Tên cảnh sát trưởng trong xã bước tới. Hắn người cao lớn, vạm vỡ, mặt tròn, chiếc mũ cát-két đội sụp xuống tai, ria mép một bên vểnh lên, một bên quặp xuống. Khuôn mặt vì thế méo xệch đi, một nụ cười ngu đần, không sinh khí lại càng làm trở nên dị dạng. Tay trái, hắn cầm gươm, tay phải vây vẩy. Bước chân hắn nặng nề và chắc nịch, ai cũng nghe rõ. Đám đông giãn ra cho hắn đi. Vẻ ủ rũ lo âu hiện trên mặt mọi người, tiếng ồn ào dịu đi, lắng xuống như chui vào lòng đất. Bà mẹ cảm thấy da trán mình run lên, mắt nóng bừng bừng. Bà lại muốn nhập vào đám đông. Bà nghiêng người về phía trước, đứng lặng đi, chờ đợi, thấp thỏm.
Tên cảnh sát trưởng dừng lại trước mặt Rưbin, nhìn ông ta từ đầu đến chân rồi hỏi:
– Thế này là thế nào? Tại sao không trói tay nó lại? Cảnh binh! Trói nó lại!
Giọng hắn sang sảng nhưng nhạt thếch. Một cảnh binh đáp:
– Tay nó đã trói rồi… nhưng dân chúng cởi ra đấy!
– Cái gì?… Dân chúng à?…Dân chúng nào?
Tên cảnh sát trưởng nhìn những người đứng vòng quanh hắn. Cũng với cái giọng nhạt thếch, đều đều, không cất cao cũng không hạ thấp, hắn nói tiếp:
– Dân chúng là đứa nào?
Hắn động đốc kiếm vào ngực người nông dân có đôi mắt xanh:
– Sumakôp, mày là dân chúng phải không? Còn đứa nào nữa? Mày hả, Misin?
Hắn vừa nói vừa lấy ta phải giật râu một nông dân khác
– Xéo hết đi, đồ khốn nạn!… Nếu không, tao… tao sẽ cho chúng bay biết tay!
Trong giọng nói, trên gương mặt hắn, không có vẻ gì là giận dữ hay dọa nạt. Hắn nói bình tĩnh, đánh đập người ta với những cử chỉ đều đều, hai tay dài và mạnh của hắn quen làm như vậy. Hắn sấn đến, người ra liền lùi lại, cúi đầu, hoặc quay mặt đi. Hắn quát bọn cảnh binh:
– Ô hay, chúng bay còn đợi gì chứ? Trói cổ nó lại!
Hắn tuôn ra những lời chửi rủa tục tĩu, rồi nhìn Rưbin lượt nữa và thét:
– Còn mày, đưa tay ra sau lưng ngay!
– Tôi không bằng lòng cho ai trói tôi! - Rưbin nói. - Tôi không chạy trốn, tôi không chống cự, trói làm gì?
– Thế nào? - Hắn vừa nói, vừa bước lại gần Rưbin.
– Bọn thú dữ! - Rưbin cất cao giọng nói tiếp, - chúng bay đã hành hạ nhân dân nhiều rồi. Cái ngày trả nợ máu cũng sắp đến với chúng bay rồi đấy…
Hắn lặng yên, nhìn Rưbin, ria mép rung rinh. Rồi hắn lùi một bước và rú lên, giọng lạc đi vì kinh ngạc:
– Ồ, ồ, ồ! Đồ chó đẻ! Cái gì… mày vừa nói cái gì?
Và bất thình lình hắn tống ngay vào mặt Rưbin một quả đấm.
– Mày không thể đấm chết sự thật được! - Rưbin vừa thét vừa đi tới phía hắn. - Và mày không có quyền đánh tao, đồ chó!
Hắn kéo dài từng tiếng, rống lên:
– Tao, tao không có quyền à?
