Vài phút sau, bà mẹ ngồi sưởi bên lò trong căn buồng nhỏ của Lutmila. Mình mặc một chiếc áo dài đen, thít lại bằng chiếc thắt lưng da, Lutmila đi đi lại lại trong buồng, chỉ nghe thấy tiếng sột soạt của chiếc váy và giọng nói mệnh lệnh của chị. Củi trong lò nổ lách tách, rít lên như hút không khí trong phòng; giọng nói đều đều của người đàn bà vang lên:
– Người ta ngu dại hơn là độc ác. Họ chỉ thấy cái gì sờ sờ ngay trước mắt, không quá tầm tay. Nhưng tất cả cái gì gần đó đều là tầm thường, tất cả cái gì quý giá đều ở xa. Nếu cuộc sống khác đi, phong phú hơn, con người biết điều hơn thì ai cũng sẽ có lợi cả, và vui cho tất cả mọi người. Nhưng muốn đạt được điều đó thì trong lúc này không nên nằm yên…
Bỗng chị dừng lại trước mắt bà mẹ và nói khẽ hơn, như để phân trần:
– Cháu gặp được ít người lắm nên hễ ai đến thăm là cháu lại nói nhiều quá. Buồn cười lắm, phải không bác?
– Sao lại buồn cười? - Bà mẹ đáp lại, vừa cố đoán thử xem chị in các sách vở ở đâu, và bà chẳng thấy cái gì khác thường ở chung quanh cả. Trong căn buồng có ba cửa sổ mở nhìn xuống đường cái, có một chiếc đi-văng, một tủ sách, một cái bàn, mấy chiếc ghế, một cái giường cạnh tường, và ngay đấy, trong một góc là chỗ rửa mặt, góc bên kia là lò sưởi, trên tường có treo ảnh. Tất cả đều mới, chắc chắn, tinh tươm, và trên mọi vật, cái dáng của chị chủ nhà khắc khổ như dáng tu sĩ in lên một cái bóng lạnh lẽo. Người ta cảm thấy như có một cái gì che dấu, bí mật, nhưng không rõ là ở đâu. Bà mẹ nhìn các cánh cửa: bà đã vào nhà qua một lối thông sang một hành lang nhỏ; còn cái cửa thứ hai, vừa hẹp vừa cao, ở ngay cạnh lò sưởi.
– Tôi đến chị có việc! - Bà mẹ nói, lúng túng, cảm thấy Lutmila chăm chú nhìn mình.
– Cháu rõ, chẳng có ai đến đây với mục đích khác…
Bà mẹ nhận thấy một vẻ gì là lạ trong giọng nói của chị. Bà nhìn chị: đôi môi mỏng của người đàn bà hé mỉm cười, hai mắt mờ mờ long lanh lên sau cặp kính. Bà mẹ đưa mắt đi nơi khác và đưa cho chị bài nói của Paven.
– Đây, anh em yêu cầu chị in thật nhanh…
Và bắt đầu kể về mọi công việc chuẩn bị của Nikôlai, phòng rằng mình sắp bị bắt.
Lặng lẽ, Lutmila giắt tờ giấy vào thắt lưng, ngồi xuống ghế. Ánh lửa đỏ phản chiếu lên hai mặt kính của chị, trên khuôn mặt khắc khổ chập chờn một nụ cười nồng nàn.
– Chúng mà đến nhà cháu, cháu sẽ bắn… - Chị nói khẽ và cương quyết, sau khi nghe câu chuyện bà mẹ kể. - Cháu có quyền tự vệ chống lại bạo lực, và cháu phải đấu tranh chống lại bạo lực, khi cháu đã kêu gọi người khác làm như thế.
Ánh lửa trên mặt chị bỗng biến đi mất, khuôn mặt trở lại khắc khổ và hơi kiêu hãnh.
“Cuộc đời của chị chẳng vui gì”, bà mẹ chợt nghĩ, âu yếm.
Lutmila bắt đầu đọc bài nói của Paven, thoạt đầu có vẻ miễn cưỡng, nhưng mỗi lúc một cúi thấp hơn xuống trang giấy, chị lật mạnh các tờ đã đọc, và khi xem xong, chị đứng thẳng dậy đến gần bà mẹ:
– Hay lắm!
