Anh vội vã muốn “biết” kinh khủng. “Mình thật sự choáng váng; mình không có lúc nào tĩnh trí để mà hiểu, - Veltraninov nghĩ khi nhớ lại buổi gặp Liza lần đầu tiên, - còn bây giờ thì cần phải biết rõ”. Để nhanh chóng nắm được mọi chuyện anh hối hả ra lệnh cho xà ích cho xe chạy thẳng đến chỗ Trusoski, nhưng ngay sau đó nghĩ lại: “Không, tốt nhất là để cho ông ta tự đến nhà mình, trong thời gian ấy mình tranh thủ kết thúc những công việc đáng nguyền rủa này”.

Anh hùng hục chạy công việc; song ngay lập tức nhận ra rằng không thể tập trung được và ngày hôm nay không nên làm việc. Vào lúc năm giờ, khi anh đi ăn trưa, bỗng dưng, lần đầu tiên, một ý nghĩ tức cười xuất hiện trong đầu: có lẽ chính anh tự cản trở công việc của mình, can thiệp vào cái mớ bòng bong khó gỡ ấy, tự mình chạy đôn chạy đáo, chen chúc trong các công sở và tìm kiếm gã luật sư của mình, cái gã lúc nào cũng lẩn tránh anh. Anh vui vẻ cười nhạo cái ý nghĩ ấy của mình. “Giá ý nghĩ này đến vào chiều hôm trước, chắc hẳn mình đau khổ kinh khủng” - anh nghĩ, lòng thấy vui hơn. Mặc dù vui vẻ đấy, song anh mỗi lúc trở nên lơ đãng và thiếu kiên nhẫn, cuối cùng trở nên trầm tư. Và mặc dầu cố xâu chuỗi cái ý nghĩ bất an, song rốt cuộc vẫn không rõ được điều mình mong muốn.

“Mình cần ông ta! - Anh đi đến kết luận. - Cần phải đoán ra con người này, rồi sau đó mới quyết định. Kể cả thách đấu!”.

Chạy về nhà lúc tám giờ tối anh không thấy Pavel Pavlovich ở chỗ mình. Thoạt đầu điều đó làm anh hết sức ngạc nhiên, sau đó là tức giận, sau đó thậm chí chán nản; cuối cùng thì sợ hãi thực sự. “Có trời biết, trời biết, việc này kết thúc ra sao!” Anh nhắc đi nhắc lại, lúc đi quanh phòng, lúc nằm ườn trên đi-văng, mắt không ngớt nhìn đồng hồ. Cuối cùng, mãi tận chín giờ Pavel Pavlovich mới xuất hiện. “Nếu như con người này định giở ngón, thì lão ta tốt nhất đừng bao giờ chơi xỏ mình như bây giờ, mình đã suy sụp đến thế vào phút giây ấy”. - Anh nghĩ, bỗng nhiên thấy hoàn toàn sảng khoái và vui vẻ dễ sợ.

Trả lời cho câu hỏi dồn dập và vui vẻ: Tại sao lâu thế không tới. - Pavel Pavlovich cười méo mó, buông thả, không giống như đêm trước, ngồi xuống, cẩu thả quẳng chiếc mũ đính băng tang của mình sang chiếc ghế khác. Veltraninov lập tức nhận thấy sự buông thả đó, bắt đầu thông báo tình hình.

Điềm tĩnh, không một lời thừa, không hồi hộp như lúc trước, anh kể lại giống như đọc báo cáo, rằng anh đã đưa Liza đi như thế nào và ở đó người ta đón tiếp con bé tử tế ra sao, rằng điều đó có lợi đối với nó như thế nào, dần dần, làm ra vẻ hoàn toàn quên mất Liza, anh lái câu chuyện chỉ nói về gia đình Pogorelsev, rằng họ là những người tử tế, dễ thương, rằng anh có quan hệ lâu năm với họ, rằng Pogorelsev là người tốt và có ảnh hưởng như thế nào, vân vân… Pavel Pavlovich nghe một cách lơ đãng, thỉnh thoảng gườm gườm nhìn người kể chuyện với nụ cười khẩy nanh nọc và ma mãnh.

– Ngài quả là một người dễ kích động, - Ông ta lẩm bẩm, cười một cách đặc biệt tởm lợm.

– Tuy nhiên, hôm nay ngài có vẻ giận dữ thế nào ấy. - Veltraninov bực bội nhận xét.

– Tại sao tôi lại không được giận dữ như những người khác? - Bất thình lình Pavel Pavlovich bật dậy, chính xác là bật dậy từ góc nhà, thậm chí đúng là chỉ chờ có thế để mà bật dậy.

– Quyền của ngài, - Veltraninov cười khẩy, - tôi chỉ nghĩ có chuyện gì đó xảy ra với ngài.

– Thì xảy ra rồi đấy! - Ông ta kêu lên, như thể khoe về việc đã xảy ra.

– Xảy ra chuyện gì vậy?

Pavel Pavlovich chờ một lát rồi mới trả lời:

– Thế là xong, Stepan Mikhailovich của chúng ta kì quặc thế đấy… Bagaunov, một người trẻ tuổi Peterbua thanh lịch vô cùng, người của xã hội thượng lưu cao quý.

– Người ta lại không chịu tiếp ngài chứ gì?

– Không, chính là lần này người ta đã tiếp tôi, lần đầu tiên cho phép tôi qua cửa và chiêm ngưỡng dung nhan… của người chết!

– Sao-o-o! Bagaunov chết rồi? - Veltraninov vô cùng kinh ngạc, mặc dầu, thật ra cũng chẳng có gì đáng để anh phải kinh ngạc tới thế.

