Ngay chiều hôm ấy, Igơnat đã có mặt trong căn nhà nhỏ dưới hầm ngôi nhà. Ngồi đối diện với Vêxôpsikôp, anh hạ thấp giọng lông mày nhíu lại nói với Vêxôpsikôp:
– Bốn lần, ở cửa sổ giữa…
– Bốn? - Vêxôpsikôp lo lắng lặp lại.
– Trước hết thì ba, như thế này này!
Và anh co ngón tay lại vừa gõ xuống bàn vừa đếm:
– Một, hai, ba, rồi sau, một tiếng nữa.
– Được rồi.
– Một người nông dân tóc đỏ hoe sẽ ra mở cửa, người đó sẽ nói: có phải gửi cho bà đỡ không? Anh sẽ trả lời: Phải ông chủ bảo tôi đến! Thế là đủ, người ấy sẽ hiểu.
Hai cái đầu kề bên nhau, cả hai người đều chắc nịch, cương nghị, thấp giọng nói với nhau, bà mẹ đứng bên bàn, tay khoanh trước ngực nhìn họ. Những tiếng gõ bí mật ấy, những câu hỏi và câu trả lời ước hẹn ấy làm bà tủm tỉm cười thầm: “Họ còn trẻ con thật…” bà nghĩ thế.
Trên tường, chiếc đèn đang cháy chiếu vào những vết mốc xám xịt và những tấm hình cắt ở các tạp chí; trên mặt đất ngổn ngang những thùng nước méo mó, những mảnh tôn vụn lợp nhà. Một mùi sắt gỉ, mùi sơn dầu, mùi ẩm ướt nồng nặc căn phòng.
Igơnat mặc một chiếc áo ngoài bằng dạ lót lông và anh rất hài lòng với chiếc áo của mình; bà mẹ thấy anh trìu mến vuốt ve cái tay áo và rướn cái cổ to của mình ra để ngắm nghía. Một tình cảm âu yếm nồng nàn dâng lên trong lòng bà.
– Các con yêu quý!…
– Thế đấy! - Igơnat vừa nói vừa đứng dậy - Thế nhớ nhé, trước tiên tới nhà Muratôp, hỏi gặp ông cụ…
– Tôi nhớ rồi. - Vêxôpsikôp trả lời.
Nhưng Igơnat có vẻ chưa tin, anh nhắc lại một lần nữa tất cả các ám hiệu và khẩu lệnh, cuối cùng anh bắt tay Vêxôpsikôp.
– Anh chuyển hộ lời tôi hỏi thăm tất cả bà con nhé! Toàn là người tốt cả, rồi anh sẽ thấy…
Anh nhìn xuống người mình vẻ hài lòng, lấy tay vuốt ve chiếc áo ngoài và hỏi bà mẹ:
– Cháu đi chứ?
– Thế cháu còn nhớ đường chứ?
– Nhớ chứ ạ… Thôi xin chào các đồng chí!
Anh ta bước đi, vai vươn cao, ngực ưỡn ra; chiếc mũ mới của anh chụp bên tai, đôi tay thọc mạnh trong túi. Hai bên thái dương anh, chùm tóc nhỏ màu vàng nhạt rung rinh như đùa giỡn.
– Nào, giờ thì tôi cũng có việc đây! - Vêxôpsikôp vừa nói vừa tiến lại gần bà mẹ, - cháu bắt đầu thấy buồn chán… Cháu vượt ngục để làm gì? Để trốn tránh thôi ư?… Ở trong tù, cháu còn được học hành chút ít, Paven đã cố nhồi nhét vào đầu chúng cháu, thực là thích thú!…Thế anh em đã quyết định thế nào về việc vượt ngục?
– Tôi không rõ, - bà mẹ trả lời và bất giác thở dài.
Anh đặt bàn tay lên vai bà mẹ và ghé sát mặt bà nói:
– Bác hãy đi giải thích cho các anh ấy, họ sẽ nghe bác: thực là dễ dàng! Tự bác cũng có thể biết được đấy, đây nhớ: có cái bức tường nhà tù và bên cạnh một cột đèn, trước mặt là một bãi đất hoang; bên trái là nghĩa địa, bên phải là con đường, là thành phố. Người thắp đèn đến đấy lau đèn giữa ban ngày; anh ta đặt cái thang lên tường rồi leo lên, cắm vào đầu tường những cái móc của một chiếc thang dây, sau đấy thả cái thang dây vào trong sân nhà tù, thế là chỉ có việc…! Trong lúc ấy, các đồng chí biết ngày giờ sẽ hành động, họ sẽ nhờ các anh em thường phạm làm ầm lên, hay họ tự làm lấy, rồi trong thời gian đó, những đồng chí đã được chỉ định sẽ leo lên chiếc thang, và chỉ một thoáng ba động tác, thế là xong!
Anh vừa khoa tay ngay trước mắt bà mẹ, vừa trình bày kế hoạch của mình: kế hoạch theo anh, mọi việc đều phải tiến hành một cách đơn giản, rõ ràng, khéo léo. Bà mẹ vốn biết anh ta trước đây chậm chạp, vụng về; cặp mắt anh nhìn cái gì cũng đa nghi, thái độ u ám và tức giận; giờ thì dường như anh có cặp mắt khác, cặp mắt ngời lên một ánh sáng đều đặn và nồng nàn, vừa thuyết phục được lòng bà mẹ vừa làm cho bà mẹ băn khoăn, bối rối.