Chị nghiêng đầu trong chốc lát, suy nghĩ:
– Cháu không muốn nói với bác về con trai bác. Cháu chưa hề gặp anh ấy và cháu không thích nói đến những chuyện buồn. Nhìn một người thân yêu của mình phải đi đày, cháu hiểu cái đó là thế nào! Nhưng…cháu muốn hỏi bác: có một người con trai như anh ấy bác có thích không?…
– Có, thích chứ! - Bà mẹ nói.
– Và…thực kinh khủng, phải không bác?
Bà mẹ cười, bình thản:
– Không…bây giờ thì chẳng kinh khủng nữa…
Lutmila đưa bàn tay ngăm ngăm lên sửa lại cái đầu tóc chải ngay ngắn, quay ra phía cửa sổ. Một cái bóng nhẹ, có lẽ là bóng của một nụ cười mà chị cố nén, rung rinh trên má chị.
– Cháu đi làm việc ấy ngay đây. Bác đi nghỉ đi. Bác vừa trải qua một ngày nặng nề, chắc bác mệt lắm. Bác nằm đây, trên giường này; cháu không ngủ đâu, có lẽ đến đêm cháu sẽ đánh thức bác dậy nhờ bác giúp… Bao giờ ngủ, bác nhớ tắt đèn nhé.
Chị cho thêm hai thanh củi vào lò, đứng lên và ra bằng cánh cửa hẹp cạnh lò sưởi, rồi đóng lại cẩn thận. Bà mẹ đưa mắt nhìn theo, vừa cởi áo vừa nghĩ đến chị chủ nhà: “Chị ấy có việc gì buồn…”
Đầu óc bà choáng váng vì mệt nhọc, nhưng lại cảm thấy tâm hồn mình bình thản lạ thường, và trước mắt bà, mọi vật như ngời lên một ánh sáng dịu dàng, mơn man, đều đều và êm đềm, tràn ngập lòng bà. Bà đã từng trải qua cái tình trạng yên tĩnh đó bao giờ cũng có sau những xúc động lớn, xưa kia, trạng thái ấy hơi làm cho bà kinh hãi, nhưng giờ đây nó mở rộng tâm hồn bà trở nên rắn chắc thêm bằng một tình cảm lớn lao và mạnh mẽ. Bà tắt đèn, duỗi nằm trên chiếc giường lạnh ngắt, thu mình trong chăn và chợp đi trong một giấc ngủ ngon lành…
Khi bà mở mắt dậy, căn buồng tràn ngập cái ánh sáng trắng và lạnh của một ngày mùa đông đẹp trời. Nằm trên đi văng, tay cầm sách, Lutmila nhìn bà mỉm cười, cái mỉm cười bà mẹ chưa hề thấy trên mặt chị.
– Ối chao! - Bà mẹ kêu lên ngượng nghịu … - Thế … tôi ngủ có lâu không hở chị?
– Chào bác! - Lutmila đáp. - Gần mười giờ rồi đấy, bác dậy đi, ta đi uống chè.
– Sao chị không đánh thức tôi?
– Cháu muốn đánh thức bác… nhưng bác ngủ mà miệng lại cười, trông hay quá!
Toàn thân uyển chuyển nhẹ nhàng, chị nhỏm dậy, đến bên giường, cúi xuống mặt bà mẹ, và bà mẹ liền thấy trong đôi mắt mờ của chị có một cái gì thân thiết, gần gũi, dễ thông cảm.
– Cháu tiếc là đã làm cho bác thức dậy… Có lẽ bác nằm mơ thấy một cái gì hay lắm…
– Tôi có nằm mơ cái gì đâu!
– Cũng chẳng sao, cháu thích nụ cười của bác quá, nó yên tĩnh, dịu dàng thế… lớn thế!
Lutmila bật lên cười, tiếng cười im dịu, vuốt ve.
– Cháu liền nằm nghĩ đến bác… Đời bác gian nan lắm nhỉ?
Đôi mày rung rung, bà nín thinh suy nghĩ.
– Chắc chắn là gian nan lắm! - Lutmila kêu lên.
