Bà dừng lại ở ngưỡng cửa, đưa tay lên che mắt và quan sát ngôi nhà; một ngôi nhà chật hẹp nhưng sạch sẽ, điều đó đập ngay vào mắt người mới đến. Một người đàn bà trẻ từ sau chiếc lò nhô đầu ra, lặng lẽ chào bà rồi biến mất. Một ngọn đèn leo lét cháy trên chiếc bàn kê ở góc.
Người chủ nhà ngồi đấy, gõ gõ ngón tay xuống rìa bàn và chằm chằm nhìn bà mẹ, sau một lát anh nói:
– Mời bà vào! Tatiana đi gọi Piôtr đến đây, mau lên!
Người đàn bà bước vội ra, cũng chẳng liếc nhìn bà khách. Bà mẹ ngồi trên chiếc ghế dài đối diện với người nông dân, đưa mắt tìm chiếc va-li bà không thấy nó ở đó. Một không khí im lặng nặng trịch bao trùm căn nhà gỗ; chỉ có ngọn đèn đang cháy khẽ nổ tí tách. Bộ mặt lo âu, cau có của người nông dân, chập chờn lờ mờ trước mắt bà mẹ làm bà nhìn anh ta tuyệt vọng.
– Còn chiếc va-li của tôi đâu? - Bà mẹ đột ngột nói to, chính bà cũng ngạc nhiên sao mình lại hỏi to như vậy.
Người nông dân nhún vai trả lời tư lự:
– Không mất đâu…
Anh hạ thấp giọng nói tiếp, vẻ sa sầm:
– Vừa rồi trước mặt em bé tôi cố ý nói là chiếc va-li rỗng không; nhưng nào nó có rống! Nặng quá là đằng khác!
– Nặng thế cơ à?… Thế thì đã sao?…
Anh đứng lên, đi đến bên bà mẹ, cúi xuống và hỏi khẽ:
– Bà biết bác kia ư?
Bà mẹ giật mình, nhưng rắn rỏi trả lời:
– Biết chứ!
Hình như cái tiếng ngắn ngủi ấy làm lóe lên trong lòng bà một luồng ánh sáng và chiếu rọi rực rỡ vào tất cả mọi vật chung quanh. Bà thở phào một cái nhẹ nhõm, bước tới, ngồi phịch xuống ghế…
Người nông dân nhe răng cười:
– Tôi nom thấy bà ra hiệu cho bác ta, bác ta ra hiệu cho bà. Tôi liền ghé vào tai bác ta hỏi: chắc bác có quen bà cụ kia, bà cụ đứng kia kìa, trên thềm trụ sở?
– Thế bác ấy trả lời thế nào? - Bà mẹ vội hỏi.
– Bác ấy trả lời thế nào à? Bác ấy bảo: “Chúng tôi rất là đông. Phải! Đông lắm”, bác ấy bảo thế…
Người nông dân đưa mắt nhìn bà vẻ dò hỏi và tiếp tục nói rồi lại mỉm cười:
– Một con người sức lực vô cùng!… Dũng cảm… Bác ta nói thẳng… “Chính tôi đây!” họ đánh bác, nhưng bác không hề khuất phục…
Giọng nói dè dặt và yếu ớt, bộ mặt vạm vỡ, đôi mắt trong sáng, thẳng thắn của anh dần làm cho bà mẹ yên tâm. Nỗi lo lắng buồn rầu trong lòng bà dần dần nhường chỗ cho một tình thương da diết và chua xót đối với Rưbin. Lòng bừng giận xót xa, bà không nén được, liền kêu lên thống thiết:
– Quân ăn cướp, quân tàn bạo!
Bà òa lên nức nở.
Người nông dân lánh ra chỗ khác vừa đi vừa lắc đầu vẻ phiền muộn.
– Bọn cầm quyền, chúng đã tụ tập được bạn bè của chúng thế đấy!