– Bác nghĩ xem, ngay giữa ban ngày nhé!… Bác hãy tưởng tượng, đang ban ngày ban mặt! Có ai có thể ngờ được rằng một tù nhân lại dám vượt ngục giữa ban ngày, giữa con mắt của tất cả mọi người trong nhà giam?…
– Và nếu chúng nó bắn thì sao? - Bà mẹ rùng mình nói.
– Ai bắn? Không có lính nào ở đấy cả. Bọn giám thị thì súng ngắn của chúng chỉ dùng để đóng đanh thôi…
– Việc ấy nghe sao mà đơn giản thế…
– Bác sẽ thấy mọi việc xảy ra sẽ đúng như thế! Bác hãy nói lại với các đồng chí như thế, cháu đã chuẩn bị sẵn sàng tất cả, thang dây này, móc này… Ông chủ trọ của cháu sẽ đóng vai người thắp đèn…
Sau cánh cửa, có tiếng người lục đục và húng hắng ho, tiếng tôn loảng xoảng vang lên.
– Bác này, ông ấy đấy, - anh nói.
Một cái thùng tắm bằng kẽm bỗng hiện ra trong khung cửa, một giọng nói khàn khàn gầm gừ:
– Cái của khốn này, mày có lọt qua không nào…
Rồi một cái đầu tròn nhô ra, tóc đã hoa râm, không mũ, cặp mắt lồi với một bộ ria trên một khuôn mặt hiền hậu.
Nikôlai Vêxôpsikôp giúp bác đưa lọt cái thùng tắm, ông cụ kia bước vào, vóc cao, lưng khòm; ông phồng hai má cạo nhẵn lên cơn ho, khạc nhổ rồi nói với một giọng khản đặc:
– Xin chào cả nhà!
– Đấy, bác cứ hỏi ông ta xem! - Nikôlai nói.
– Hỏi tôi à? Việc gì thế?
– Về việc vượt ngục…
– À, à! Ông ta vừa nói, vừa lấy ngón tay nhọ đen chùi vào bộ ria.
– Này cụ Iakôp Vaxiliêvich, bà cụ không tin là việc ấy đơn giản đâu.
– Hừ, không tin à? Thế là vì bà cụ không muốn rồi. Hai ta thì chúng mình muốn, vì vậy mà chúng mình tin! Ông ta nói điềm tĩnh và bỗng nhiên gập người lại ho sù sụ, cơn ho kéo dài khá lâu; đứng giữa căn phòng, ông xoa xoa ngực, vừa khịt khịt mũi vừa nhìn bà mẹ hai mắt trợn trừng.
– Quyền quyết định là ở Paven và các đồng chí của nó, - Bà mẹ nói.
Nikôlai Vêxôpsikôp cúi đầu ngẫm nghĩ.
– Paven là ai thế? - Ông cụ ngồi xuống hỏi.
– Con trai tôi.
– Và họ anh ta là gì?
– Vlaxôp.
Ông cụ gật gật đầu, móc cái túi đựng hộp thuốc lá ra với cái tẩu vừa nhồi thuốc vừa nói giọng nhát gừng:
– Tôi đã nghe nói đến cái tên này. Thằng cháu tôi biết anh ta. Thằng cháu tôi, Epsênkô, bà biết không? Nó cũng bị tù. Còn tôi, tôi tên là Gubôn… Rồi đây bọn thanh niên sẽ đi tù hết, thế là đối với bọn già chúng tôi, cuộc sống hẳn sẽ dễ chịu lắm. Thằng sen đầm còn đe dọa tôi sẽ đưa thằng cháu đi Xibêri. Nhất định nó sẽ làm thế, đồ khốn kiếp!
Ông hút thuốc, chốc chốc lại nhổ xuống đất.
– Thế là bà cụ không muốn à? - Ông ta hướng về phía Vêxôpsikôp nói tiếp. - Đó là việc của bà cụ. Ai cũng có quyền tự do mà; nếu ngồi lâu mệt thì đứng dậy đi; không thích đi nữa thì cứ ngồi… Chúng cướp giật của anh ư? Cứ im đi! Chúng đánh anh ư? Cứ chịu đựng! Chúng giết anh ư? Cứ việc gục xuống. Cái ấy ta biết thừa đi rồi… Nhưng thằng cháu tôi thì tôi sẽ kéo nó ra khỏi chỗ ấy. Phải, tôi sẽ kéo nó ra!
Những câu ông ta nói vắn tắt, ngắc ngứ như tiếng kêu gào làm cho bà mẹ ngần ngừ, nhưng mấy lời nói sau cùng của ông làm cho bà thèm muốn.
Trong ngõ hẻm, bà đi ngược chiều cơn mưa do một luồng gió lạnh đưa tới, vừa nghĩ đến Vêxôpsikôp: “Sao mà anh ta lại thay đổi được đến thế nhỉ!”
Bà lại nhớ đến Gôbun: “Rõ ràng là mình không phải là người độc nhất được sống lại!” bà tự bảo, tình cảm trong lòng gần như là sự tâm thành. Rồi trong lòng bà hiện lên hình ảnh người con trai: “Giá nó đồng ý!”