– Tôi cũng chẳng biết nữa! - Bà mẹ nói ngập ngừng. - Đôi lúc, tôi cũng thấy dường như vậy. Biết bao nhiêu việc xảy ra…và cái gì cũng quan trọng, cũng kỳ dị, và nối tiếp nhau nhanh chóng quá…
Làn sóng xúc động rất quen thuộc dâng lên trong lòng bà tâm hồn tràn ngập ý nghĩ và hình ảnh. Bà ngồi dậy trên giường và vội vã nói lên những ý nghĩ đó.
– Sự việc tới hay đi, kết quả bao giờ cũng là thế… Có bao nhiêu là chuyện đau thương, nếu chị biết được! Người ta đau khổ, chúng đánh đập người ta, đánh đập một cách tàn nhẫn; và cấm đoán không cho người ta được hưởng biết bao niềm vui… đối với những người ấy thật là gian nan!
Lutmila vụt ngẩng đầu lên, nhìn bà mẹ một cái nhìn sâu xa:
– Lời bác nói đó không phải nói về bác!
Bà mẹ nhìn chị, đứng lên và bắt đầu mặc áo.
– Thế làm sao mà tự tách riêng ra được, khi mình quý trọng người này, tha thiết với người kia, và lo lắng cho tất cả, khi mình thấy thương…tất cả những cái đó đều dồn dập trong lòng… Làm sao mà đứng ra ngoài cuộc được?
Chưa mặc áo xong, và đứng yên giữa căn buồng nghĩ ngợi hồi lâu. Dường như bà không còn là người mẹ đã biết bao lo lắng, hốt hoảng cho con trai mình, lúc nào cũng nghĩ làm sao giữ được con cho yên lành, toàn vẹn; giờ đây chính bà mẹ ấy không còn nữa, đã tách ra, đã đi đâu xa lắm, không biết đi đâu, con lẽ đã bị thiêu đi trong ngọn lửa xúc động, và tâm hồn bà trở nên nhẹ nhàng, trong sáng, một sinh lực mới làm trẻ lại tấm lòng bà. Bà lắng nghe lòng mình, muốn khám phá ra những điều xảy ra tận trong tâm hồn, nhưng lại sợ đánh thức dậy những điều lo âu xưa kia.
Lutmila vừa ghé lại sát bà vừa hỏi âu yến:
– Bác nghĩ gì thế?
– Chẳng biết nữa!…
Hai người nín thinh, nhìn nhau cười, rồi Lutmila vừa đi vừa nói:
– Không biết ấm chè của cháu làm sao đây?
Bà mẹ nhìn qua cửa sổ. Bên ngoài sáng rõ lên một ngày giá lạnh và chói chang. Trong lòng bà cũng thế, trong sáng nhưng mà ấm áp. Bà muốn nói mọi chuyện thật nhiều, thật vui, với một cảm giác hàm ơn mơ hồ đối với một người không quen nào đó, về tất cả những cảm xúc đã truyền vào tâm hồn bà, rọi vào đó một ánh sáng đỏ rực, thứ ánh sáng trước buổi hoàng hôn. Bà lại thấy muốn được cầu nguyện, đã lâu bà không cảm thấy điều ấy. Bà nhớ lại một khuôn mặt trẻ trung, trong trí nhớ bà một giọng lanh lảnh nói: “Đây là bà mẹ của Paven Vlaxôp!…” Đôi mắt của Xasenka sáng lên lóng lánh, vui vẻ và dịu dàng, cái dáng đen đen của Rưbin sừng sững, khuôn mặt kiên quyết và rám đen của Paven tươi cười. Nikôlai hấp háy và ngượng nghịu. Và, bỗng nhiên, tất cả mọi hình ảnh chập chờn dưới một hơi thở sâu xa, nhẹ nhàng, lẫn lộn với nhau, hòa vào nhau thành một áng mây trong suốt và muôn màu sắc tràn ngập lên tất cả mọi ý nghĩ của bà trong một cảm giác bình yên.
– Nikôlai nói đúng! - Lutmila trở vào, nói lên thế. - Chúng bắt anh ấy rồi… Cháu đã sai cậu bé đến nhà bác dặn. Em bé kể rằng cảnh binh đang ở trong nhà Nikôlai; em có trông thấy một tên cảnh sát nấp sau cánh cổng. Và bọn mật thám lảng vảng chung quanh, em bé có biết bọn chúng.
– Chao ôi! - Bà mẹ lắc đầu nói, - tội nghiệp cho anh ấy…
Bà thở dài, nhưng không thấy buồn, tự bà cũng lấy làm ngạc nhiên vì điều thế.