Một lần nữa, hắn vung tay đánh vào đầu Rưbin. Rưbin cúi đầu xuống tránh, hắn mất đà, suýt ngã. Một người nào trong đám đông bật cười rầm rĩ, giọng giận dữ của Rưbin lại vang lên:
– Tao cấm mày đánh tao, đồ quỷ dữ!
Tên cảnh sát trưởng nhìn chung quanh: u ám và im lặng, bà con nông dân đã nhích gần lại thành một vòng người dày đặc, u uất…
– Nikita! - Tên cảnh sát trưởng vừa gọi, vừa đưa mắt tìm người, - Lại đây, Nikita!
Một nông dân thấp lùn, to ngang, mặc áo da cừu ngắn, rẽ đám đông bước ra. Anh ta cúi cái đầu to và bù xù xuống và nhìn xuống đất.
Tên cảnh sát trưởng vừa vê ria mép, vừa nói thong thả:
– Nikita! Hãy tát cho nó một cái nên thân!
Anh nông dân bước lên một bước, dừng lại trước mặt Rưbin, ngẩng đầu lên. Rưbin thét vào mặt hắn những lý lẽ sắc bén:
– Đây, các bà con hãy xem, cái lũ súc sinh ấy dùng bàn tay ta bóp cổ ta như thế đấy! Bà con hãy xem và suy nghĩ…
Anh nông dân chầm chậm đưa tay lên uể oải đánh vào đầu Rưbin. Tên cảnh sát trưởng kêu the thé:
– Không phải thế, thằng khốn kiếp!
– Này Nikita! - Trong đám đông có người nói. - Đừng có quên Chúa!
– Đánh, tao bảo mày đánh đi! - Tên cảnh sát trưởng vừa quát vừa túm cổ anh nông dân đẩy tới.
Anh ta bước tránh sang một bên rồi cúi đầu nói, vẻ ủ rũ:
– Tôi không đánh nữa…
– Thế nào?
Mặt tên cảnh sát trưởng dúm lại. Hắn giẫm chân đành đạch, vừa văng tục vừa lao vào người Rưbin. Tiếng quả đấm chạm mạnh vào người đánh bịch một cái và Rưbin lảo đảo, hai tay chơi vơi, tên cảnh sát trưởng lại lao tới làm cho Rưbin ngã vật xuống. Thế là hắn xông đến, vừa gầm thét vừa đạp tới tấp vào ngực, vào đầu, vào sườn Rưbin.
Đám đông xôn xao ác cảm, lắc lư, xô cả về phía tên cảnh sát trưởng. Thấy thế, hắn nhảy sang một bên, tuốt kiếm khỏi vỏ.
– À, à! Thế đấy à? Các người muốn làm loạn à? À, ra thế đấy? - Tiếng hắn run rẩy, rít lên the thé rồi khản đi như vỡ ra, cùng với giọng nói, tự dưng hắn như mất hết sức lực, so vai rụt cổ, khom khom lưng đi giật lùi, lấy chân cẩn thận dò đường, nhìn láo liếng bằng đôi mắt mất hồn. Trong khi rút lui, hắn la to, giọng khàn khàn lo ngại:
– Được rồi! Các người cứ giữ lấy nó, ta đi đây. Nào các người có biết không, đồ khốn nạn, có biết đó là một tên tội phạm chính trị, một tên chống lại Sa hoàng, xúi dân làm loạn, các người có biết không? Thế mà các người lại bênh nó, các người làm loạn hả? Hả?…
Không nhúc nhích, hai mắt đăm đăm, người rũ rượi và mất trí, như trong cơn ác mộng, bà mẹ đờ người ra vì kinh hoàng và thương xót. Những tiếng kêu phẫn nộ, u uất, ấm ức của quần chúng cùng với giọng nói run rẩy của tên cảnh sát trưởng, những tiếng xì xào rù rì, ầm ĩ trong đầu óc bà như một bầy ong…
– Nếu người ta có tội thì cứ đưa ra tòa mà xử, thế thôi!…
– Các ông tha cho bác ta…
– Ồ, thật là anh làm như không có pháp luật gì cả!