Và đột nhiên quay lại gần bà mẹ, anh nói khẽ với bà:
– Thế này nhé, tôi đoán là trong va-li của bà có báo, đúng không?
– Đúng! - Bà mẹ vừa bình thản trả lời vừa lau nước mắt. - Tôi đem đến cho bác ấy đấy.
Người nông dân cau mày, xoắn lấy chòm râu trong tay, nín lặng, mắt xa xăm.
– Tờ báo ấy cũng đã đến tay chúng tôi, cả những cuốn sách nhỏ nữa. Chúng tôi biết bác ấy… Chúng tôi cũng có gặp bác ấy đôi lần!
Anh ta ngừng nói, suy nghĩ, rồi hỏi:
– Thế giờ bà định liệu thế nào với việc ấy, chiếc va-li đó?
Bà mẹ nhìn anh, nói mạnh mẽ như thách thức:
– Tôi để lại cho anh ấy!…
Người nông dân không ngạc nhiên, không phản đối, chỉ nhắc lại:
– Để lại cho chúng tôi…
Anh gật gật đầu, buông chòm râu ra, lấy ngón tay chải râu và ngồi xuống.
Cái cảnh tra tấn Rưbin cứ trở lại trước mắt bà mẹ, ám ảnh dai dẳng, không thể nào gạt bỏ đi được. Hình ảnh đó làm tiêu tan hết mọi ý nghĩ của bà; nỗi đau đớn và khổ tâm cảm thấy đối với con người ấy xóa nhòa hết thảy mọi tình cảm khác của bà; bà không thể nghĩ đến chiếc va-li lẫn bất cứ một điều gì khác. Nước mắt bà trào ra không sao cản lại được, nhưng nét mặt bà u uất và giọng bà không hề run sợ khi bà nói:
– Bọn chết tiệt! Chúng cướp bóc, chúng đè nén, chúng chà đạp con người xuống bùn!
– Chúng mạnh! - Người nông dân dịu giọng trả lời. - Chúng mạnh ghê lắm!
– Nhưng sức mạnh chính của chúng do đâu mà có? - Bà mẹ thốt lên tức bực. - Chính chúng ta, chính nhân dân đem lại cho chúng!
Người nông dân mặt mũi sáng sủa nhưng khó hiểu ấy làm cho bà bực tức.
– Phải! - Anh nói, giọng kéo dài. - Cảnh nồi da nấu thịt… - Anh ta nghiêng đầu về phía cửa lắng tai nghe chăm chú, rồi nói rất khẽ. - Họ tới đấy…
– Ai?
– Người mình, chắc thế…
Vợ anh đi vào, theo sau là một người nông dân. Người này bước nhanh vào túp lều, vứt chiếc mũ vào một góc, tiến lại gần chủ nhà và hỏi:
– Thế nào?
Người chủ nhà gật đầu. Người đàn bà đứng bên lò nói:
– Xtêpan, bà cụ chắc là đói rồi đấy…
– Không, xin cảm ơn chị, chị tốt quá! - Bà mẹ trả lời.
Người mới tới bên bà và bắt đầu nói; tiếng nói nhanh và khàn khàn:
– Xin bà cho phép tôi tự giới thiệu… Tôi tên là Piôtr Egôrôp Rabinin, biệt danh là Dùi khâu. Công việc của bà tôi cũng có biết tý chút. Tôi biết đọc biết viết, có thể nói tôi không phải là một thằng ngốc…
Bà mẹ đưa tay ra, anh ta nắm lấy, lắc lắc và quay về phía Xtêpan:
– Này Xtêpan, câu thấy không, Vacvara Nikôlaiepna là một bà quý phái tốt, quả có thế! Thế mà lại bảo rằng tất cả những cái đó chỉ là những trò ngu dại, mơ mộng hão! Chỉ tổ cho bọn nhãi ranh và đủ các loại sinh viên vì ngu xuẩn đến quấy rối thiên hạ. Nhưng chúng ta đều nhìn thấy đấy. Vừa rồi người ta bắt mất một người nông dân đứng đắn, và giờ đây chúng ta lại gặp một bà, đấy, anh xem, cũng không còn trẻ nữa, và cũng chẳng hề có cái vẻ quý phái. Xin bà đừng giận… Gia đình nhà ta thế nào?
