Thời gian gần đúng hai năm sau những sự kiện kể trên. Vào một ngày đẹp trời, tôi gặp ngài Veltraninov trong toa tàu trên một trong những tuyến đường sắt mới mở trở lại ở nước ta. Anh đi Odesa để gặp gỡ, giải trí với một người bạn, hơn nữa lại trong một bối cảnh khác hết sức dễ chịu: thông qua người bạn đó anh hi vọng sẽ sắp xếp cuộc gặp gỡ với một quý cô vô cùng thú vị, người mà đã từ lâu anh rất muốn làm quen. Chúng tôi không đi sâu vào chi tiết, chỉ muốn đưa ra nhận xét rằng Veltraninov đã tái sinh mạnh mẽ, hay, nói đúng ra, anh đã tu tỉnh trong hai năm qua. Căn bệnh chán đời hầu như không còn để lại dấu vết. Từ những “hồi ức” và những bận tâm lo lắng khác nhau, kết quả của căn bệnh mà anh mắc phải hai năm trước ở Peterbua, thời kì diễn ra cuộc kiện tụng rắc rối, chỉ còn sót lại đôi chút xấu hổ kín đáo khi ý thức được sự ngã lòng, thoái chí của mình. Anh được ban cho niềm tin vững chắc rằng điều đó sẽ không bao giờ tái diễn và không một ai biết về nó. Thật ra, khi ấy anh đã rời bỏ xã hội, thậm chí ăn mặc trở nên tuềnh toàng, trốn tránh tất cả mọi người vào một nơi nào đó, và điều đó, đương nhiên, mọi người đều nhận thấy. Song rất nhanh chóng anh xuất hiện với một bộ dạng tự nhiên, cùng lúc là sự tự tin bẩm sinh, khiến “tất cả” ngay lập tức tha thứ cho những sai lầm, sa ngã của anh. Thậm chí một số người trong số họ mà anh từng không chào hỏi, lại là những người đầu tiên nhận ra anh, chìa tay cho anh bắt và không hề đưa ra những câu hỏi tò mò, phiền nhiễu nào. Dường như anh bận bịu suốt cả thời gian, bứt ra khỏi mọi thứ để giải quyết chuyện riêng gia đình mà họ không biết được, và chỉ đến giờ mới quay trở lại. Nguyên nhân của tất cả những thay đổi có lợi và tốt đẹp đó đương nhiên là việc anh đã thắng trong vụ kiện tụng. Veltraninov được hưởng sáu mươi nghìn rúp. Kể ra cũng không lấy gì làm to tát lắm, song đối với anh nó hết sức quan trọng. Thứ nhất, anh lập tức cảm thấy mình đứng trên một nền móng vững chắc, có nghĩa anh thoả mãn về mặt đạo đức. Giờ đây có lẽ anh hiểu rằng mình sẽ không tiêu phí những đồng tiền cuối cùng của mình giống như “một thằng ngốc”, như đã từng vung phí hai khối tài sản đầu tiên, rằng số tiền ấy đủ cho anh đến hết đời. “Kể cả cái tòa nhà xã hội của bọn họ có bị rạn nứt và bọn họ có làm rùm beng điều gì đi chăng nữa” - đôi khi anh nghĩ, nhìn ngó, nghe ngóng những điều lạ lùng, không tin nổi, đang diễn ra xung quanh mình và trên toàn nước Nga - “dù con người và tư tưởng có thay đổi như thế nào chăng nữa, mỗ đây ít nhất lúc nào cũng có được bữa trưa ngon lành và tinh tế mà mỗ đang ngồi hưởng, có nghĩa, mỗ đã chuẩn bị trước mọi chuyện”. Cái ý nghĩ êm dịu và ngọt ngào ấy dần chiếm lấy anh hoàn toàn và làm diễn ra trong anh sự thay đổi bước ngoặt, thậm chí về mặt thể xác, chứ không chỉ thuần tinh thần: nhìn anh bây giờ là một người hoàn toàn khác so với cái gã “chuột cảnh” mà chúng tôi mô tả hai năm về trước, kẻ mà chúng tôi bắt đầu làm quen với hàng loạt những câu chuyện không mấy tốt đẹp. Giờ đây anh có cái nhìn tươi sáng, vui vẻ và quan trọng. Thậm chí những nếp nhăn độc hại tụ ở nơi khoé mắt và trên trán anh, giờ đây gần như được là phẳng; thậm chí nước da của anh cũng trở nên trắng hơn, hồng hào hơn. Vào giây phút hiện tại anh đang ngồi ở một chỗ đầy tiện nghi trong toa hạng nhất, và trong đầu anh một ý nghĩ đẹp đẽ đang đâm chồi. Sân ga sau sẽ là chỗ ngã ba đường và con đường mới rẽ sang bên phải. “Nếu như bỏ con đường thẳng, rẽ sang đường bên phải, thì không quá hai ga mình sẽ gặp một quý bà quen biết vừa mới ở nước ngoài về và hiện đang sống ở một huyện lị hẻo lánh rất dễ chịu đối với mình, song khá là buồn đối với nàng; điều đó có nghĩa sẽ có điều kiện sử dụng thời gian không kém thú vị so với ở Odesa, hơn nữa, người đó cũng chẳng đi đâu mất mà sợ…”. Nhưng anh vẫn đang loay hoay chưa quyết định hẳn; anh chờ “một cú huých”. Mà cái ga ấy đã tới gần; cú huých không được chậm trễ.