– Có vô lý không? Nếu ai cũng cứ đánh người như vậy thì rồi sẽ ra sao?…
Nông dân chia thành hai nhóm: một nhóm vây quanh tên cảnh sát trưởng, la hét và cố thuyết phục hắn; nhóm kia ít hơn vẫn đứng bên người bị đánh và ầm ĩ phản đối. Một vài người đỡ Rưbin dậy, bọn cảnh binh lại muốn trói, tức thời có tiếng thét lên:
– Gượm đã, đồ quỷ sứ!
Rưbin lau bùn và máu bê bết trên mặt, lặng lẽ nhìn quanh. Mắt ông ta dừng lại chỗ bà mẹ: bà rùng mình, nghiêng người về phía ông ta, tay bất giác vươn ra. Rưbin vội vàng ngoảnh đi. Nhưng lát sau, đôi mắt ông ta chòng chọc nhìn bà. Bà mẹ thấy hình như ông ta rướn người lên, ngẩng đầu, và đôi má đẫm máu của ông rung rung…
– Bác ấy nhận ra mình… Có thể như vậy được chăng?…
Lòng bà xao xuyến vì một niềm vui vừa đau xót vừa buồn thảm, bà gật đầu ra hiệu cho bác. Nhưng liền đó bà nhận thấy người nông dân có đôi mắt xanh đứng ở bên bà, cũng nhìn bà. Cái nhìn ấy gợi cho bà nghĩ đến nguy cơ có thể xảy đến…
– Mình làm cái gì thế này? Chắc chúng sắp tóm cả mình đây!
Người nông dân nói điều gì với Rưbin, Rưbin lắc đầu rồi nói hối hả, nhưng rõ ràng và mạnh bạo:
– Không can gì! Trên trái đất này không phải chỉ có mình tôi… Chúng bỏ tù làm sao cho hết được tất cả sự thật! Chỗ nào tôi đã sống thì người ta đều nhớ đến tôi, thế đấy! Dù là tổ chim đã bị phá, bạn bè, đồng chí không còn ở đấy nữa…
“Cái này là bác ta nói với mình đây!” Bà mẹ tự nhủ.
– Nhưng cũng có ngày rồi chim ưng cất cánh tung trời, có ngày rồi nhân dân sẽ tự giải phóng!
Một người phụ nữ mang đến một thùng nước vừa rửa mặt cho Rưbin, vừa kể lể rên rỉ, căm phẫn. Cái giọng nhỏ nhẹ kể lể của chị chen vào lời Rưbin, làm cho bà mẹ không hiểu được gì. Một tốp người nông dân đi đến, tên cảnh sát trưởng đi đầu, một người nào đó gọi:
– Cho xe để giải người tù đi, nào! Ai có xe nào?
Rồi giọng tên cảnh sát trưởng cất lên, khác hẳn trước, có phần bực dọc:
– Tao, tao đánh mày được, nhưng mày thì không được. Mày không có quyền, đồ ngu!
– Ừ! - Rưbin thét, - thế mày là ai vậy! Dễ thường mày là Chúa à?
Một tràng tiếng reo thét lộn xộn dậy lên, át tiếng bác:
– Thôi, đừng tranh cãi làm gì nữa, bác ạ! Người ta là nhà chức trách…
– Ông chớ nên nóng giận, bác ta quẫn trí rồi…
– Hãy im đi, đồ dở hơi!
– Người ta sắp đưa bác về tỉnh ngay bây giờ đấy…
– Ở đấy, họ tôn trọng luật pháp hơn!
Những tiếng kêu của quần chúng vang lên, đấu dịu, van lơn, lẫn lộn trong một tiếng xôn xao hỗn độn, than vãn, không mảy may tin tưởng. Bọn cảnh binh xốc nách Rưbin, leo lên các bậc thềm, vào khuất trong trụ sở với ông ta. Bà con nông dân lần lượt tản đi. Bà mẹ nhận thấy người nông dân mắt xanh đi về phía bà và nhìn trộm bà. Đầu gối bà bắt đầu run lên: một cảm giác chán chường mệt mỏi làm cho bà se lòng, lợm giọng. Bà tự nhủ: “Ta không nên bỏ mà đi! Không nên!”