– Thời gian gần đây, anh ấy triệu tập nhiều cuộc họp với anh em công nhân thành phố, thật đáng lẽ đến lúc anh ấy phải trốn đi! - Lutmila nhận xét, vẻ u uất trầm lặng. - Các đồng chí bảo anh ấy đi, anh ấy không nghe! Trong những trường hợp như thế, cháu cho rằng buộc anh ấy đi, chứ không phải chỉ khuyên răn gì cả…
Một cháu trai hai má hồng hào, tóc đen, đôi mắt xanh rất đẹp, mũi quặm, hiện ra ở ngưỡng cửa.
– Em đưa ấm chè lên nhé? - Em hỏi, giọng lanh lảnh.
– Ừ, Xêriôgia ạ!… Em nuôi cháu đấy…
Bà mẹ thấy Lutmila sáng nay khác hẳn, giản dị hơn, bớt xa cách hơn. Dáng điệu mềm mại, thân hình uyển chuyển của chị, thật có nhiều vẻ đẹp và khỏe, làm dịu đi một chút vẻ nghiêm nghị trên khuôn mắt nhợt nhạt. Qua một đêm, quầng thâm trên mắt chị đã nới rộng hơn. Người ta cảm thấy ở chị một sự cố gắng liên tục, tâm hồn chị giống như một sợi dây căng thẳng đến cùng.
Em bé bưng ấm chè lên.
– Xêriôgia ạ, đây là cụ Nilôpna, mẹ anh công nhân chúng kết án hôm qua đó!
Em bé không nói không rằng, chỉ nghiêng người siết chặt tay bà mẹ, đi ra, lại đem lên chiếc bánh mì nhỏ và ngồi vào bàn. Vừa pha chè, Lutmila cố thuyết phục bà mẹ chớ nên về ngay nhà Nikôlai khi chưa biết rõ bọn mật thám còn rình ai ở đấy.
– Có lẽ chúng đợi bác đấy! Chắc là chúng muốn hỏi bác…
– Chúng cứ việc mà hỏi! - Bà mẹ trả lời. - Và chúng cứ bắt tôi, cũng chẳng phải là tai họa gì lớn, nhưng trước hết phải phân phát bài nói của Paven đã.
– Chữ sắp xong rồi. Mai sẽ in xong đủ để phân phối trong thành phố và ngoại ô… Bác có biết Natasa chứ?
– Sao lại không biết?
– Bác mang đến cho chị ấy…
Em bé đọc báo, nhưng có vẻ như không nghe thấy gì, thỉnh thoảng lại đưa mắt lên nhìn bà mẹ. Bà mẹ rất thích lúc bất chợt cái nhìn sắc sảo và tươi cười của em. Lutmila lại nói về Nikôlai, chẳng lấy làm buồn thương về việc anh bị bắt, và cái giọng nói như thế của chị đối với bà mẹ là hoàn toàn tự nhiên. Thì giờ qua nhanh hơn mọi ngày; mọi người ăn sáng xong thì gần trưa.
– Quái thật, - Lutmila kêu lên.
Vừa lúc đó, có tiếng gõ cửa dồn dập. Em bé đứng dậy, nhíu mày và đưa mắt nhìn chị chủ nhà dò hỏi.
– Ai thế nhỉ? Xêriôgia mở cửa đi em!
Với một cử chỉ bình tĩnh, chị cho tay vào túi váy và nói với bà mẹ:
– Nếu là bọn sen đầm thì bác sẽ đứng đây, ở góc này, còn em Xêriôgia…
– Em biết rồi! - Em bé trả lời nho nhỏ rồi lẩn đi mất.
Bà mẹ mỉm cười. Những việc chuẩn bị đó không làm cho bà xao xuyến; bà cảm thấy sắp có tai họa.
Người vào là ông thầy thuốc người nhỏ bé. Ông ta hấp tấp nói:
– Trước hết Nikôlai đã bị bắt rồi… À, bà Nilôpna, bà ở đây ư? Bà có mặt ở đó khi chúng bắt Nikôlai chứ?
– Anh ấy bảo tôi đến đây.
