suốt một phút.
– Ngài đấy à, Pavel Pavlovich? - Anh hỏi, giọng yếu ớt. Đó chính là giọng của anh, nhưng vì bỗng nhiên nó vọng trong khoảng không tối đen nên anh thấy nó thật lạ lùng.
– Không có tiếng đáp lại, nhưng không còn nghi ngờ, quả là có ai đó đang đứng.
– Ngài đấy à… Pavel Pavlovich? - Anh nhắc lại to hơn, tới mức nếu như Pavel Pavlovich giá có đang ngủ ở giường bên cạnh thì cũng bị đánh thức và trả lời.
Song vẫn không có lời đáp trả, và thay vì đáp trả anh có cảm giác cái bóng trắng nhận thấy được đang tiến gần tới mình. Sau đó diễn ra một điều khá lạ lùng: có cái gì đó trong anh ta bỗng nhiên bật ra, như cách đó không lâu, và anh lấy hết sức lực gào lên bằng một giọng kì quái, điên loạn, dằn từng từ một:
– Nếu mày, thằng hề nát rượu, dám nghĩ rằng mày có - thể - dọa - được - tao, - thì tao sẽ quay mặt vào tường, trùm kín chăn và cả đêm sẽ không quay lại, - để cho mà biết đây coi mày chẳng là cái thá gì - mày cứ việc đứng đó cho tới sáng… đồ hề, đây nhổ vào!
Và anh nhổ về phía đoán là Pavel Pavlovich đang đứng, rồi bất thình lình quay ngoắt về phía tường, trùm chăn kín đầu như đã nói và dường như chết lặng trong tư thế đó, không động đậy. Sự im lặng chết chóc bao trùm. Cái bóng vẫn đang đứng tại chỗ hay chuyển động anh không thể biết, nhưng tim anh thì đập rõ mạnh - rõ mạnh - rõ mạnh… Khoảng năm phút trôi qua, bất thình lình, cách anh chừng hai bước chân vang lên giọng nói yếu ớt, vẻ van lơn của Pavel Pavlovich:
– Tôi đây, Aleksei Ivanovich, tôi dậy tìm… - (và ông ta nêu tên một vật dụng cần thiết trong nhà) - Tôi không tìm thấy ở chỗ mình… tôi muốn thử xem trên giường của ngài, bên cạnh ngài…
– Thế tại sao ngài lại im… lúc tôi kêu lên? - Bằng một giọng đứt quãng Veltraninov hỏi sau khi chờ khoảng hơn một phút.
– Tôi sợ. Ngài la dữ quá làm tôi sợ.
– Kia kìa, trong góc bên trái, chỗ gần cửa, trong ngăn tủ nhỏ ấy, thắp nến lên…
– Không sao, không có nến tôi vẫn lần ra được… - Pavel Pavlovich nói giọng nhỏ nhẹ, tiến về phía góc phòng. - Xin ngài thứ lỗi, Aleksei Ivanovich, vì tôi đã làm ngài phát hoảng… bỗng dưng tôi tỉnh hẳn rượu ngài ạ…
Nhưng Veltraninov không trả lời. Anh vẫn nằm quay mặt vào tường và nằm trong tư thế đó suốt đêm, không một lần trở mình. Anh muốn thực hiện lời của mình, hay thể hiện sự khinh bỉ? Bản thân anh không biết cái gì xảy ra với mình nữa. Có thể anh bị rối loạn quá mức, cuối cùng rơi vào hoảng loạn và một lúc lâu anh không thể ngủ lại được. Tỉnh dậy vào sáng hôm sau, lúc mười giờ, Veltraninov bất thình lình bật dậy, ngồi trên giường, như thể có ai đó dựng dậy. Nhưng Pavel Pavlovich không còn ở trong phòng! Chỉ còn mỗi cái giường trống không, chăn đệm chưa dọn, còn ông ta thì biến mất tăm.
– Mình biết mà! - Veltraninov lấy tay vỗ trán.