Bà bám chặt vào lan can, chờ đợi.
Tên cảnh sát trưởng đứng trên thềm trụ sở, vừa nói vừa hoa tay, những lời khiển trách của hắn vang lên giọng trở lại tẻ nhạt, không hồn như trước:
– Đồ chó đẻ, chúng mày ngu lắm! Đã không hiểu gì cả mà dám rúc mõm vào cái chuyện này, cái chuyện quốc sự này! Đồ súc sinh! Chúng mày phải cảm ơn tao, phải rập đầu tận đất kính cẩn chào tao vì tấm lòng tốt của tao! Tao mà muốn thì chúng mày đi tù khổ sai cả nút…
Khoảng vài chục nông dân, đầu trần, đứng nghe hắn nói. Trời sắp tối, mây bay là là xuống thấp. Người nông dân mắt xanh bước lại gần bà mẹ. Anh ta vừa thở dài vừa nói:
– Ở vùng chúng tôi thì cứ như thế đấy…
– Vâng, - bà dịu dàng đáp lại.
Anh thẳng thắn nhìn bà mẹ hỏi:
– Bà làm nghề gì?
– Tôi mua ren của chị em ở nông thôn, mua cả vải nữa…
Người nông dân từ từ đưa tay lên vuốt râu, rồi vẻ không vui, bác vừa nhìn về phía trụ sở vừa nói:
– Ở đây không có những thứ ấy…
Bà mẹ ngắm nhìn người nông dân, chờ dịp thuận tiện để trở về quán. Khuôn mặt anh ta đẹp, đăm chiêu, đôi mắt buồn buồn. Cao lớn, vai rộng, anh mặc chiếc áo khoác vá víu lung tung, một chiếc sơ-mi vải sạch sẽ, một cái quần bằng dạ thô, màu hung hung và mang một đôi giày đã cũ, chân không tất…
Bà thở dài không hiểu vì sao, người thấy nhẹ nhõm. Thình lình, hình như chỉ theo linh tính, bà hỏi anh ta một câu mà chính bà cũng ngạc nhiên:
– Tôi có thể ngủ nhờ tại nhà anh được không?
Câu hỏi vừa buông ra thì hình như thịt xương bà, toàn thân bà co rút lại. Nhưng bà ưỡn thẳng người lên, nhìn chằm chặp vào người nông dân. Nhiều ý nghĩ day dứt chập chờn trong đầu óc bà: “Ta làm thế này thì nguy cho Nikôlai mất… Còn lâu nữa, ta sẽ không gặp được Paven… Chúng sẽ đánh chết ta!”
Người nông dân nhìn xuống đất, kéo kín hai vạt áo khoác trên ngực, chậm rãi đáp:
– Ngủ lại nhà tôi à? Sao lại không được? Có điều nhà cửa tôi chả ra sao…
– Tôi đâu phải là người khó tính! - Bà mẹ buột mồm nói.
– Thế thì được! - Người nông dân nhắc lại và chăm chú nhìn bà.
Đêm đã xuống, ánh mắt người nông dân lạnh lẽo, mặt anh như xanh tái hẳn đi. Có cảm giác như mình đang lao xuống vựa thẳm, bà mẹ nói khe khẽ:
– Thế thì tôi đi ngay đây, anh xách hộ tôi chiếc va-li nhé.
– Được.
Người nông dân rùng mình, kéo kín vạt áo khoác lần nữa và khe khẽ nói:
– Kìa, cái xe ngựa kia…
Rưbin hiện ra trên thềm trụ sở, hai tay lại bị trói, đầu và mặt bị trùm trong cái gì xám xám. Trong khí lạnh của hoàng hôn, Rưbin nói:
– Xin vĩnh biệt bà con thân mến! Bà con hãy đi tìm sự thật và giữ lấy sự thật, hãy tin ở người đem những lời ngay lẽ thật tới bà con, hãy bảo vệ sự thật, đừng tiếc sức tiếc công!