– Hừm! Tôi không cho như thế là cần thiết đối với bà!… Chuyện nữa là, đêm vừa qua, anh em thanh niên đã in thạch năm trăm bài nói của Paven. Tôi có nhìn thấy, làm tốt lắm, rất rõ, dễ đọc. Họ muốn rải trong thành phố này tối nay. Tôi không đồng ý… Đối với thành phố, in máy thì hơn, các bản này nên gửi về một nơi nào khác…
– Thế thì đây, tôi sắp đưa đến cho Natasa! Đưa cho tôi nhé? - Bà mẹ kêu lên.
Bà khao khát được đi phân phát đi nhanh hết sức bài nói của Paven, rải ngập khắp mặt đất những lời nói của con bà, và bà nhìn người thầy thuốc, hai mắt chằm chằm như nài nỉ.
– Đến khổ! Tôi không biết bà làm việc ấy có thích hợp không đây! - Ông phân vân nói và rút đồng hồ ra: đã mười một giờ bốn mươi ba, hai giờ rưỡi thì tàu chạy, năm giờ mười lăm bà sẽ tới nơi. Bà sẽ đến vào buổi chiều, nhưng cũng không muộn lắm… Mà cũng chưa phải là chuyện ấy…
– Không, không phải là chuyện ấy! - Lutmila nhíu mày, nhắc lại.
– Thế thì còn chuyện gì? - Bà mẹ tới gần hỏi họ. - Chỉ còn mỗi chuyện là công việc phải trôi chảy…
Lutmila nhìn bà chăm chú, lau trán và nói:
– Công việc ấy nguy hiểm cho bác…
– Sao lại nguy hiểm? - Bà mẹ cố nài, kêu lên.
– Đây này! - Ông thầy thuốc nói tiếp, giọng hấp tấp không đều. Trước vụ bắt bớ một tiếng, bà biến mất khỏi nhà Nikôlai. Bà tới nhà máy, ở đấy, người ta vẫn tưởng bà là dì của cô giáo. Sau khi bà tới, truyền đơn xuất hiện. Mọi việc đó, như một cái nút thòng lòng sẽ thít lấy cổ bà…
– Chúng nó chẳng chú ý đến tôi đâu! - Bà mẹ quả quyết nói. - Làm xong trở về, chúng nó bắt tôi, hỏi tôi đã đi đâu…
Bà dừng lại một giây, rồi thốt lên:
– Tôi biết cách nói mà! Ở tòa ra, tôi đi thẳng về khu ngoại ô, ở đấy tôi có một người thân thuộc, bác Xidôp… tôi sẽ khai thế…Ngay sau khi tòa xử, tôi đến nhà bác ta; tôi buồn lắm, bác ta cũng buồn mà, tòa đã kết án người cháu bác cùng với Paven. Bác ấy sẽ nói y như tôi. Anh và chị thấy không?
Cảm thấy họ sắp nhượng bộ rồi, bà lại càng ra sức thuyết phục và càng nói, càng nài nỉ. Rốt cuộc hai người đồng ý.
– Thôi bà cứ làm, biết làm sao bây giờ? - Ông thầy thuốc miễn cưỡng gật đầu.
Lutmila nín thinh. Chị đi đi lại lại tư lự trong phòng. Mặt chị sầm tối, hai má hóp xuống, trên cổ chị, các bắp thịt căng lên như để đỡ cho cái đầu bỗng nhiên trở nên nặng trĩu và tự nhiên rủ xuống ngực. Bà mẹ nhìn thấy, mỉm cười nói:
– Các anh các chị cứ giữ gìn cho tôi! Nhưng các anh các chị lại chẳng giữ gìn gì cho mình cả…
– Không đúng, - Ông bác sĩ đáp. - Chúng ta giữ gìn chính chúng ta, phải giữ gìn chứ! Và chúng ta chê trách ai phí sức mình vô ích, bà ạ… Bây giờ thế này nhé… Bà sẽ nhận được truyền đơn ở ngay ga…
Ông dặn dò tỉ mỉ mọi việc bà phải làm, rồi nhìn thẳng vào bà nói:
– Bây giờ, chúc bà may mắn!