Trên ga đó tầu hoả dừng lại có tới bốn mươi phút và hành khách được mời dùng bữa trưa. Ngay ở lối cửa dẫn vào phòng chờ của hành khách hạng nhất và hạng hai tụ tập, như thường lệ, rất nhiều những đám người thiếu kiên nhẫn, nôn nóng và có thể, cũng như thường lệ, xảy ra những cuộc cãi vã, ẩu đả. Có một bà vừa xuống khỏi toa tàu hạng hai trông rất xinh, nhưng ăn vận khá lòe loẹt đối với chuyến du lịch, gần như dùng cả hai tay lôi một cậu sĩ quan kị binh trẻ măng khá là đẹp trai; cậu này cố bứt khỏi tay người đàn bà. Chàng sĩ quan trẻ đang rất say, còn người đàn bà ra dáng là một người bà con, họ hàng với cậu, thì không chịu buông tay, chắc sợ cậu ta chạy thẳng tới quầy rượu. Cùng lúc, trong đám đông chật chội, chen chúc, một tay lái buôn cũng say xỉn tới mức tệ hại, va chạm với cậu sĩ quan kị binh. Tay lái buôn này bị mắc kẹt ở sân ga đã hai ngày, uống rượu và vung tiền đãi đủ các loại bạn bè vây xung quanh, cho tới lúc này vẫn chưa lên được tàu để đi tiếp. Một cuộc cãi cọ nổ ra, cậu sĩ quan kêu la, tay lái buôn chửi rủa, người đàn bà bối rối tuyệt vọng, cố kéo tay kị binh ra khỏi cuộc cãi nhau, khẩn khoản van nài cậu: “Michenka! Michenka!”. Gã lái buôn nhận thấy cuộc cãi vã đã đạt tới mức độ xung đột gay gắt, nhưng hắn càng tự ái hơn vì tính chất đạo đức của cuộc cãi cọ mà không hiểu sao hắn lại cảm thấy thế.

– Úi chà, “Michenka”! - Hắn dài giọng nhại giọng nhỏ nhẹ của quý cô nương. - Ngay ở chốn đông người mà mấy cái người này cũng không còn biết xấu hổ là gì nữa!

Khi tiến tới cái ghế ở hàng đầu, nơi người phụ nữ cố kéo chàng kị binh ngồi xuống cạnh mình, hắn khinh bỉ nhìn chằm chằm hai người, kéo dài giọng nhắc đi nhắc lại:

– Mày là đồ điếm, đồ điếm, chỉ được cái giỏi chài giai!