– Chính hắn! Một ông bạn thủy chung như nhất trong suốt sáu năm trời! Gần trưa hôm qua hắn chết, thế mà tôi lại không biết! Có thể cũng đúng lúc đó tôi muốn tới để hỏi thăm sức khỏe hắn. Ngày mai sẽ làm lễ an táng, thế là nằm trong quan tài rồi. Quan tài lót nhung, viền vàng… chết vì cơn sốt thần kinh. Người ta cho tôi vào, cho phép tôi vào, tôi được ngắm nghía dung nhan! Người ta thông báo từ cửa ra vào rằng tôi tự giới thiệu là bạn thân thiết của người quá cố, vì thế nên người ta để tôi vào. Hắn ta, người bạn chân tình trong sáu năm, làm cái trò gì với tôi vậy? Xin hỏi ngài? Có thể, mục đích duy nhất tôi tới Peterbua chỉ là vì anh ta thôi đấy!

– Vì cớ gì mà ngài tức anh ta tới thế? - Veltraninov cười nói, - thì anh ta có chủ định chết đâu cơ chứ.

Pavel Pavlovich bỗng bất thình lình giơ hai ngón tay làm hai cái sừng trên cái trán hói và khinh khích cười khẽ một lúc lâu. Ông ta cứ ngồi như vậy, với hai cái sừng và cười khinh khích hơn nửa phút, nhìn vào mắt Veltraninov với vẻ thích thú trâng tráo cay độc nhất. Veltraninov sững người như thể nhìn thấy bóng ma nào đó. Song trạng thái sững sờ trôi qua rất nhanh; một nụ cười bình thản, giễu cợt tới độ xấc xược nở trên môi anh.

– Thế có nghĩa là thế nào? - Anh ta khinh khỉnh hỏi, kéo dài giọng.

– Có nghĩa là sừng, - Pavel Pavlovich cắt ngang và cuối cùng cũng bỏ tay xuống.

– Tức là… sừng của ngài?

– Sừng của riêng tôi, sừng tôi kiếm được! - Pavel Pavlovich lại nhăn nhó một cáchxấu xí khủng khiếp.

Cả hai cùng im lặng.

– Tuy vậy, ngài quả là con người dũng cảm! - Veltraninov nói.

– Vì tôi cho ngài xem sừng của mình chứ gì? Ngài biết không, Aleksei Ivanovich, giá mà ngài thết đãi tôi cái gì đó! Tôi đã chẳng thết ngài mỗi ngày và kéo dài cả một năm trời ở T. đó sao… Kêu ai đó đi mua một chai, ở trong phố tôi khát khô cả họng.

– Xin sẵn lòng! Ngài chả nói cho tôi sớm. Ngài cần loại rượu gì?

– Ngài là thế nào, hãy nói là chúng ta chứ; là vì chúng ta sẽ cùng nhau uống, có phải không? - Nói có vẻ thách thức, nhưng cùng lúc Pavel Pavlovich nhìn vào mắt anh với nỗi bất an kì lạ.

– Sâm banh nhé?

– Còn gì vào đây nữa? Trình độ chưa đủ với tới tầm Vốt ca…

Veltraninov thong thả đứng dậy, gọi xuống dưới nhà sai Mavra đi mua rượu.

Vì cuộc hội ngộ vui vẻ, sau chín năm xa cách, - Pavel Pavlovich khúc khích cười nói không đúng chỗ và không cần thiết, - giờ đây chỉ còn lại mỗi mình ngài là bạn đích thực của tôi! Không còn Stepan Mikhailovich Bagaunov! Điều này giống như một nhà thơ từng viết:

Không còn Patrok vĩ đại

Chỉ còn Fersit đáng khinh

Nói tới từ “Fersit” ông ta gõ gõ ngón tay vào ngực mình.

“Ôi chao, đồ con lợn, cứ nói huỵch toẹt cho rồi, mình chả thích ngụ ý với bóng gió” - Veltraninov thầm nghĩ. Nỗi tức giận đang sôi sục trong anh, nhưng từ lâu anh đã biết kiềm chế bản thân.

– Này, ngài hãy nói tôi nghe, - anh bắt đầu bực bội, - nếu như ngài buộc tội Stepan Mikhailovich (giờ đây anh không gọi người quá cố một cách đơn giản là Bagaunov nữa)[1] một cách thẳng thừng như thế, thì đáng lẽ ngài phải vui mừng vì kẻ xúc phạm ngài đã chết mới phải chứ; tại sao ngài lại giận dữ?

– Niềm vui nào? Tại sao lại vui?

– Thì tôi căn cứ vào tình cảm của ngài mà nói vậy.

– He he. Lần này thì ngài đoán sai về tình cảm của tôi rồi. Theo lời của một nhà thông thái: “Kẻ thù chết là tốt rồi, nhưng còn sống thì vẫn tốt hơn” (Hi hi!).

– Tôi nghĩ rằng ngài có tới những năm năm hàng ngày nhìn thấy người còn sống, có thời gian thoải mái ngắm nghía, - Veltraninov nhận xét một cách bực bội, giễu cợt và xấc xược.

– Khi ấy…, khi ấy, liệu tôi có biết chăng? - Bất thình lình Pavel Pavlovich lại bật dậy, đúng là xông thẳng từ góc nhà ra, có vẻ như hả hê vui sướng vì cuối cùng người ta cũng hỏi cái câu hỏi mà ông ta mong chờ từ lâu. - Ngài coi tôi là hạng người nào vậy, Alesandr Ivanovich?

Trong cái nhìn của ông ta toát lên một sự mới lạ và bất ngờ trong cách thể hiện của mình, như thể nó chuyển sự hằn thù sang một dạng khác và bây giờ nó làm méo mó khuôn mặt ông ta.