– Câm mồm, đồ chó! - Tên cảnh sát trưởng quát. Cảnh binh, thúc ngựa đi ngay, đồ ngốc!
– Bà con có gì mà phải tiếc…? Đời sống bà con nào có ra gì đâu?
Chiếc xe ngựa chuyển bánh. Ngồi giữa hai tên cảnh binh, Rưbin vẫn nói:
– Vì sao bà con khoanh tay ngồi chịu chết đói? Hãy phấn đấu cho tự do, tự do sẽ đem lại bánh mì và sự thật cho các bạn… Xin vĩnh biệt bà con!…
Tiếng bánh xe dồn dập, tiếng vó ngựa lốp cốp, tiếng tên cảnh sát trưởng quát tháo trùm lên tiếng Rưbin. Lời nói của Rưbin bị đứt khúc và bị át đi. Người nông dân vừa lắc đầu vừa bảo bà mẹ:
– Thế là hết!
Rồi hất đầu khẽ bảo bà mẹ, anh nói tiếp:
– Bà hãy đợi đấy một lát, tôi sẽ trở lại ngay…
Bà mẹ bước vào nhà, ngồi vào bàn bên ấm chè, lấy một miếng bánh, nhìn miếng bánh rồi lại từ từ đặt xuống đĩa. Bà không thấy đói; một lần nữa, bà thấy trong bụng có cái gì nhoi nhói, một ngọn lửa như thiêu như đốt làm bà kiệt sức, như rút hết huyết mạch và làm bà choáng váng. Người nông dân mắt xanh hiện sừng sững trước mặt bà với khuôn mặt kỳ lạ, giống như một bức tượng chưa hoàn thành, khuôn mặt không làm cho người ta tin cậy. Bà không muốn nói thẳng ra là anh ra sẽ phản bà; nhưng cái ý nghĩ ấy đã hình thành và đè lên ngực bà nặng trĩu.
“Anh ta có để ý đến mình rồi!” Bà cứ nghĩ thế, không cưỡng lại được. “Anh ta đã để ý đến mình, anh ta đã đoán ra…”
Ý nghĩ của bà đến đấy là chìm đắm ngay vào một sự rời rã nặng nề, một cảm giác nôn nao khó chịu.
Từ ngoài cửa sổ, một nỗi yên lặng rụt rè đã tới thay cho tiếng ồn ào: cái yên lặng của xóm làng đương ở trong cảnh sợ sệt, lo âu; cái im lặng làm cho bà mẹ càng cảm thấy mình đang sống cô quạnh, tâm hồn tràn ngập trong bóng tối, xám xịt mềm nhũn như tro tàn!
Em bé gái đi vào, dừng lại ở cửa hỏi:
– Cháu mang trứng tráng ra cho bà nhé!
– Thôi, tôi không muốn ăn đâu, tiếng ồn ào gào thét đó làm cho tôi kinh sợ quá.