Người đàn bà kêu lên, nhìn quanh trông thật đáng thương, chờ đợi sự giải thoát. Nàng vừa xấu hổ, vừa sợ hãi, kết quả là chàng kị binh đứng phắt dậy và rống lên, xông vào gã lái buôn, song lão đảo trượt ngã và lại dúi dụi ngồi xuống ghế phía sau. Tiếng cười hô hố vang khắp xung quanh và không một ai nghĩ đến chuyện cứu giúp. Nhưng Veltraninov đã ra tay, anh bất thình lình túm lấy cổ áo gã lái buôn và quay người đẩy hắn ra xa người phụ nữ đang hoảng sợ khoảng năm bước chân. Bằng hành động này anh đã kết thúc cuộc ẩu đả; gã lái buôn sửng sốt vì cú đẩy và thân hình oai phong của Veltraninov; rất nhanh, đám bạn bè đã lôi gã đi chỗ khác. Vẻ mặt đường bệ của quý ông ăn mặc thanh nhã đã tạo ảnh hưởng khá mạnh lên đám đông đang cười nhạo: tiếng cười chấm dứt. Người đàn bà mặt đỏ gay, mắt ngấn lệ, cám ơn rối rít. Chàng kị binh thì ngọng nghịu lẩm bẩm: “Cạ ơn, cạ ơn!” - và cố chìa tay cho Veltraninov, nhưng thay vì làm việc đó cậu ta bỗng dưng nằm lăn ra trên mấy chiếc ghế, chân duỗi thẳng.

– Michenka! - Người đàn bà nấc lên vẻ trách móc, vung hai tay.

Veltraninov hài lòng về chuyện vừa xảy ra và cái tình thế của nó. Người đàn bà lôi cuốn sự chú ý của anh; trông nàng rõ ra là một người đàn bà tỉnh lẻ giàu có, ăn mặc sang trọng, tuy không có gu lắm và điệu bộ hơi buồn cười. Đó chính là sự kết hợp trong bản thân tất cả những gì đảm bảo sự chú ý của các gã công tử sành điệu có những mục đích rõ rệt đối với phụ nữ. Cuộc trò chuyện bắt đầu; người đàn bà kể chuyện một cách nhiệt tình và kêu ca về người chồng của mình “bỗng dưng rời khỏi toa tầu trốn đi đâu mất, và chính vì điều đó mới xảy chuyện, là vì ông ta luôn luôn khi mình cần đến thì lại biến đi đâu mất…”.

– Vì cần thiết mà… - Chàng kị binh lẩm bẩm.

– Ôi chà, Michenka! - Nàng lại vung tay.

“Thế thì gã chồng này sẽ lãnh đủ!” - Veltraninov nghĩ bụng.

– Tên ông ấy là gì, để tôi đi kiếm ông ấy, - Anh ngỏ ý.

– Pal Palych, - chàng kị binh đáp lại.

– Chồng bà tên là Pavel Pavlovich? - Veltraninov tò mò hỏi, cùng lúc đó bất thình lình cái đầu hói quen thuộc thò vào giữa anh và người đàn bà. Trong khoảnh khắc anh nhớ lại khu vườn nhà Zakhlebnikov, những trò chơi vô thưởng vô phạt và cái đầu hói chán ngắt luôn thò vào giữa anh và Nadezda Fedosievna.

– Ông đây rồi, có thế chứ! - Bà vợ nổi đóa, la lên.

Đó chính là Pavel Pavlovich; trong sự ngạc nhiên và kinh hãi ông ta ngước mắt nhìn Veltraninov, ngẩn cả người trước anh, giống như thể nhìn thấy bóng ma. Ông ta sững sờ tới mức một lúc lâu không hiểu được những gì bà vợ dỗi dằn giải thích bằng một giọng liến thoắng, tức giận. Cuối cùng ông ta rùng mình và lập tức định thần, hiểu được toàn bộ nỗi khủng khiếp của mình: cả lỗi lầm của mình, cả về Michenka, cả về việc “me-xừ” đây - không hiểu sao người đàn bà lại gọi Veltraninov như vậy - “là thiên thần hộ mệnh của chúng tôi, còn ông thì bao giờ cũng đi mất khi cần phải có mặt…”.

Veltraninov bỗng cười phá lên

– Chúng tôi là bạn bè mà, bạn bè từ thủa ấu thơ! - Anh reo lên trước người đàn bà đang hết sức ngạc nhiên, một cách suồng sã, che chở, lấy tay phải ôm lấy vai Pavel Pavlovich đang nở một nụ cười bệch bạc. - Thế ông ấy không nói với bà về Veltraninov sao?

– Không, chưa bao giờ nói cả. - Bà vợ hơi bối rối.