– Thế chẳng lẽ ngài lại không biết một tí gì! - Veltraninov luống cuống hỏi với một sự ngạc nhiên bất ngờ nhất.

– Không biết cái gì? Không biết cái gì? - Ôi, cái nòi Iupiter của chúng ta! Đối với ngài thì người với chó nào khác gì nhau, chính vì thế mà ngài phán xét người khác theo bản tính của mình! Đây, biếu ngài! Hãy nuốt đi! - và ông ta điên cuồng đấm tay xuống bàn, nhưng bỗng hoảng hốt vì tiếng đấm tay của mình, ánh mắt nhìn của ông ta cũng đã dịu đi.

Veltraninov làm ra vẻ vui vẻ, cởi mở.

– Pavel Pavlovich, xin ngài hãy nghe đây, tôi hoàn toàn không quan tâm tới việc ngài biết hay không biết chuyện, có đúng như thế không? Nếu ngài không biết thì điều đó dẫu gì cũng làm cho ngài giữ được phẩm giá, mặc dù… à mà tôi cũng không hiểu, tại sao ngài lại chia sẻ những chuyện riêng tư của ngài với tôi?…

– Tôi không nói về ngài… ngài đừng giận, không nói về ngài… - Pavel Pavlovich lẩm bẩm, mắt nhìn xuống đất.

Mavra bước vào với chai sâm banh trên tay.

– Đây rồi! - Pavel Pavlovich kêu lên, vẻ như sung sướng vì có lối thoát. - Bà ơi mang cốc lại đây, mang cốc lại đây. Thật tuyệt vời! Tốt rồi người đàn bà đáng mến, chúng tôi không cần gì nữa. Tôi mở nhé? Chúc ngài danh thơm và phẩm giá, sinh vật đáng yêu! Xin cạn chén!

Sảng khoái trở lại, ông ta lại nhìn Veltraninov với con mắt xấc xược.

– Ngài cũng phải thừa nhận, - bỗng ông ta cười khúc khích, - rằng ngài vô cùng tò mò muốn biết tất cả mọi chuyện, chứ cũng chả phải “hoàn toàn không quan tâm” như ngài vừa nói đâu nhé, thế cho nên ngài thậm chí sẽ lấy làm buồn nếu như ngay lúc này tôi đứng dậy ra về mà không giải thích gì cho ngài.

– Đúng vậy, tôi sẽ buồn.

“Ôi, mi nói dối” - Nụ cười của Pavel Pavlovic nói lên điều đó.

– Nào, tiếp tục! - Ông ta rót rượu vào cốc.

– Xin nâng cốc, - Ông ta trịnh trọng nói, tay nhấc cốc rượu, - vì sức khỏe nơi thiên đàng của người bạn Stepan Mikhailovich tôn kính!

Ông ta nâng cốc và uống cạn.

– Tôi không uống cốc này, - Veltraninov đặt cốc rượu của mình xuống bàn.

– Sao vậy? - Lời chúc của tôi cũng thuận tai đấy chứ.

– Nguyên do là thế này: khi đến ngài cũng có say đấy chứ?

– Cũng có uống tí chút. Thì sao nào?

– Cũng chẳng có gì đặc biệt, nhưng tôi có cảm giác tối qua, đặc biệt là sáng nay, ngài chân thành thương xót Natalia Vasilievna quá cố.

– Ai bảo ngài là tôi không thật lòng thương xót bà ấy cả lúc này? - Pavel Pavlovic lại bật dậy, hệt như bị đẩy bằng lò so.

– Tôi không nói về điều đó, nhưng chắc bản thân ngài cũng thấy rằng ngài cũng có thể lầm lẫn về việc của Stepan Mikhailovich, mà đó mới là điều quan trọng.

Pavel Pavlovich cười một cách tinh quái và nháy mắt.

– Ôi, ngài mới muốn biết làm sao cái việc tự tôi biết chuyện của Stepan Mikhailovich!

Veltraninov đỏ mặt:

– Xin nhắc lại một nữa, tôi không quan tâm tới tất cả những chuyện đó. “Mà mình có nên tống cổ lão ta cùng với chai rượu này không nhỉ?” - Anh cáu kỉnh nghĩ, mặt lại càng đỏ hơn.

– Không sao! - Pavel Pavlovich khích lệ anh, tay rót thêm rượu cho bản thân.

– Bây giờ tôi sẽ giải thích để ngài hiểu tại sao tôi lại biết hết mọi chuyện, điều đó hẳn sẽ thoả mãn được lòng mong muốn nồng nhiệt của ngài… là bởi vì ngài là một người nồng nhiệt, Aleksei Ivanovich, một người nồng nhiệt dễ sợ! He-he! Có điều cho tôi xin điếu thuốc, vì từ hồi tháng ba tới giờ tôi… - Thuốc của ngài đây.

