Những điều con bà nói đối với bà chẳng có gì mới. Bà đã biết những ý nghĩ của con, nhưng lần này là lần đầu, ở đây, trước tòa án, bà cảm thấy cái sức mạnh kỳ dị, hấp dẫn của lòng tin của Paven. Thái độ bình tĩnh của con bà đã làm bà rất ngạc nhiên và nhưng lời nói của anh cô đọng lại trong tâm hồn bà thành một niềm tin vững chắc, sáng ngời, khẳng định cho bà rõ thêm con đường của Paven là chính nghĩa là tất thắng. Giờ đây bà nghĩ chắc bọn quan tòa sắp tranh cãi gắt gao với Paven, giận dữ trả lời anh, đưa chân lý của chúng ra để chống chọi lại anh. Vừa lúc đó, Anđrây đã đứng lên, lắc lư, đưa mắt nhìn bọn quan tòa và nói:
– Thưa các vị luật sư…, - anh mở đầu.
– Trước mặt anh là tòa án chứ không phải là các vị luật sư! - Lão bồi thẩm mặt vàng võ hét lên, giọng gằn xuống và cáu gắt.
Bà mẹ thấy nét mặt Anđrây, biết là anh muốn chế giễu; hàng ria anh rung rinh; cặp mắt anh ánh lên một sự mơn trớn tinh nghịch và láu lỉnh bà đã từng rõ. Anh đưa cái bàn tay thon thon của anh lên, vuốt đầu thật mạnh và buột một tiếng thở dài.
– Không được ạ? - Anh hất hàm nói. - Tôi ngỡ là các ngài không phải là những người xét xử mà chỉ là những người bào chữa…
– Tôi yêu cầu anh nói vào căn bản của vấn đề! - Lão già bé nhỏ nói cộc lốc.
– Căn bản của vấn đề ạ? Vâng! Tôi rất muốn tin rằng các ngài thật sự là những người xét xử, những người độc lập, trung thực…
– Tôi không cần sự đánh giá của anh!
– Không cần ạ? Hừm… tuy nhiên tôi cũng xin tiếp… Các ngài là những con người không có bạn cũng chẳng có thù, các ngài là những người tự do…Như thế thì trước mặt các ngài có hai phe, một bên thì kêu: nó cướp của tôi và đánh vỡ mặt tôi! Một bên đáp lại: tôi có quyền cướp và đánh vỡ mặt vì tôi có súng…
– Anh có điều gì nói về việc này không? - Lão già cất cao giọng hỏi.
Tay lão run lên và bà mẹ lấy làm thích thú khi thấy lão nổi giận. Nhưng cách xử sự của Anđrây bà không vừa ý vì nó không phù hợp với những lời của Paven. Bà mẹ vẫn mong chờ một cuộc tranh luận nghiêm túc, gay gắt.
Anđrây lặng lẽ nhìn lão già rồi lại vuốt đầu nói trịnh trọng:
– Về việc này ư? Nhưng làm sao tôi lại phải nói cơ chứ? Những điều mà các ngài cần biết, người đồng chí của tôi đã nói rõ. Điều còn lại, những người khác sẽ nói khi có dịp…
– Tôi không cho phép anh nói nữa!… Grigôri Xamôilôp!
Môi mím chặt lạnh lùng, Anđrây ngồi phịch xuống ghế dài. Bên anh, Xamôilôp đứng lên, lắc lắc mớ tóc quăn của mình.
– Ngài chưởng lý gọi chúng tôi là những tên man rợ, kẻ thù của văn hóa…
– Anh chỉ cần nói về những cái đó… Chẳng có cái gì lại chẳng dính dáng đến những người trung thực! Và xin các ngài chớ ngắt lời tôi. Xin hỏi các ngài: văn hóa của các ngài là gì?
– Chúng tôi không phải đến đây để tranh luận! Vào vấn đề đi! - Lão già nhếch mép nói.