Em bé lại gần và bắt đầu kể rất sôi nổi, nhưng thấp giọng:
– Chà, ông cảnh sát trưởng ấy đánh mới ghê chứ! Cháu đứng ngay gần đấy, cháu nhìn thấy rõ hết… Ông ta đánh gẫy hết răng bác ấy, bác ấy khạc ra máu đặc, đặc sệt và bầm đen!… Mắt bác ấy thì không còn thấy đâu nữa! Bác ấy là một người làm hắc ín. Viên hạ sĩ thì còn ở đây, người say mềm, không đứng lên được nhưng mồm cứ luôn luôn gọi rượu. Ông ta nói có cả một bọn mà cái bác rậm râu ấy là kỳ cựu nhất, là đầu sỏ! Ba người trong bọn họ đã bị bắt nhưng một đã trốn thoát, một giáo viên cùng bọn họ cũng bị bắt. Họ không tin Chúa, họ xúi giục người khác cướp phá nhà thờ, đấy những người như thế đấy! Bà con nông dân thì có người tỏ ra thương hại bác ấy; có người thì bảo: Đánh cho chết cái bọn ấy đi! Gớm, bà con nông dân mà cũng có người thật ác, chà chà!…
Bà mẹ chăm chú nghe những lời kể lể hấp tấp, không mạch lạc ấy của em bé; bà cố nén nỗi lo âu, xua tan nỗi thấp thỏm trong lòng. Còn em bé thì có lẽ thích thú vì người nghe, càng kể lể sôi nổi hơn, vừa láu táu thêm vừa hạ thấp giọng:
– Bố cháu thì bảo rằng vì mùa màng mất sạch nên mới ra cơ sự ấy! Đã hai năm không gặt hái được gì hết. Họ vô phương cùng kế rồi! Vì nông nỗi ấy cho nên ngày nay mới có những nông dân như thế, thật là một tai họa! Họ la hét trong các cuộc họp, họ đánh nhau. Hôm trước, trong khi người ta phát mại của cải của Vaxiukôp vì ông ta thiếu thuế thì ông ta liền tống một quả đấm chắc nịch vào mặt ông xã trưởng, bảo: “Đấy, tiền thuế của tao đấy!”…
Bên ngoài có tiếng chân đi thình thịch. Bà mẹ tì hai tay lên bàn để đứng dậy.
Người nông dân mắt xanh đi vào, mũ cát - két vẫn nguyên trên đầu, hỏi:
– Hành lý đâu bà?
Anh xách cái va-li lên nhẹ nhàng, xóc một cái và nói:
– Cái va-li rỗng không! Malika, cháu đưa bà khách về nhà.
Rồi anh bước ra, chẳng nhìn ai.
Em bé hỏi:
– Bà ngủ lại đêm nay ở làng à?
– Phải. Tôi đi tìm ren, tôi cần mua…
– Người ở đây không làm ren, em bé giải thích. Chỉ ở Tinkôvô mới có, và ở Đarina, chứ ở đây làm gì có!
– Mai tôi sẽ đi…
Bà trả tiền nước chè và cho em bé ba kô-pếch. Em rất thích thú.
Ra ngoài đường, em bé vừa kéo lê hai bàn chân trần trên đất ướt, vừa hỏi:
– Bà có muốn cháu chạy đến Đarina bảo các bà ấy mang ren đến đây cho bà không? Bà chẳng cần đi làm gì. Thế mà cũng đến mười hai cây số đấy…
– Không cần đâu, cháu ạ! - Bà mẹ đi song song bên cạnh em bé đáp.
Không khí lạnh làm cho bà dịu người; một quyết định chưa rõ ràng nảy ra trong tâm trí, còn mơ hồ nhưng đầy hứa hẹn, nó lớn dần lên và để giúp nó chóng hình thành, bà mẹ luôn luôn tự hỏi một cách tha thiết: “Làm thế nào? Cứ xử sự một cách ngay thẳng, chân thật…”
Đêm tối ẩm thấp và lạnh lẽo. Ánh đèn ở các cửa sổ đỏ đỏ, mập mờ, không lay động. Trong không gian tịch mịch, thỉnh thoảng tiếng gia súc rống lên uể oải, đôi tiếng kêu than cụt ngủn vang lên. Thôn xóm chìm ngập trong không khí trầm tư, nặng nề.
– Đi đường này, - em bé nói. - Bà chọn một cái nhà xoàng quá… Bác nông dân ấy nghèo lắm…
Em bé mò mẫm tìm nắm cửa, mở toang ra và gọi, vui vẻ:
– Bác Tatiana ơi!
Rồi em chạy đi. Từ trong bóng tối, giọng em vẳng lại nhẹ nhàng:
– Xin chào bà ạ!…