Anh ta nói nhanh, rành rọt, liền một mạch, chòm râu cằm rung rung, đôi mắt nhíp lại, chăm chú nhìn mặt và thân hình bà mẹ. Rách rưới, đầu tóc bù xù, người ta đồ chừng là anh vừa đánh nhau xong, anh đã đánh bại đối thủ và anh còn bừng bừng phấn khởi vì chiến thắng. Bà mẹ ưa sự hoạt bát của anh, cách ăn nói thẳng thắn giản dị ngay từ lúc đầu. Bà vừa trả lời câu hỏi vừa nhìn anh một cách trìu mến; anh lại lắc mạnh tay bà một lần nữa, và khe khẽ bật cười, một tiếng cười khô khan ngắt quãng.
– Xtêpan, đó là một việc làm chính đáng, anh thấy không? Một công việc tuyệt đẹp! Tôi đã nói với anh mà, nhân dân bắt đầu tự mình hành động. Và bà quý phái ấy, bà ấy chẳng nói thật với anh đâu, việc ấy có hại cho bà ta. Tôi kính trọng bà ta, điều đó chẳng cần phải nói! Đó cũng là một người tốt bụng đấy, muốn làm điều tốt đối với chúng ta một tý chút, miễn là bà ta không mất gì! Còn nhân dân thì muốn dứt khoát tiến lên, nhân dân không sợ tổn thất, họ không biết trông cậy vào đâu, chung quanh chẳng nghe ai nói gì khác, ngoài tiếng thét “đứng lại!” vang lên tứ phía.
– Tớ hiểu rồi! - Xtêpan vừa nói vừa gật đầu và tiếp ngay:
– Bà cụ không yên tâm về cái khoản hành lý.
Piôtr nheo mắt láu lỉnh nhìn bà mẹ và vừa tiếp tục nói vừa đưa tay ra hiệu để bà yên tâm:
– Bà cụ cứ yên trí! Đâu sẽ vào đấy! Chiếc va li nhỏ của bà hiện ở nhà tôi. Vừa rồi cái cậu này nói chuyện với tôi về bà, cho là bà nhất định có dự phần vào công việc đó, có biết người bị bắt, tôi đã bảo anh ta: Xtêpan, hãy cẩn thận đấy! Đừng có hé môi, đây là một việc thận trọng! Còn bà, bà ạ, cả bà nữa, rõ ràng là bà cũng đã hiểu ý chúng tôi ngay khi chúng tôi đứng gần bà. Người nào trung thực cứ nom mặt là biết, vì nói thực ra, những người như thế không hay đi lêu têu ngoài phố! Chiếc va li của bà hiện ở nhà tôi…
Anh ta ngồi xuống bên cạnh bà và tiếp tục nói, khẩn khoản nhìn vào mắt bà:
– Nếu bà muốn “cho đi” tất cả những thứ đó, chúng tôi sẽ vui lòng giúp bà! Chúng tôi rất cần có sách đọc…
– Bà cụ muốn để lại cho chúng ta tất cả đấy! - Xtêpan nói.