Rõ ràng là cử chỉ của Anđrây đã thay đổi thái độ của bọn quan tòa như đã tước mất cái gì của chúng. Trên khuôn mặt xám xịt của chúng đỏ ửng lên từng vệt, mắt chúng lóe lên những tia lửa lạnh lẽo, vàng vọt. Những lời nói của Paven đã làm cho chúng cáu giận, nhưng sức mạnh của lời nói ấy đã làm chúng phải dằn lòng chịu đựng, buộc chúng phải kính nể; Anđrây đã phá vỡ sự chịu đựng ấy và phát hiện dễ dàng những cái ẩn náu bên trong. Chúng to nhỏ với nhau, mặt chúng nhăn nhó một cách kỳ dị và cử chỉ của chúng thật đã trở nên hấp tấp khác với kiểu cách bọn quan tòa.
– Các ngài nuôi dạy bọn mật thám, các ngài làm trụy lạc đàn bà con gái, các ngài đẩy con người đến chỗ trộm cắp và giết người, các ngài đầu độc con người bằng rượu nặng…những cuộc tàn sát trên thế giới, những trò lừa bịp, trụy lạc và chính sách u mê toàn dân, đó là văn hóa của các ngài đấy! Đúng, chúng tôi là thù địch của thứ văn hóa đó!
– Tôi yêu cầu!… Lão già nhỏ bé hét lên; cằm lão ta rung rinh.
Nhưng Xamôilôp mặt đỏ gay, mắt long lanh, cùng lúc đó cũng hét:
– Nhưng chúng tôi lại trọng và thích nền văn hóa khác, nền văn hóa của những người sáng tạo ra nó đã bị héo hon trong các nhà giam và đã bị các ngài làm cho mất trí…
– Tôi không cho anh nói nữa! Đến lượt Phêđia Madin!
Anh Madin nhỏ nhắn hiện ra, hệt một con chuột nhỏ ra khỏi lỗ và nói giận dữ:
– Tôi… tôi nói quyết với các ngài! Tôi biết: các ngài đã buộc tội tôi trước rồi.
Anh nghẹn lời, mặt tái đi; trên khuôn mặt anh, chỉ còn thấy hai con mắt; hai tay dang ra, anh thét:
– Tôi lấy danh dự mà nói quyết với các ngài như thế! Các ngài muốn đưa tôi đi đâu thì đưa, tôi sẽ trốn, tôi sẽ trở về, tôi sẽ lại hoạt động… hoạt động mãi mãi suốt đời tôi vì mục đích đó! Xin lấy danh dự ra thề!
Xidôp ho mạnh, ngồi không yên. Và làn sóng uất hận mỗi lúc một dâng cao, tất cả công chúng gầm lên thành một thứ âm thanh kỳ lạ. Có một người đàn bà khóc, một người nào ho và nức lên. Bọn sen đầm nhìn các bị can vẻ ngạc nhiên đờ đẫn, giận dữ nhìn công chúng. Bọn quan tòa nghiêng mình hết sang phải lại sang trái; lão già hét lên giọng the thé:
– Ivan Guxep!
– Tôi không muốn nói!
– Vaxili Guxep!
– Tôi không nói!
– Bukin Phêđia!
Người con trai tóc vàng thau nặng nhọc đứng lên và nói chậm rãi:
– Các ngài phải hổ thẹn mới phải! Tôi là người vô học mà tôi còn hiểu rõ ràng công lý!
Anh đưa tay lên quá đầu; và anh không nói, hai mắt lim dim theo dõi chăm chú một cái gì xa xa.
– Cái gì thế? - Lão già nhỏ bé hét lên, vừa ngạc nhiên vừa giận dữ, rồi ngửa ra lưng ghế bành.
– Nghĩa là, tôi sẽ…
Rồi anh ngồi phịch xuống ghế dài, mặt sa sầm. Trong những lời nói khó hiểu của anh, có một cái gì lớn lao, trọng đại, cùng lúc với một sự cảnh cáo buồn thảm và thơ ngây. Mọi người đều cảm thấy điều ấy, cho nên bọn quan tòa cũng lắng nghe, như chúng chờ đợi dội lên một tiếng vang, một tiếng vang rõ hơn những tiếng anh nói. Và trên các hàng ghế dài của công chúng, mọi người im phăng phắc, chỉ còn nghe những tiếng sụt sụt khe khẽ. Rồi tên chưởng lý nhún vai, mỉm cười quỷ quyệt, tên đại diện quý tộc ho lên ồn ào và một lần nữa, tiếng rì rầm lại nổi dậy, tiếng xôn xao lan dần khắp phòng.