– Tôi trở nên hư đốn kể từ tháng ba, Aleksei Ivanovich, và chuyện là thế này, xin hãy nghe. Bệnh lao phổi, như ngài biết đấy, bạn thân mến ạ, - Ông ta càng lúc càng trở nên suồng sã, - là một căn bệnh thú vị. Thường con bệnh ho lao trong khi chết dần, hầu như không hề nghi ngờ rằng ngay ngày hôm sau anh ta có thể chết. Nói cho ngài biết, năm tiếng đồng hồ trước lúc chết, Natalia Vasilievna vẫn còn ra lệnh sau hai tuần nữa sẽ tới thăm bà cô cách xa nhà chúng tôi có tới bốn mươi dặm. Ngoài ra, có thể, ngài cũng biết về cái thói quen, hay đúng hơn là thói tật của các bà nói chung, mà có thể, kể cả những quý ngài bạn tình nữa: giữ những bức thư tình cũ rích. Đáng ra phải vất tất vào lò sưởi, có đúng không nào? Đằng này lại không thế, lại gìn giữ cẩn thận từng mẩu thư vào hòm, ngăn kéo tủ, thậm chí còn đánh số thứ tự theo ngày tháng, năm, theo thứ hạng, theo loại. Lấy đó làm điều an ủi hay sao ấy, cũng chẳng biết nữa. Có thể là để nhớ lại những kỉ niệm ngọt ngào. Dự định năm tiếng đồng hồ trước khi chết sẽ tới dự lễ hội ở nhà bà cô, cho thấy Natalia Vasilievna hiển nhiên không hề nghĩ gì tới cái cái chết, thậm chí cho đến giờ phút cuối cùng vẫn chờ bác sĩ Kokh. Thế là diễn ra cái việc, khi Natalia Vasilievna lìa cõi đời, cái hòm nhỏ bằng gỗ mun khảm xà cừ và bạc vẫn ở trong phòng của bà ấy. Mà cái hòm có khóa mới đẹp làm sao, đó là vật gia bảo, truyền từ người bà. Và thế là - trong cái hòm đó, mọi thứ bị lộ tẩy, có nghĩa là tất cả, không thiếu một cái gì, sắp xếp theo từng ngày, tháng, trong suốt mười hai năm trời. Stepan Mikhailovich là người rất say mê văn chương, thậm chí từng gởi một truyện tình đắm say cho một tạp chí, vì thế mà những tác phẩm của anh ta có tới cả trăm số nằm trong hòm. Thật ra thì những truyện đó được viết trong năm năm. Những số tạp chí ấy chính tay Natalia Vasilievna đánh dấu thứ tự. Ngài nghĩ sao, khi phát hiện ra việc này liệu chồng bà ấy có thấy dễ chịu không?

Veltraninov suy nghĩ rất nhanh và nhớ rằng anh chưa hề viết lấy một bức thư nào cho Natalia Vasilievna. Từ Peterbua anh quả cũng có viết hai bức thư, song đều đề tên người nhận là hai vợ chồng, như đã ước định. Bức thư cuối cùng Natalia Vasilievna gởi cho anh, trong đó bà ta cho nhân tình “về vườn”, Veltraninov không trả lời.

Kể chuyện xong, Pavel Pavlovich nín lặng hẳn một phút, mỉm cười độc địa, hỏi thẳng:

– Tại sao ngài không trả lời câu hỏi nhỏ mọn của tôi? - Ông ta nói với vẻ khổ sở rõ rệt.

– Câu hỏi nhỏ mọn nào vậy?

– Thì câu hỏi về cảm tưởng dễ chịu của người chồng khi mở cái hòm đó.

– Cái đó việc gì đến tôi! - Veltraninov giận dữ xua tay, đứng dậy và đi đi lại lại trong phòng.

– Tôi cá rằng ngài đang nghĩ: “Mi là đồ con lợn tự cho người khác xem mình bị cắm sừng”, he-he! Một người hay tởm lợm… ngài ấy.

– Tôi chẳng nghĩ ngợi gì về điều đó. Ngược lại, ngài quá giận dữ trước cái chết của kẻ đã xúc phạm ngài, hơn nữa lại uống quá nhiều rượu. Trong tất cả mọi chuyện đó tôi không thấy điều gì bất bình thường cả; tôi quá hiểu vì sao ngài lại muốn Bagaunov sống, tôi sẵn sàng tôn trọng nỗi buồn bực của ngài; nhưng… - Thế theo ngài, tôi muốn Bagaunov sống để làm gì?

– Đó là việc của ngài.

– Tôi đồ rằng ngài nghĩ tôi muốn thách đấu với hắn?

– Quỷ quái! - Veltraninov càng lúc càng thấy khó chịu đựng. - Tôi nghĩ, như mọi người đứng đắn, trong những trường hợp như vậy, không hạ thấp mình với những lời lẽ lảm nhảm lố bịch, với bộ dạng nhăn nhó ngu ngốc, với những lời than vãn kì quặc, nhưng câu bóng gió đểu giả, những thứ chỉ tổ bôi nhọ thêm bản thân, mà hành động rõ ràng, thẳng thắn, công khai, như một người đứng đắn!

– He he. Vâng, có thể tôi đây không phải người đứng đắn?

– Đó cũng lại là việc của ngài… Vậy thì, sau tất cả những chuyện xảy ra, ngài cần Bagaunov sống để làm gì?

– Ờ thì ít ra cũng là gặp lại bạn bè. Mang chai rượu tới cùng uống với nhau.

– Anh ta chắc cũng chẳng uống với ngài đâu.

– Tại sao? Noblesse oblige[2]? Thế ngài chả đang uống với tôi là gì. Anh ta hơn ngài ở điểm gì vậy?

– Tôi không uống.

– Tại sao bỗng dưng lại kiêu kì vậy hở?

Veltraninov bỗng cười phá lên một cách kích động và giận dữ:

– Phù, mẹ kiếp! Quả ngài là một hạng người “tàn bạo”! Vậy mà tôi đã nghĩ ngài chỉ là một “người chồng vĩnh cửu”, không hơn!

– Sao lại là người chồng vĩnh cửu? Đó là thứ gì vậy? - Pavel Pavlovich bỗng dỏng tai nghi ngờ.

– À, đó là một kiểu chồng… nói thì dài lắm. Tốt nhất ngài nên đi khỏi đây, đến lúc rồi, ngài làm tôi phát ngấy!

– Thế còn tàn bạo thì sao? Ngài vừa nói tôi là kẻ tàn bạo?

– Tôi nói rằng ngài là “kẻ tàn bạo”, - là tôi giễu ngài đấy.