Rồi ông đi, vẻ không lấy gì làm thỏa mãn. Khi cánh cửa đã khép lại, Lutmila đến gần bà mẹ, cười lặng lẽ:
– Cháu hiểu bác…
Chị nắm lấy tay bác, đi đi lại lại trong phòng:
– Cháu cũng vậy, cháu cũng có một đứa con trai, giờ nó đã mười ba, nhưng nó ở với bố nó. Chồng cháu là phó chưởng lý. Và đứa bé ở với ông ta. Rồi sau này nó sẽ ra sao? Cháu nghĩ đến điều đó luôn.
Tiếng chị run run, rồi chị lại nói tiếp, giọng hạ thấp vẻ đăm chiêu:
– Người nuôi dạy nó là một kẻ địch có ý thức đối với những con người mà cháu cho là tốt nhất trên trái đất này. Con trai cháu lớn lên có thể rồi trở thành kẻ thù của cháu. Cháu không thể đưa nó về ở với cháu, cháu đổi tên khác mà sống. Đã tám năm rồi, cháu không được nhìn thấy nó, tám năm… thật là lâu!
Chị dừng lại bên cửa sổ, nhìn lên bầu trời mờ nhạt, vắng ngắt:
– Nếu có nó ở với cháu, cháu sẽ có nhiều nghị lực hơn, trong lòng cháu tất không có cái vết thương kia làm cho cháu đau khổ mãi. Và, dù nó có chết đi nữa thì cháu cũng ít khổ hơn…
– Tội nghiệp cho chị! - Bà mẹ nói rất khẽ, lòng se lại xót xa.
– Bác thật sung sướng! - Lutmila nói, mỉm cười. - Thật là tuyệt đẹp, một bà mẹ và một người con trai, cùng sát cánh nhau mà đi… thật là hiếm có!
– Vâng, thật là tốt, - bà mẹ kêu lên, chính bà cũng ngạc nhiên vì tiếng kêu đó. Rồi hạ thấp giọng như để thổ lộ một niềm tâm sự: - Chị, anh Nikôlai và tất cả những người phục vụ cho sự thật, cũng đều đi sát cánh nhau! Mọi người bỗng trở nên thân thiết, tôi hiểu tất cả mọi người; chữ nghĩa thì tôi không hiểu, nhưng mà những cái khác thì tôi hiểu.
– Đúng đấy bác ạ, - Lutmila nói. - Đúng đấy ạ…
Bà mẹ đặt tay lên vai chị, khe khẽ nắn và nói tiếp giọng như thầm thì, như bà lắng nghe những ý nghĩ của chính mình:
– Con cái chúng ta đang đi khắp trên thế giới, khắp mặt đất, khắp nơi, cùng hướng về một mục đích! Tôi hiểu như thế đấy… Những tấm lòng quý hóa nhất, những đầu óc trung thực kiên quyết tiến bước chống lại tất cả những cái gì xấu xa đang đè bẹp sự dối trá dưới gót chân vững chắc của mình. Những người trẻ tuổi, những người lành mạnh, đem sức lực không gì chống lại được phục vụ cho một điều duy nhất: đó là chính nghĩa! Họ đi tới chiến thắng nỗi khổ nhục của con người, họ cầm vũ khí để san bằng những bất hạnh của nhân loại, họ chiến đấu để thắng sự đê hèn và họ nhất định sẽ thắng! “Chúng ta sẽ đốt lên một vầng dương mới”, một người đã nói với tôi như thế, và rồi họ sẽ làm được. “Chúng ta sẽ tập hợp lại tất cả những tấm lòng tan nát thành một khối duy nhất…” và họ sẽ làm được như thế!
Những lời vẫn dùng để cầu nguyện trở lại trí nhớ làm bùng lên niềm tin mới, niềm tin ấy bật ra từ trong tâm can mình như những tia lửa.
– Con cái chúng ta sẽ đi khắp trên các nẻo đường của sự thật và lẽ phải, mang tình yêu đến cho mọi sự vật và chiếu sáng tất cả với một ngọn lửa bất diệt bốc lên từ cõi lòng. Một cuộc đời mới sẽ được tạo nên trong cái tình yêu nồng cháy đó của con cái chúng ta đối với toàn thế giới. Kẻ nào hòng dập tắt được mối tình ấy, kẻ nào? Còn có một sức mạnh nào cao hơn nữa có thể thắng được tình yêu đó? Quả đất đã sinh sôi ra tình yêu đó, tất cả cuộc sống đều muốn cho tình yêu ấy chiến thắng… tất cả cuộc sống!