Bà mẹ nghiêng người về phía Xidôp:
– Các quan tòa sắp nói phải không bác?
– Không, xong rồi… chỉ còn tuyên án thôi…
– Chẳng còn gì nữa ư?
– Phải..
Bà không tin là thế… Bà mẹ của Xamôilôp lo lắng cứ cựa quậy luôn trên ghế, vai và khuỷu tay thích vào bà mẹ, rồi hạ thấp giọng hỏi chồng:
– Thế bây giờ thì sao? Có thể như thế thôi ư?
– Bà thấy đấy, có thể như thế!
– Nhưng còn thằng Grigôri thì sao?
– Bà hãy để cho tôi yên nào!…
Mọi người đều cảm thấy một cái gì biến đổi, bị hủy hoại, tan vỡ. Sự phân vân hiện rõ trên mắt cứ hấp háy tưởng như bị mù quáng vì một luồng ánh sáng chói chang nào, hình nét không rõ, khó hiểu, nhưng có một sức mạnh lôi cuốn. Và mọi người cảm thấy một điều gì thật lớn lao bỗng hiện ra trước mặt họ, họ không hiểu được, họ vội vã phung phí những tình cảm còn mới mẻ đối với họ vào những việc vụn vặt, cụ thể, có thể hiểu được.
Người anh của Bukin nói nhỏ, chẳng giữ gìn:
– Này… tại sao lại không để cho họ nói? Sao ông chưởng lý muốn nói gì thì nói, tràng giang đại hải mấy cũng được?
Một nhân viên tòa án đứng cạnh hàng ghế dài vừa nói vừa xua tay:
– Khẽ chứ, khẽ chứ!…
Ông cụ Xamôilôp ngả người ra phía sau và gầm gừ sau lưng bà vợ:
– Hẳn thế, cứ cho là họ có tội đi. Nhưng phải để cho họ trình bày chứ! Họ đứng lên chống lại cái gì nào? Tôi muốn hỏi điều đó? Điều đó cũng làm cho tôi quan tâm…
– Im lặng! - Tên nhân viên tòa án kêu lên, đưa ngón tay ra đe dọa.
Xidôp lắc đầu vẻ bực bội.
Bà mẹ không rời mắt nhìn bọn quan tòa. Bà thấy chúng mỗi lúc một tức giận thêm, chúng mưu toan gì với nhau, lời nói không rõ. Tiếng nói của chúng lạnh lùng và nhan hiểm, lướt qua mặt bà làm cho má bà rung lên và trong miệng bà có cảm giác khó chịu. Bà tưởng chừng như bọn chúng đang bàn tán về thân hình của con bà và của tất cả các đồng chí của Paven, chúng bàn về những bắp thịt và tay chân của đám thanh niên tràn đầy máu nóng và sức sống ấy. Những thân hình ấy làm bùng cháy lên trong đầu óc của chúng cái thèm muốn xấu xa của kẻ ăn xin, cái lòng tham nhớp nháp của người kiệt sức, bệnh hoạn. Chúng chép miệng tiếc rẻ những bắp thịt kia, có khả năng lao động và làm giàu, hưởng lạc và sáng tạo. Giờ đây, những thân hình ấy đã thoát khỏi sự lưu thông nhộn nhịp của cuộc sống, đã phải từ bỏ nó, không để ai có quyền làm chủ, hưởng thụ sức mạnh của chúng, nghiền ngấu sức mạnh ấy nữa. Và chính vì thế mà cái đám trai trẻ ấy đã gợi lên cho bọn quan tòa già cỗi kia một mỗi ác cảm hằn thù và bất lực của con thú đã suy yếu khi nhìn thấy thịt tươi nhưng không còn đủ sức để vồ lấy, không còn đủ sức làm cho mình no nê bằng sức lực của kẻ khác và rống lên đau đớn, rú lên tuyệt vọng khi thấy sổng mất cái nguồn cung cấp mồi ngon.