– “Kẻ tàn bạo” là như thế nào? Xin hãy nói cho tôi biết, Aleksei Ivanovich, vì Chúa, hay vì Đức Giê Su!

– Thôi đi, đủ rồi đấy, đủ rồi! - Veltraninov bỗng dưng lại nổi đóa quát lên - Đến lúc ngài phải về rồi, biến khỏi đây ngay!

– Không, chưa đủ! - Pavel Pavlovich cũng bật dậy, - Thậm chí cứ cho là tôi làm ngài phát chán, nhưng vẫn chưa đủ, là vì trước tiên tôi còn phải uống với ngài và chạm cốc! Cạn chén xong tôi sẽ đi, còn bây giờ tôi thấy vẫn chưa đủ!

– Pavel Pavlovich, ngày hôm nay ngài có biến đi hay không thì bảo?

– Tôi có thể biến đi, nhưng trước hết chúng ta phải cùng uống! Ngài nói rằng ngài không muốn uống với chính thằng tôi đây. Còn tôi, tôi lại muốn ngài uống với chính tôi!

Pavel Pavlovich càng lúc càng nhăn nhó và không hích hích cười nữa. Mọi thứ trong ông ta bỗng lại đảo lộn tới mức đối lập lại với toàn thể cái thân hình và giọng điệu của ông ta lúc này, và điều này khiến Veltraninov trở nên vô cùng bối rối.

– Nào, xin mời, Aleksei Ivanovich, nào, xin đừng từ chối! - Pavel Pavlovich tiếp tục, nắm chặt tay Veltraninov và nhìn vào mặt anh ta một cách lạ lùng. Rõ ràng vấn đề bây giờ không chỉ ở một việc uống rượu.

– Thôi, được rồi. - Veltraninov lẩm bẩm. - Cái thứ nước… nhạt phèo ấy đâu…

Còn lại đúng hai cốc, rượu nhạt thật, nhưng chúng ta sẽ uống, nào cùng chạm cốc! Xin ngài hãy cầm lấy cốc của mình.

Họ chạm cốc và uống cạn.

– Nào, đã thế thì, đã thế thì… Ôi chao! - Pavel Pavlovich bỗng lấy hai tay ôm lấy trán và giữ nguyên bộ dạng một lúc. Veltraninov có cảm giác chỉ tí nữa thôi ông ta sẽ thốt ra lời cuối cùng. Nhưng Pavel Pavlovich không nói một lời nào với anh ta. Ông ta chỉ nhìn Veltraninov và im lặng nở nụ cười hết cỡ, cái nụ cười vừa nãy, ranh mãnh, kèm theo cái nháy mắt.

– Ông muốn gì ở tôi, đồ say rượu! Ông gạt tôi! - Veltraninov điên cuồng gầm lên, giậm chân xuống sàn.

– Đừng có hét lên! Đừng hét, việc gì phải hét lên như thế? - Pavel Pavlovich vội xua tay. - Tôi không lừa, không lừa! Liệu ngài có biết là giờ đây ngài là gì đối với tôi không?

Thế rồi bỗng dưng ông ta nắm lấy tay Veltraninov và hôn.

– Veltraninov còn chưa kịp định thần.

– Đó, giờ đây ngài là người như thế đối với tôi! Còn bây giờ thì tôi xin cuốn xéo!

– Đợi một chút, xin ngài đứng lại đã! - Veltraninov lúc này đã định thần trở lại, kêu lên. - Tôi quên nói với ngài…

Pavel Pavlovich quay lại từ cửa ra vào.

– Ngài thấy đấy, - Veltraninov nói rất nhanh, mặt ửng đỏ và mắt nhìn vào hướng khác, - ngài cần ngay ngày mai nhất định phải tới nhà Pogorelsev… để làm quen và cảm ơn họ, - nhất định…

– Nhất định, nhất định, sao lại không hiểu cơ chứ! - Với sự sẵn sàng cao độ Pavel Pavlovich cướp lời, nhanh nhẩu xua tay ra cái ý không cần phải nhắc nhở ông ta.

– Hơn nữa Liza rất chờ ngài. Tôi đã hứa…

– Liza? - Pavel Pavlovich bất thình lình quay lại lần nữa, - Liza? Liệu ngài có biết Liza từng là gì đối với tôi không, từng là và đang là? Từng là và đang là! - Bất thình lình ông ta hét lên như thể bị kích động dữ dội, - nhưng mà… he! Điều đó là sau khi; mọi thứ sẽ là sau khi… còn bây giờ - được uống với ngài là khoái cái đã, Aleksei Ivanovich, tôi cần phải có thú vui khác!…

Ông ta đặt chiếc mũ lên ghế, và như lúc trước, khẽ thở dài, ngước mắt nhìn Veltraninov.

– Hãy hôn tôi đi, Aleksei Ivanovich. - Ông ta bỗng nhiên đề nghị Veltraninov.

– Ngài say à? - Anh kêu lên, lùi lại.

– Say, nhưng dù sao thì xin ngài hãy cứ hôn tôi, Aleksei Ivanovich, ê, hôn đi nào! Thì tôi chẳng vừa hôn tay ngài đó sao!

Aleksei Ivanovich lặng đi một lát giống như thể bị đánh bằng gậy vào trán. Nhưng bỗng nhiên anh ghé vào vai Pavel Pavlovich, bạn cũ và hôn lên cặp môi sặc sụa mùi rượu của ông này. Anh không mấy tin rằng mình đã hôn ông ta.