– Nếu vậy thì giới thiệu tôi với phu nhân của ngài đi, ông bạn bội ước!

– Lipochka, đây là ngài Veltraninov, chính là… - Pavel Pavlovich bắt đầu, lắp bắp xấu hổ.

Bà vợ nổi khùng, giận dữ lườm chồng, có lẽ vì ông này gọi mình là “Lipochka”.

– Xin hãy hình dung, ông ấy còn không nói gì về việc cưới vợ, không mời dự đám cưới, nhưng thưa bà, bà Olimpiada…

– Semenovna, - Pavel Pavlovich nhắc.

– Semenovna! - Chàng kị binh đang thiu thiu bỗng gọi to.

– Olimpiada Semenovna, xin bà hãy vì tôi, vì sự gặp gỡ bạn hữu, mà tha lỗi cho ông nhà … Ông nhà đây là người chồng tốt!

Và Veltraninov vỗ vai Pavel Pavlovich một cách thân mật.

– Em yêu, anh chỉ đi độ vài phút thôi mà… anh mới dừng… - Pavel Pavlovich bắt đầu phân trần.

– Và bỏ vợ cho người ta bêu riếu trước đám đông! - Lipochka lập tức cướp lời. - Khi nào cần, cấm thấy ông; nơi không cần thì ông lại có mặt…

– Nơi không cần thì lại có, nơi không cần…, nơi không cần… - Chàng kị binh phụ họa.

Lipochka gần như hổn hển vì xúc động; bản thân nàng cũng hiểu rằng điều này là không đẹp trước mặt Veltraninov, mặt đỏ lên vì xấu hổ, song nàng không kiềm chế nổi bản thân.

– Cái nơi không cần thì ông lại quá là thận trọng, quá thận trọng! - Nàng thốt lên.

– Dưới gầm giường… tìm nhân tình… dưới gầm giường - nơi không cần… nơi không cần… - Bất thình lình Michenka sôi nổi hẳn lên.

Với Michenka lúc này thì hoàn toàn bó tay. Tuy vậy, mọi việc cuối cùng cũng kết thúc dễ chịu; cuộc làm quen diễn ra một cách trọn vẹn. Mọi người sai Pavel Pavlovich đi mua cà phê và nước dùng. Olimpiada Semenovna giải thích cho Veltraninov rằng hiện họ đi từ O., nơi chồng nàng đang làm việc, về thôn quê hai tháng, nơi cách ga tầu này không xa lắm, chỉ bốn mươi vecta, rằng ở đó họ có một ngôi nhà và khu vườn tuyệt đẹp, rằng khách khứa thường xuyên viếng thăm, rằng họ còn có cả hàng xóm, và, nếu như Aleksei Ivanovich là người tốt như thế và có nhã ý muốn tới thăm “cái xó xỉnh của họ”, thì nàng sẽ tiếp đón anh như một “thiên thần hộ mệnh”, bởi vì nàng không thể nào nhớ lại mà không khỏi kinh hãi điều vừa xảy ra, nếu như… vân vân và vân vân. Nói tóm lại, “như một thiên thần hộ mệnh…”

– Còn là cứu tinh, còn là cứu tinh, - chàng kị binh sôi nổi nhắc đi nhắc lại.

Veltraninov lịch sự cảm ơn và đáp rằng anh luôn sẵn sàng, rằng anh là người rảnh rỗi, nhàn hạ và anh vô cùng sung sướng nhận lời mời của Olimpiada Semenovna. Sau đó tức thì bắt đầu một cuộc trò chuyện hết sức vui vẻ, trong đó anh kịp nói dăm ba câu tán dương. Lipochka đỏ mặt mãn nguyện và, kịp lúc Pavel Pavlovich quay trở lại, trịnh trọng thông báo với ông rằng Aleksei Ivanovich thật tốt bụng vì đã nhận lời mời của nàng tới thăm gia đình họ ở thôn quê hẳn một tháng và đã hứa sẽ tới sau một tuần. Pavel Pavlovich cười đau khổ và nín thinh. Olimpiada Semenovna chất lên ông ta những cái nhún vai, mắt ngước lên trời. Cuối cùng đã đến lúc mọi người chia tay: một lần nữa lại cám ơn, lại “thiên thần hộ mệnh”, lại “Michenka”, và rốt cuộc Pavel Pavlovich cũng đưa vợ và gã kị binh vào toa tàu, sắp xếp chỗ cho họ. Veltraninov hút thuốc và đi đi lại lại dọc theo hành lang trước nhà ga; anh biết thể nào Pavel Pavlovich ngay bây giờ sẽ lại chạy tới nói chuyện cho tới khi chuông báo tàu chạy. Quả đúng như vậy. Pavel Pavlovich nhanh chóng xuất hiện trước mặt anh cùng với câu hỏi lo lắng ánh lên trong mắt và trên khắp bộ mặt ông ta. Veltraninov cười phá lên, “thân mật” nắm khuỷu tay ông ta dẫn tới chiếc ghế gần nhất, kéo ông ta cùng ngồi xuống. Bản thân anh im lặng vì muốn Pavel Pavlovich là người lên tiếng trước tiên.