Mệt mỏi vì xúc động, bà rời Lutmila ra và ngồi xuống thở hổn hển. Lutmila cũng ngồi xuống, lặng lẽ, thận trọng như chị sợ làm tan vỡ cái gì. Rồi chị đi từ đầu đến cuối phòng, bước đi uyển chuyển, và đưa cặp mắt âm u đăm đăm nhìn xa, trông chị có vẻ cao hơn, thẳng hơn, mảnh dẻ hơn. Khuôn mặt xương xương, nghiêm khắc, như đang tập trung suy nghĩ và chị xúc động. Sự tĩnh mịch làm bà mẹ bình tâm nhanh chóng, rồi nhận thấy nét mặt của người thiếu phụ, bà hỏi nhỏ, giọng lo lắng:
– Tôi có điều gì không đúng chăng?
Lutmila liền quay lại nhìn bà, như hoảng sợ, và vội vàng nói, vừa đưa tay ra như muốn ngăn điều gì:
– Không, bác nói đúng đấy, đúng đấy! Nhưng mà ta đừng nhắc tới chuyện ấy nữa… Hãy để sự việc tiếp tục như bác vừa nói. Chị nói tiếp, bình tĩnh hơn: bây giờ bác sắp phải đi… xa đấy!
– Vâng, sắp đi! Ối chao! Tôi thật vui thích, nếu chị biết được. Tôi được mang theo lời nói của con trai tôi, lời nói của máu thịt tôi! Mà đấy cũng là tâm hồn tôi!
Bà mỉm cười, nhưng nụ cười của bà chỉ phản chiếu lên yếu ớt trên khuôn mặt Lutmila. Bà mẹ cảm thấy sự trầm tĩnh của người thiếu phụ làm nguội lạnh niềm vui của bà, và bỗng trào lên trong lòng bà một ý tha thiết muốn truyền niềm hăng say của mình sang cái tâm hồn khắc khổ ấy, thắp sáng lên bằng ngọn lửa của chính bà, để cho chị cũng rung lên vì niềm vui đang tràn đầy lòng bà. Bà cầm lấy tay Lutmila, siết thật chặt và nói:
– Chị Lutmila thân mến ạ! Thật là sung sướng biết bao khi ta biết trong cuộc đời này đã có ánh sáng cho hết thảy mọi người, và rồi đây tất cả mọi người sẽ thấy cái ánh sáng đó và họ nâng niu nó với tất cả tâm hồn họ!
Khuôn mặt rộng và hiền hậu của bà run lên, đôi mắt ngời lên, mi mắt chớp chớp như chắp cánh cho ánh sáng của đôi ngươi. Bà say sưa vì những ý nghĩa lớn lao, bà lồng vào đó tất cả những gì đang đốt cháy tâm can bà, tất cả những gì bà đã sống qua, và cô đọng trong những ý nghĩ ấy lại trong những lời nói sáng ngời. Những ý nghĩ ấy nảy ra mỗi lúc một thêm mạnh mẽ và nở hoa mỗi lúc một thêm rực rỡ trong tấm lòng bà đã sang thu, đang được sức lực dồi dào của mặt trời mùa xuân chiếu sáng.
– Như là một đấng Thượng đế mới ra đời! Tất cả cho mọi người, mọi người vì tất cả! Tôi hiểu các người như thế đấy. Thật ra tất cả mọi người đều là đồng chí, đều là con một nhà, đều chung một bà mẹ: đó là sự thật!
Lại tràn ngập dưới một làn sóng xúc động, bà dừng lại thở, tay dang ra như muốn ôm ai:
– Và khi tôi nói lên tiếng: “đồng chí!” tôi nghe trong lòng tôi là: “Họ đang tiến bước!”
Bà đã đạt được mục đích: khuôn mặt Lutmila bùng lên một ngọn lửa lạ kỳ, môi chị rung lên, giọt lệ đầy tuôn ra long lanh.
Bà mẹ siết chặt chị trong hai cánh tay, lặng lẽ cười, lòng tràn đầy một niềm tự hào dịu dàng vì thắng lợi của mình.
Khi hai người từ biệt nhau, Lutmila nhìn thẳng vào mắt bà và nói nhỏ:
– Bác có biết rằng được sống với bác, thật là sung sướng không?