– Nào, bây giờ thì, bây giờ thì… - Pavel Pavlovich lại kêu lên trong cơn kích động của rượu, nhấp nháy đôi mắt say rượu, - bây giờ thì thế đó: khi ấy tôi đã nghĩ - “chẳng lẽ lại cả anh ta nữa ư? Nếu như lại cả anh ta, tôi nghĩ, nếu như anh ta cũng vậy, thì còn ai là người có thể tin được sau mọi chuyện!” Pavel Pavlovich bỗng nhiên nước mắt đầm đìa.

– Vậy ngài đã hiểu ngài là người bạn như thế nào đối với tôi rồi chứ?!

Nói rồi ông ta vùng chạy ra ngoài, tay cầm theo chiếc mũ. Veltraninov lại một lần nữa đứng nguyên một chỗ tới mấy phút, như lần đầu tới thăm của Pavel Pavlovich.

“Ê, đúng là thằng hề say, không hơn!” - Anh phẩy tay.

“Đúng là chả ra gì!” - Anh khẳng định một cách cương quyết, khi thay quần áo và chui vào chăn.

***

LIZA BỊ ỐM

Sáng hôm sau, trong khi chờ Pavel Pavlovich hôm qua hứa không đến muộn để cùng tới nhà Pogorelsev, Veltraninov đi đi lại lại trong phòng, nhấm nháp cafe, hút thuốc và từng phút một cảm thấy mình giống như kẻ ngủ dậy vào buổi sáng nhớ lại từng khoảnh khắc việc mình vừa mới nhận một cái tát vào ngày hôm trước. “Hừm… Ông ta quá hiểu, vấn đề ở chỗ đó, và ông ta trả thù mình bằng Liza!” - Anh nghĩ trong nỗi sợ hãi.

Hình ảnh đáng yêu của đứa trẻ khốn khổ buồn bã thấp thoáng trước mặt anh. Trái tim anh đập mạnh với ý nghĩ rằng ngay hôm nay, chỉ sau hai giờ nữa, anh lại nhìn thấy Liza của mình. “Ê, còn nói được gì nữa đây! - Anh nồng nhiệt quả quyết, - giờ đây điều đó là toàn bộ ý nghĩa của cuộc đời, là mục đích sống của mình! Những cái tát và những kí ức ấy đáng gì!.. Chẳng hiểu trước giờ mình sống vì cái gì nhỉ? Bừa bãi và buồn bã… Còn bây giờ - mọi thứ đã khác, mọi cái theo một cách hoàn toàn khác!”.

Nhưng cho dẫu có hân hoan như thế nào, anh vẫn đắm chìm vào những suy nghĩ.

“Ông ta hành hạ mình bằng Liza, - điều đó quá rõ! Và hành hạ bản thân Liza. Chính là ông ta muốn trả thù mình bằng điều này, vì mọi chuyện. Hừm… không còn nghi ngờ, mình không thể nào cho phép những hành động tếu táo của ông ta chiều tối qua, - anh bỗng dưng đỏ mặt, - người như thế đó, giờ này vẫn còn chưa thấy đến, mười hai giờ rồi!”.

Anh đợi khá lâu, tới tận mười hai rưỡi, và sự khổ sở của anh mỗi lúc một tăng. Pavel Pavlovich vẫn không thấy xuất hiện. Cuối cùng, một ý nghĩ từ lâu trong anh rằng ông ta cố tình không đến duy nhất chỉ là để làm thêm một trò mới theo kiểu tối qua, làm anh cuối cùng trở nên bực bội: “Ông ta biết mình phụ thuộc vào ông ta, và bây giờ cái gì sẽ xảy ra với Liza! Và làm sao mình có thể xuất hiện trước mặt con bé mà không có ông ta!”

Cuối cùng, không chịu nổi, đúng một giờ Veltraninov ngồi xe ngựa tới khách sạn Pokrov. Ở đó người ta cho hay đêm trước Pavel Pavlovich không ngủ ở nhà, và chín giờ sáng mới về, ở nhà chưa tới nửa tiếng đã lại đi khỏi. Veltraninov đứng cạnh cửa phòng của Pavel Pavlovich nghe cô hầu gái nói, máy móc vặn nắm đấm cánh cửa bị khóa, kéo đẩy về đằng trước, đằng sau. Tĩnh trí, anh nhổ phì một cái, thả nắm đấm cửa rồi đề nghị cô hầu dẫn tới chỗ bà Maria Sysoievna. Nhưng bà này, sau khi biết anh đến, đã tự tới gặp.

Đó là một bà già phúc hậu, “bà già có những tình cảm tốt đẹp”, như Veltraninov diễn đạt khi kể lại cuộc chuyện trò này với Klavdia Petrovna. Sau khi hỏi qua về việc anh dẫn “con bé” đi, Maria Sysoievna lập tức kể lể về Pavel Pavlovich. Theo như lời của bà, nếu không vì đứa trẻ thì bà đã tống cổ ông ta đi từ lâu. Người ta đuổi ông ta khỏi khách sạn cũng vì ông ta bừa bãi quá. Thật tội lỗi, ban đêm mang gái về phòng trong lúc con mình là đứa trẻ hiểu biết! Rồi còn la lên: “Đây sẽ là mẹ mày, nếu như tao muốn thế!”. Mà ông có tin không, đến như ả điếm cũng phải nhổ vào mặt lão. Lão ấy còn gào lên: “Mày không phải con gái tao, mày là… của nợ”.

– Thật thế à?