Bà mẹ càng nhìn chăm chú bọn quan tòa chừng nào cái ý nghĩ thô kệch và lạ lùng ấy càng hiện lên rõ rệt trong trí óc bà. Trước mắt bà, dường như chúng cũng không che đậy cái thèm thuồng cú vọ rạo rực ấy và cái cuồng dại bất lực của những kẻ đói khát khi đã từng ăn sống nuốt tươi bất cứ cái gì. Bà là người đàn bà và người mẹ, dẫu sao đối với bà, thể xác của đứa con cũng còn thân hơn cái mà người ta gọi là tâm hồn, bà kinh hãi khi thấy những cặp mắt đã nhợt nhạt cứ bò sát lên mặt con bà, sờ soạng khắp ngực anh, vai anh, tay anh, hòng hâm nóng dòng máu trong các mạch đã khô cứng lại, trong các bắp thịt của những đứa sống dở chết dở như chúng. Các mạch máu ấy, các bắp thịt ấy bây giờ hồi sinh được một chút, nhờ sự thèm khát cái sinh lực trẻ trung kia mà chúng phải buộc tội và từ bỏ nó đi. Bà mẹ tưởng như con bà cảm thấy những sự đụng chạm nhớp nháp, khó chịu ấy, và đang rùng mình nhìn bà.
Paven chằm chằm nhìn mẹ với đôi mắt hơi mệt mỏi, nhưng bình tĩnh và trìu mến. Chốc chốc anh lại gật đầu với bà và mỉm cười.
“Con sắp được tự do rồi!” Nụ cười ấy nói như vậy và như dịu dàng vuốt ve tấm lòng bà.
Bỗng bọn quan tòa đứng lên cùng một lúc. Bất giác bà mẹ cũng theo cử động của chúng.
– Chúng vào! - Xidôp nói.
– Nghị án à?
– Vâng…
Bỗng nhiên, sự căng thẳng tan đi; một nỗi mệt nhọc choáng váng siết lấy bà, lông mày bà may máy và trán lấm tấm mồ hôi. Một cảm giác tuyệt vọng và tủi nhục nặng nề đập vào tâm hồn bà nhanh chóng biến thành một nỗi khinh bỉ không chịu nổi đối với bọn quan tòa và cuộc xét xử của chúng. Bà cảm thấy đau nhói dưới trán: bà đưa tay lên bóp mạnh chỗ đau và nhìn quanh mình: thân nhân các bị can tiến tới gần hàng song, gian phòng rộn lên tiếng xì xào. Bà cũng tiến tới phía Paven, siết chặt tay con, nước mắt trào ra. Bà vừa vui vừa tủi nhục, lòng bà chìm ngập trong một mớ tình cảm trái ngược. Paven nói với bà những lời êm ái, Anđrây thì vẫn cười đùa.
Tất cả những người đàn bà khác đều khóc, nhưng có lẽ vì thói quen hơn là vì buồn tủi. Không phải là nỗi đau đớn giáng vào đầu bất ngờ, kỳ quặc và tàn nhẫn làm cho con người choáng váng, mà vì chính là nỗi buồn khi biết rõ rồi đây sẽ phải xa cách những đứa con thân yêu, nhưng chính điều hay biết ấy cũng chìm đi, tan đi giữa những cảm giác của ngày hôm nay. Các ông cha bà mẹ nhìn con họ với một tình cảm hỗn độn trong đó có sự ngờ vực tuổi trẻ và thói quen coi mình có ưu thế hơn chúng. Lẫn vào đó, một cảm giác kỳ quặc gần như lòng kính trọng đối với con. Họ tự hỏi một cách buồn rầu rằng giờ đây họ sẽ sống ra sao, và cái ý nghĩ khó chịu ấy dịu dần khi chạm phải sự tò mò do những thanh niên đó gợi lên, những thanh niên đó đã bạo dạn và dũng cảm nói đến khả năng xây dựng một cuộc đời khác, tốt đẹp hơn. Họ vụng về không thể diễn tả những tình cảm ấy, lời nói của họ thì dồi dào, nhưng chỉ nói về những chuyện thông thường, chuyện quần áo, chuyện cần phải giữ gìn sức khỏe.