– Vậy là ngài sẽ tới chỗ chúng tôi? - Ông ta thầm thì vào việc ngay.

– Mình biết ngay mà! Chả có thay đổi tí nào! - Veltraninov cười vang - Sao, chẳng có lẽ ngài - anh lại vỗ vai ông ta - chẳng lẽ ngài không thể suy nghĩ một cách nghiêm túc lấy một phút rằng trên thực tế tôi lại có thể tới làm khách ở chỗ ngài, mà lại suốt cả tháng trời ư? - Ha - ha!

Pavel Pavlovich tươi tỉnh rạng ngời hẳn.

– Thế ra ngài không tới ạ! - Ông ta reo lên, không giấu giếm niềm vui sướng.

– Không tới, không tới! - Veltraninov cười thoả mãn. Tuy nhiên anh cũng không hiểu vì sao mình lại buồn cười đến thế và càng lúc anh càng thấy buồn cười hơn.

– Có lẽ nào… lẽ nào ngài lại nói thế ạ? - Nói xong câu đó Pavel Pavlovich thậm chí nhổm dậy trong sự chờ đợi căng thẳng.

– Thì tôi đã nói là không đến. - Ngài quả là một người lạ lùng!

– Nhưng tôi biết làm sao đây… nếu như vậy, tôi sẽ phải nói với Olimpiada Semenovna như thế nào đây, nếu sau một tuần nữa ngài không tới, còn cô ấy thì lại chờ đợi?

– Sự việc mới khó sao chứ! Thì cứ nói với bà nhà tôi bị gẫy chân hay bị làm sao đó, đại loại như vậy.

– Người ta chẳng tin đâu, - Pavel Pavlovich dài giọng than vãn.

– Và thế là ngài lãnh đủ? - Veltraninov vừa nói vừa cười. - Nhưng mà tôi nhận thấy, bạn đáng thương của tôi, dẫu sao thì ngài cũng có vẻ sợ hãi trước bà vợ xinh đẹp của ngài, hả?

Pavel Pavlovich cố mỉm cười, nhưng không nổi. Việc Veltraninov từ chối không tới nhà mình - tất nhiên là rất tốt, nhưng việc anh ta nhận xét thẳng về bà vợ của mình, điều đó lại chẳng hay chút nào. Pavel Pavlovich tự ái; Veltraninov nhận thấy điều đó. Tuy nhiên hồi chuông báo tàu chạy đã vang lên lần thứ hai; phía xa, từ trong toa tàu vọng tới tiếng gọi Pavel Pavlovich một cách lo lắng. Ông này còn đang bối rối chưa chịu dời bước theo tiếng gọi, có vẻ như đang chờ đợi điều gì đó từ Veltraninov, đương nhiên là sự đoan chắc của anh không tới thăm họ.

– Họ cũ của bà nhà là gì?[1] - Veltraninov hỏi thăm, dường như hoàn toàn không để ý tới sự lo lắng của Pavel Pavlovich.

– Nhà tôi là con gái của vị quản xứ[2] trong địa hạt chúng tôi. - Ông này đáp lại, bối rối, lo lắng nhìn về phía toa tàu và nghe ngóng.

– À, tôi hiểu rồi, vì sắc đẹp.

– Pavel Pavlovich lại nhăn nhó.

– Thế cái cậu Michenka ấy là ai?