– Thế thì hay quá! Chúng tôi sẽ tìm được nơi phân phối đâu ra đấy!…
Anh bật dậy phá lên cười, rồi rảo bước đi đi lại lại, hể hả nói tiếp:
– Có thể nói đây là một trường hợp lạ lùng, nhưng lại thật đơn giản! Chỗ này bị phá vỡ thì chỗ kia khắc lại mọc lên. Hay lắm! Và tờ báo thì tốt, có tác dụng nhiều! Nó làm người ta sáng mắt ra! Các “ngài” thì không thú nó. Tôi làm công cho một bà cách đây bảy tám cây số, làm thợ mộc. Đó là một người đàn bà tốt, phải công nhận như thế, bà ta đưa cho bọn tôi mượn đủ các loại sách, bọn tôi thường đọc, nó cũng làm cho chúng tôi suy nghĩ! Vì thế bọn tôi cũng biết ơn bà ta. Nhưng đến khi tôi đưa một số bài báo kia ra, bà ta hơi nổi giận một chút. Bà ta liền bảo tôi: “Này Piôtr, hãy vứt đi, đây là tờ báo do trẻ ranh mất trí làm ra, nó chỉ đem lại cho các anh thêm nỗi khổ cực, rồi thì nhà tù hay Xibêri thôi…”
Đột nhiên anh ngừng lại, suy nghĩ:
– À, bà ạ, người ấy…có họ hàng gì với bà không?
– Không, - bà mẹ trả lời, - bác ta với tôi không bà con ruột thịt gì.
Piôtr cười không ra tiếng, rất bằng lòng không hiểu vì sao đầu gật gù, nhưng bà mẹ có cảm tưởng là danh từ “không bà con ruột thịt gì” bà vừa nói ra không hợp với Rưbin và nó làm chạm lòng bà… như người anh cả.
Bà khó chịu không tìm ra được tiếng nào thích đáng hơn và một lần nữa không nén được, bà khẽ nấc lên. Một sự im lặng chờ đợi buồn bã tràn ngập trong căn nhà. Piôtr đứng đó, nghiêng đầu sang một bên như nghe ngóng cái gì. Xtêpan, chống khuỷu tay lên bàn, không ngừng gõ gõ xuống mặt ván. Vợ anh dựa lưng vào chiếc lò trong bóng tối; bà mẹ cảm thấy chị chằm chằm nhìn vào mình và chính bà, đôi lúc cũng nhìn khuôn mặt da bánh mật, cái mũi dọc dừa và chiếc cằm vẹt nhọn của chị. Đôi mắt màu xanh nhạt ánh lên vẻ chăm chú và thận trọng.
– Thế nghĩa là một người bạn thiết của bà! - Piôtr nói nhẹ nhàng… - Chà, bác ta có bản lĩnh lắm!… Bác biết đánh giá cao mình, như vậy là đúng! Đó mới thật là một con người phải không, Tatiana? Chị nói là…
– Bác ta đã có vợ chưa? - Tatiana bỗng ngắt lời và mím chặt đôi môi mỏng ở cái miệng xinh xinh của chị.
– Bác ta góa vợ! - Bà mẹ buồn bã trả lời.
– Chính vì vậy mà bác ta dũng cảm! - Tatiana nói giọng trầm trầm. - Một người có vợ sẽ chẳng dám đi con đường ấy, anh ta sẽ ngại…
– Tôi thì sao? Tôi cũng có vợ, thế mà… - Piôtr kêu lên.
– Thôi đi, ông mãnh! - Chị bĩu môi nói, không nhìn Piôtr.
– Anh là cái thá gì nào? Anh chỉ được cái nói nhiều, đôi khi mười họa mới đọc được cuốn sách cỏn con. Anh giấm giúi thì thào trong xó trong xỉnh với Xtêpan, cái đó chẳng có lợi ích cho ai…
– Có nhiều người nghe tôi đấy chứ! - Người nông dân phật ý cãi lại - Chị nói gì thì nói…, tôi ở đây cũng như một thứ men.
Xtêpan nhìn vợ, chẳng nói chẳng rằng, lại cúi đầu xuống.
Tatiana hỏi:
– Và người nông dân lấy vợ về để làm cái tích sự gì kia chứ? Họ bảo… cần một chân lao động. Lao động cái gì?
Xtêpan lầu bầu:
– Lao động thế chưa đủ à?
– Lao động như vậy mà được ích lợi gì kia chứ? Có làm hay không, cũng chả được ăn no, sinh con ra đâu có thì giờ chăm sóc, mà cũng chỉ bận vì cái thứ lao động chết đói kia.