Người anh Bukin, tay vung lên nói với em:
– Thế đấy, công lý đấy. Chẳng có gì hơn!
Người em đáp:
– Anh gắng trông nom con chim non của ta nhé…
– Không lo!
Xidôp cầm tay cháu và chậm rãi nói:
– Phêđia ạ, thế là cháu đi đấy…
Phêđia mỉm cười ranh mãnh, nghiêng mình và rỉ vào tai ông điều gì. Tên lính áp giải đứng cạnh họ cũng mỉm cười, nhưng hắn vội nghiêm mặt lại và ho húng hắng.
Bà mẹ cũng như những người khác, chỉ nói với Paven về những vấn đề như vậy, quần áo, sức khỏe, khi đó trong thâm tâm bà, những câu nói khác dồn thúc, những câu hỏi về Xasenka, về Paven, về chính bà. Nhưng dưới những lời lẽ bà nói, một cảm xúc tràn trề tình yêu bao la đối với con trai đang dần dần lớn lên, ước muốn hết sức thiết tha làm vừa lòng con, được gần gũi tâm hồn con. Nỗi phấp phỏng về cái điều khủng khiếp đã biến mất, chỉ còn lại một cái rùng mình khó chịu khi liên tưởng đến cái hình ảnh đen tối và dai dẳng của bọn quan tòa. Bà cảm thấy trong lòng nảy nở một niềm vui lớn sáng chói mà bà không hiểu và làm cho bà bối rối. Bà thấy Anđrây nói chuyện với hết người này lại người khác, bà hiểu rằng chính anh đang cần được trìu mến âu yếm hơn là Paven. Bà nói với Anđrây:
– Mẹ chẳng hài lòng với cái phiên tòa này!
– Tại sao hở mẹ? - Anh thốt lên mỉm cười, vẻ biết ơn. - Đó là một cái cối xay gió già cỗi, nó vẫn cứ quay…
– Nó chẳng có gì khủng khiếp… Mà người ta lại không hiểu… Đâu là công lý? - Bà ngập ngừng nói.
– Ối! Mẹ đòi hỏi thế ư? Mẹ tưởng là chúng quan tâm tới chân lý à?
Bà thở dài rồi mỉm cười:
– Mẹ ngỡ…là dữ dội lắm…
– Tòa ra!
Mọi người vội vã trở về chỗ.
Một tay tì lên bàn, lão chánh án che mặt sau tờ giấy, bắt đầu đọc, giọng yếu ớt rầm rì như tiếng ong.
– Bản án đấy… - Xidôp lắng tai nghe và nói.
Im lặng. Mọi người đứng dậy, mắt chằm chằm nhìn lão già. Nhỏ bé, khô gầy và thẳng đờ, lão giống như một cái gậy trong bàn tay vô hình nào đó. Bọn bồi thẩm cũng đều đứng: tên đại biểu hàng tổng đầu ngoẹo xuống vai nhìn lên trần nhà; tên thị trưởng khoanh tay trước ngực; tên đại biểu quý tộc vân vê hàng râu; tên bồi thẩm có bộ mặt bệnh hoạn, tên đồng nghiệp bụng phệ của hắn và tên chưởng lý thì nhìn các bị can. Và phía sau, trên đầu chúng, Sa hoàng mặc phẩm phục màu đỏ đang nhìn xuống, một con bọ đang bò trên cái mặt trắng bệch lạnh lùng ấy.
– Đi đày! - Xidôp nói, thở dài nhẹ nhõm. - Thôi thế cũng xong, cảm ơn Chúa! Tưởng là khổ sai! Được đấy, bà mẹ ạ, thế là được đấy!
– Tôi cũng đã biết trước thế… - Bà mẹ nói, giọng mệt mỏi.
– Thế ư? Ai mà biết được! Bây giờ thì chắc rồi!
Bác xoay người về phía các bị can mà người ta đã giải đi và nói to:
– Chào Phêđia nhé! Chào tất cả nhé! Chúa phù hộ cho anh em!
Bà mẹ, lặng lẽ gật đầu với Paven và các đồng chí của anh. Bà muốn khóc, nhưng bà cảm thấy hổ thẹn về những dòng nước mắt của mình.