– À, chuyện là thế này, đó là người bà con xa, tức là bà con của tôi, nó là con trai của bà chị họ đã quá cố, tên nó là Galupchickov, người ta từng kêu ca về tính bừa bãi, bát nháo của nó, còn bây giờ lại được thăng tiến; kể ra chúng tôi cũng có lo lót, trang bị cho nó… thật là một thằng bé đáng thương…

– “Thế đấy, thế đấy, mọi sự đều ổn thỏa; đâu vào đấy cả! - Veltraninov thầm nghĩ.

– Pavel Pavlovich! - Vọng lại từ toa tàu phía xa một giọng giận dữ rít lên.

– Pal Palych! - Một giọng khác khàn khàn đế theo.

– Pavel Pavlovich lại rối lên, cuống cuồng, nhưng Veltraninov nắm chặt khuỷu tay ông ta, bắt dừng lại.

– Mà này, ngài có muốn ngay bây giờ tôi đi kể cho bà nhà nghe về việc ngài định cắt cổ tôi không?

– Ồ ngài, ồ ngài, - Pavel Pavlovich sợ hãi khủng khiếp. - Chúa phù hộ cho ngài.

– Pavel Pavlovich, - tiếng gọi lại vọng lên.

– Thôi, ngài đi đi! - Cuối cùng Veltraninov cũng thả ông ta ra và tiếp tục cười sảng khoái.

– Thế ngài không tới đấy chứ? - Gần như thất vọng Pavel Pavlovich hỏi lần cuối cùng và hai bàn tay chắp lại như thời trước người ta vẫn làm, trước mặt anh.

– Tôi thề với ngài sẽ không tới! Chạy nhanh lên, kẻo tai họa đến bây giờ!

Anh chìa tay cho Pavel Pavlovich - chìa tay và bỗng giật mình: Pavel Pavlovich không nắm tay anh, thậm chí còn rụt tay mình lại.

Hồi chuông thứ ba vang lên.

Trong một khoảnh khắc có điều gì đó thật lạ lùng xảy ra với hai người; chính xác là cả hai bỗng biến đổi. Hình như có cái gì đó rung lên và bỗng nhiên bị giật đứt bên trong Veltraninov, người chỉ mới phút trước thôi còn cười nói vui vẻ như thế. Anh giận dữ túm chặt vai Pavel Pavlovich.

– Nếu như tôi đây, Veltraninov này, có chìa cho ông cái bàn tay này - anh chìa cho ông ta bàn tay phải của mình, trên đó có nguyên một cái sẹo từ vết cắt lớn - thì ông có thể nắm lấy nó! - Anh nói, cặp môi trắng bệch, run bắn.

Pavel Pavlovich cũng trở nên nhợt nhạt và cặp môi của ông ta cũng run run. Những cơn co giật bỗng chạy khắp mặt mũi ông ta.

– Còn Liza thì sao? - Ông ta thầm thì rất nhanh - bất thình lình cả môi, cả má và cằm ông ta run lên bần bật và những giọt nước mắt tuôn trào.

Veltraninov đứng như trời trồng trước mặt ông ta.

“Pavel Pavlovich! Pavel Pavlovich!” - Mọi người gào lên từ phía toa tàu, như thể ở đấy có ai đó bị cắt tiết, bất thình lình tiếng còi tàu hú lên.

Pavel Pavlovich tỉnh lại, vung tay và chạy bán sống bán chết; tàu đã bắt đầu chuyển bánh, song ông ta cũng kịp bám vào và nhảy lên toa của mình.

Veltraninov ở lại trên sân ga và chỉ tới chiều mới tiếp tục cuộc hành trình, sau khi đợi chuyến tàu mới và quyết định đi theo hướng cũ. Anh không rẽ về phía bên phải để tới gặp người phụ nữ quen biết - lúc này anh đang não hết cả gan ruột. Về sau anh cứ tiếc mãi.

HẾT

❀ ❀ ❀

[1] Phụ nữ Nga khi đi lấy chồng thường mang họ của chồng.

[2] Nguyên văn: Tôi lấy con gái một vị quản xứ - blagotrinyu – người có chức tước trong nhà thờ chính thống giáo, cai quản hoạt động của một số lượng nhất định các giáo xứ.