Chị đến gần bà mẹ, ngồi xuống bên cạnh và tiếp tục nói mãi, dai dẳng, chẳng than vãn mà cũng chẳng buồn rầu…
– Cháu có hai đứa con. Một đứa hai tuổi chết bỏng nước sôi, còn một đứa chết non trong bụng mẹ vì cái thứ lao động chết tiệt ấy! Có phải đó là một niềm vui cho cháu không? Cháu cho rằng người nông dân lấy vợ là mất công toi, họ chỉ cột chân cột tay mình thôi, nếu họ không bị trói buộc vì vợ con, họ sẽ tìm cách giành được cái cần thiết, họ sẽ đấu tranh công khai vì sự thật như bác ấy! Đúng thế không, hở bà?
– Đúng! - Bà mẹ đáp. - Đúng thế, chị Tatiana thân yêu ạ… nếu không ta sẽ chẳng sao làm chủ được đời mình…
– Bà còn chồng chứ?
– Chồng tôi chết rồi. Tôi có một người con trai…
– Thế anh ấy đâu? Anh ấy ở với bà à?
– Nó đang ở tù.
Và bà cảm thấy trong lòng một niềm tự hào thanh thản hòa lẫn với nỗi buồn thường có mỗi khi nhắc đến những tiếng ấy.
– Đây là lần thứ hai người ta bỏ tù nó. Tất cả chỉ vì nó đã hiểu được sự thật của Chúa, và đã công khai đem gieo rắc sự thật ấy… Nó còn trẻ, một thanh niên đẹp trai thông minh! Tờ báo, chính nó đã nghĩ ra và chính nó đã đưa Mikhain vào con đường sự thật, tuy bác Mikhain gấp đôi tuổi nó! Giờ người ta sắp đem con trai tôi ra xử vì việc đó… và người ta sẽ kết án nó… nó sẽ tìm cách trốn khỏi Xibêri và sẽ trở về tiếp tục hoạt động…
Bà nói với niềm tự hào cứ lớn mãi trong lòng, làm bà nghẹn ngào, đòi hỏi bà phải kiếm những lời thích đáng để sớm tạo ra hình ảnh một người anh hùng. Bà cảm thấy khẩn thiết phải dựng lên một bức tranh của lý trí và ánh sáng để đối lập với cái cảnh bi thảm bà đã chứng kiến ngày hôm đó, cái cảnh đang đè nén tâm hồn bà với cái xấu xa điên cuồng và sự hung ác trắng trợn của nó. Phục tùng sự đòi hỏi của tân hồn lành mạnh một cách vô ý thức, bà tập hợp lại tất cả những gì là sáng sủa và trong sạch, bà nhìn thấy thành một ngọn lửa tư duy nhất mà ánh sáng tinh khiết làm cho bà thấy lóa mắt.
– Nhiều người như thế đã xuất hiện, ngày xuất hiện càng nhiều, và tất cả đều đấu tranh cho tự do, sự thật đến hơi thở cuối cùng…
Quên cả thận trọng, tuy thế vẫn không để lộ tên ai, bà kể lại những điều bà đã biết về công việc hoạt đồng bí mật đương xúc tiến để giải phóng nhân dân khỏi những xiềng xích tham tàn. Khi phác ra những hình ảnh thân thiết của lòng mình, bà đặt vào lời nói tất cả sức mạnh, tất cả tình yêu thiết tha do những lo âu, những va chạm của cuộc sống được khơi dậy quá muộn trong lòng bà, với một niềm vui nồng nhiệt, bà tỏ lòng ngưỡng mộ những con người mà tình cảm đang xâm chiếm lấy bà, những con người ấy hiện lên rực sáng và được tô điểm thêm trong trí nhớ của bà.