Thì tai tôi nghe thấy mà. Lão ấy tuy say sỉn đến mức gần như không biết trời đất là gì, nhưng vẫn làm những việc không ra làm sao trước mặt đứa trẻ. Con bé tuy còn nhỏ tuổi vậy nhưng cũng hiểu hết! Nó khóc ròng, rõ ràng nó bị đày đọa quá đáng. Cách đây không lâu, trong khu nhà, xảy ra một tội lỗi: có một tay sĩ quan, ấy là mọi người nói vậy, lấy một phòng khách sạn vào quãng chiều tối, sáng hôm sau treo cổ tự tử ở trong phòng. Thấy bảo hình như nợ nần tiền nong gì đó. Đám đông xâu xúm lại, Pavel Pavlovich không có nhà, con bé không có ai trông nom, tha thẩn giữa đám đông ở hành lang và rồi không biết thế nào nó cũng nhìn thấy người treo cổ. Tôi phải đưa vội nó ra khỏi chỗ đó. Ngài biết thế nào không, - cả người nó run lẩy bẩy, xám đen lại, khi tôi dẫn nó vào phòng thì nó ngã khuỵu xuống, cứ thế la khóc, vật vã rồi cố tỉnh dậy. Có vẻ như nó bị một cơn co giật và từ lúc đó nó ngã bệnh. Ông ta biết tin trở về, cấu véo con bé khắp người - để không mang tiếng đánh đập, ông ta ra sức cấu véo nó. Sau đó ông ta đi uống ở đâu đó, lúc về dọa con bé: “Tao, lão nói, cũng sẽ treo cổ, vì mày mà tao treo cổ. Đây tao sẽ treo cổ bằng sợi giây thừng này, trên thanh xà kia”. Và lão bện thòng lọng trước mặt con bé. Còn con bé thì quên cả bản thân - kêu gào ầm ĩ, hai tay ôm chặt lấy người lão: “Con không thế nữa, nó kêu, con không bao giờ thế nữa”. Thật quá tội nghiệp!

Mặc dù Veltraninov chờ đợi điều gì đó hết sức lạ lẫm, nhưng những câu chuyện vừa kể khiến anh bàng hoàng tới mức không tin nổi. Maria Sysoeva còn tiếp tục kể thêm nhiều chuyện nữa, chẳng hạn, có lần nếu không có bà ta thì cô bé Liza đã nhảy xuống từ cửa sổ. Lão ta ra khỏi phòng trong trạng thái say xỉn. “Mình sẽ giết nó bằng cây gậy, như giết một con chó, đánh vào đầu!” - Lão mường tượng. Và lão cứ lải nhải nhắc đi nhắc lại mãi câu nói đó.

Veltraninov thuê xe ngựa rồi phóng đến nhà Pogorelsev. Vẫn chưa ra khỏi thành phố, chiếc xe buộc phải dừng lại ở ngã ba đường, chỗ cây cầu bắc qua kênh đang có một đám tang đi qua. Cả đầu bên này lẫn đầu bên kia cầu có một số xe ngựa đang đỗ chờ. Đám đông dân chúng cũng dừng lại. Đám tang của nhà giàu, đoàn xe ngựa đưa tang rất dài, và kìa, từ cửa sổ của một trong những chiếc xe đưa tiễn đó Veltraninov bỗng nhìn thấy thấp thoáng mặt của Pavel Pavlovich. Có lẽ anh không tin, nếu như không phải chính bản thân Pavel Pavlovich thò đầu ra khỏi cửa sổ và cười với anh. Có vẻ như ông ta vô cùng mừng rỡ khi nhìn thấy Veltraninov. Thậm chí còn thò tay khỏi xe ra hiệu. Veltraninov nhảy khỏi xe và, mặc dù đường chật cứng người, cảnh sát và cỗ xe chở Pavel Pavlovich đã đi vào cầu, anh chạy tới bên cửa sổ xe của ông ta. Trong xe chỉ có một mình Pavel Pavlovich.

– Chuyện gì xảy ra với ngài vậy? - Veltraninov hét lên; - Tại sao ngài không tới? Tạisao ngài lại ở đây?

– Tôi đang thực hiện nghĩa vụ, - Đừng có gào lên như thế, đừng gào lên. Tôi đang thực hiện nghĩa vụ. - Pavel Pavlovich cười khúc khích, vui vẻ nheo mắt, - Tôi đang đưa tiễn hài cốt mục rữa của người bạn chân chính, Stepan Mikhailovich!

– Tất cả đều là trò vớ vẩn, ngài là kẻ nát rượu, gã khùng! - Veltraninov bất thình lình trở nên tức giận điên cuồng, gào to hơn. - Xuống xe mau và đi cùng tôi, ngay lập tức!

– Tôi không thể, nghĩa vụ…

– Tôi lôi ngài ra khỏi xe! - Veltraninov rống lên.

– Thế thì tôi sẽ kêu lên! Tôi sẽ kêu lên! - Pavel Pavlovich vẫn khúc khích cười vui vẻ, và như thể diễn trò, ông ta ngồi thụt vào một góc ghế sau.

– Cẩn thận kìa, cẩn thận, kẻo bị đè chết bây giờ! - Một cảnh sát kêu lên.

Quả thật, có một chiếc xe ngoài đám tang đang xuống cầu cắt ngang đoàn xe khiến mọi người lo sợ. Veltraninov đành phải đứng tránh ra, những chiếc xe khác và đoàn người lập tức xô anh đi. Veltraninov nhổ nước miếng, chen lấn tới chỗ để xe của mình.

“Vô ích, người như thế này kể cả không có việc xảy ra, cũng không nên đưa đi theo” - Veltraninov nghĩ, không ngừng sửng sốt, lo lắng.

Khi anh kể lại cho Klavdia Petrovna câu chuyện của Mari Sysoeva và cuộc gặp kì lạ trên đám tang, người đàn bà nghĩ rất lung rồi nói: “Tôi sợ cho anh, anh nên cắt đứt mọi quan hệ với ông ta, càng nhanh càng tốt”.