– Đó là một sự nghiệp chung đang tiến hành trên khắp trái đất, trên tất cả các thành phố; sức mạnh của những người chính trực là một sức mạnh không đi được, không đếm được, cứ lớn lên và nó sẽ lớn mãi cho đến lúc chúng ta giành được thắng lợi…
Giọng bà đều đều tuôn chảy, bà tìm được dễ dàng những lời để nói, những lời nói đó như một hạt pha lê muôn màu sắc, bà xâu được một cách dễ dàng vào sợi chỉ bền chắc của nỗi ước mong của mình, rũ sạch hết cảnh đẫm máu và bùn lầy diễn ra ngày hôm đó. Bà thấy những người nông dân như bắt rễ xuống chỗ họ ngồi ngay từ lúc bà bắt đầu kể câu chuyện. Họ không nhúc nhích và trang nghiêm nhìn bà. Bà nghe rõ hơi thở thổn thức của người đàn bà ngồi bên, tất cả cái đó củng cố lòng tin của bà vào những điều bà nói và hứa hẹn…
– Tất cả những ai phải sống nhọc nhằn, bị sự nghèo khổ đè nén, bị tước hết mọi quyền, phải phục tùng bọn giàu có và tay chân của chúng, tất cả những người đó, mọi người trong nhân dân cần phải tiến theo những người đang vì mình mà hy sinh trong tù, đang chịu nhục hình và chết chóc. Không vì quyền lợi cá nhân mình, họ vạch rõ đâu là con đường hạnh phúc cho tất cả mọi người, họ nói thật đó là một con đường gian nan; họ không cưỡng bức ai theo, nhưng ai đã đứng trong hàng ngũ của họ, người đó sẽ không bao giờ rời bỏ họ nữa, vì người ta thấy rằng họ nói phải, rằng con đường đó là đúng, ngoài ra không có con đường nào khác.
Thật là thích thú đối với bà mẹ khi đã thực hiện được ước muốn từ lâu của mình; giờ đây chính bà đang nói về sự thật cho mọi người!
– Nhân dân có thể đi cùng với những người bạn như vậy. Họ sẽ không vì một chút lợi lộc mà hòa hoãn, họ sẽ không ngừng bước chừng nào họ chưa chiến thắng được tất cả những tên bịp bợm, nhưng tên độc ác, gian tham; họ sẽ không khoanh tay chừng nào nhân dân còn chưa hợp thành một tâm hồn duy nhất, chưa nói lên một tiếng nói duy nhất: ta là chủ nhân, tự ta sẽ làm ra luật pháp bình đẳng cho tất cả mọi người!…
Bà ngừng nói, mệt nhọc, nhìn mấy người bạn chung quanh. Bà thanh thản tin chắc rằng những lời nói của bà sẽ chẳng tan đi mà không để lại dấu vết gì. Những người nông dân nhìn bà chằm chằm như vẫn chờ đợi bà nói tiếp. Piôtr khoanh tay trước ngực, đôi mắt chớp, một nụ cười rung trên đôi má đầy vết tàn nhang. Xtêpan một khuỷu tay chống xuống bàn, toàn thân nghiêng về phía trước, cổ nghển ra như vẫn còn lắng nghe; bóng đèn rọi trên mặt làm cho mặt anh rõ nét hơn. Ngồi bên bà mẹ, Tatiana, khuỷu tay chống trên gối, nhìn xuống chân.
– Đúng là như thế đó! - Piôtr thì thầm, và anh nhẹ nhàng ngồi xuống ghế, gật gật đầu.
Xtêpan từ từ rướn thẳng người, liếc nhìn vợ và dang rộng hai tay như muốn ôm chầm lấy một cái gì.
– Nếu người ta muốn bắt tay vào công việc đó, - anh nói, giọng trầm trầm có vẻ suy nghĩ, - thì thực tình là phải dốc hết cả tấm lòng mình…
Piôtr xen vào, rụt rè:
– Đúng… Đừng có ngoái lại!…
– Đó là một sự nghiệp to lớn! - Xtêpan tiếp lời.
– Cho toàn trái đất! - Piôtr thêm vào.