– Đó là một gã hề say, không hơn! - Veltraninov nóng nảy kêu lên. - Tôi mà lại sợ ông ta! Với lại làm sao cắt đứt mọi quan hệ với ông ta, khi Liza ở đây. Hãy nhớ tới Liza!

Trong khi đó Liza bị ốm đang nằm trên giường. Chiều tối qua nó bắt đầu bị sốt nóng và mọi người đang chờ một vị bác sĩ từ thành phố tới, người mà bằng mọi cách mời để tới nhanh nhất. Tất cả những việc đó khiến Veltraninov hết sức cảm động. Klavdia Petrovna dẫn anh tới giường con bệnh.

– Hôm qua em chăm con bé suốt. - Dừng trước cửa phòng Liza nàng nói, - Đó là một đứa trẻ kiêu hãnh và rầu rĩ. Nó xấu hổ vì phải ở với anh và vì bố nó bỏ rơi nó như vậy. Đó là tất cả nguyên nhân dẫn tới bệnh của nó.

– Sao lại bỏ rơi? Tại sao em lại nghĩ là ông ta bỏ rơi nó?

– Thì chỉ một việc ông ta dễ dàng để nó tới một gia đình hoàn toàn xa lạ, với một người… cũng gần như hoàn toàn xa lạ, hay là trong những quan hệ như thế… - Không, đấy là tự tôi giằng nó ra đấy chứ, bằng sức mạnh, tôi không nghĩ…

– Trời đất, Liza, một đứa trẻ làm sao có thể nghĩ như vậy! Theo em, ông ta sẽ không bao giờ tới đâu.

Nhìn thấy Veltraninov đến có một mình, Liza không hề bất ngờ. Nó chỉ mỉm cười đau khổ và quay cái đầu nhỏ đang sốt cao của mình vào phía tường. Nó không hề đáp lại những lời an ủi cũng như những hứa hẹn nồng nhiệt của Veltraninov rằng nhất định ngày mai sẽ dẫn bố nó đến. Ra khỏi phòng đứa trẻ Veltraninov bỗng bật khóc.

Chỉ tới chiều ông bác sĩ mới tới. Sau khi khám cho đứa bé ông ta khiến mọi người phát hoảng khi trách tại sao không gọi ông ta sớm hơn. Khi mọi người giải thích rằng đứa bé mới chỉ bắt đầu ốm chiều tối qua, thì lúc đầu ông ta không tin. “Tất cả phụ thuộc vào việc đêm nay sẽ qua đi như thế nào”. Cuối cùng vị bác sĩ kết luận, chỉ bảo cách thức chăm sóc con bệnh rồi ra về, hứa sáng hôm sau sẽ tới sớm nhất có thể. Veltraninov muốn ngủ đêm lại, nhưng Klavdia Petrovna khẩn khoản đề nghị anh ta “thử một lần nữa đưa ông bố bỏ rơi con tới”.

– Một lần nữa? - Veltraninov nhắc lại trong cơn kích động cực độ. - Giờ thì tôi sẽ trói ông ta lại, tự tay lôi ông ta tới!

Cái ý nghĩ trói Pavel Pavlovich rồi tự tay dẫn ông ta tới bỗng xâm chiếm Veltraninov tới độ không chịu đựng nổi. “Giờ đây tôi tự thấy mình không làm điều gì lầm lỗi với ông ta cả, không có điều gì!” - Anh nói với Klavdia Petrovna. - Tôi phủ nhận những lời ủy mị, yếu đuối chiều qua tôi nói ở đây!” - Anh công phẫn nói thêm.

Liaza nằm trên giường, hai mắt nhắm nghiền như đang ngủ, con bé có vẻ như đã đỡ hơn. Khi Veltraninov thận trọng cúi xuống chiếc đầu nhỏ bé của nó để tạm biệt, để hôn thậm chí một góc áo của nó, thì bỗng nhiên nó mở mắt, đúng là nó đang chờ anh. Con bé thều thào: “Xin ông hãy mang tôi đi”.

Đó là lời đề nghị khẽ khàng, đau đớn, không có bất cứ dấu ấn hoảng loạn nào của ngày hôm qua, nhưng cùng lúc trong giọng nói của nó có điều gì đó như thể tự con bé cũng tin chắc rằng không đời nào người ta thực hiện lời đề nghị của nó. Hoàn toàn ngã lòng, Veltraninov nhẹ nhàng nhưng quả quyết nói với nó rằng điều đó là không thể. Liza im lặng nhắm mắt và không nói thêm một lời nào, như chưa từng nghe, chưa từng thấy anh.

Khi bắt đầu vào thành phố Veltraninov ra lệnh cho xe đi thẳng tới khách sạn Pokrov. Đã mười giờ đêm; Pavel Pavlovich không có trong phòng. Veltraninov đợi ông ta suốt nửa tiếng đồng hồ, đi đi lại lại trong hành lang điên lên vì sốt ruột. Maria Sysoeva, cuối cùng, cũng thuyết phục anh rằng Pavel Pavlovich chỉ trở về khách sạn vào lúc rạng sáng. “Được, nếu vậy tôi sẽ tới vào lúc rạng sáng” Veltraninov cả quyết và ra về với nỗi tức giận điên cuồng.

Nhưng chưa kịp bước vào nhà, Veltraninov đã vô cùng sửng sốt khi nghe Mavra thông báo rằng cái vị khách tối qua đợi anh ta suốt từ mười giờ tới giờ.

“Còn đòi uống trà và lại sai đi mua rượu, nhưng lần này ông ta đưa tiền”.

❀ ❀ ❀

[1] Ở Nga, người hiểu biết và có văn hóa khi nhắc đến người chết luôn gọi cả họ lẫn tên.

[2] Danh dự không cho phép? (Tiếng Pháp).