Ở tòa án bước ra, bà mẹ ngạc nhiên thấy ngoài phố trời đã tối, đèn bên đường đã được thắp sáng và sao đầy trời. Gần tòa án, người ta xúm quanh lại thành từng tốp nhỏ; trong không khí giá lạnh, tuyết lạo xạo dưới chân, những giọng nói trai trẻ vang lên, người này ngắt lời người khác. Một người mặc áo choàng có chụp mũ màu xám trên đầu, tiến tới gần Xidôp và hỏi, giọng vội vã:
– Tòa tuyên án thế nào?
– Đi đày!
– Tất cả à?
– Tất cả.
– Cảm ơn.
Rồi người kia bước đi.
– Bà có thấy không? - Xidôp nói. - Ai cũng quan tâm…
Bỗng nhiên mười người trai trẻ, nam và nữ, vây lấy hai người, hoan hô dữ dội, kéo thêm nhiều người khác tới. Bà mẹ và Xidôp đứng lại. Mọi người muốn biết tòa án tuyên án ra sao, thái độ các bị can thế nào, những anh em nào đã nói và nói về vấn đề gì; trong tất cả các câu hỏi đều biểu lộ một sự tò mò khao khát, chân thành và nồng nhiệt, khiến người ta không thể nào không nói tất cả cho người hỏi vừa lòng.
– Bà con ơi! Đây là bà mẹ của Paven Vlaxôp! - Một người nào đó nói và tất cả liền nín lặng.
Một bàn tay khỏe mạnh siết chặt tay ba mẹ; và giọng ai đó đầy cảm xúc, nói tiếp:
– Con trai bà sẽ là một tấm gương dũng cảm cho tất cả chúng cháu…
Một tiếng thét vang lên:
– Công nhân Nga muôn năm!
Những tiếng hô mỗi lúc một nhiều nổi lên, vang lên hết chỗ này lại chỗ khác, người ta từ mọi ngả ùa đến, chen chúc quanh Xidôp và bà mẹ. Tiếng còi cảnh sát xé không gian, nhưng vẫn không át được tiếng la hét. Ông già Xidôp cười, còn bà mẹ thì cứ tưởng mình đang mơ một giấc chiêm bao đẹp đẽ. Bà mỉm cười, bắt tay mọi người, chào chào, hỏi hỏi, những giọt nước mắt sung sướng nghẹn trong cổ, gối bà đã chồn vì mệt mỏi, nhưng lòng bà tràn đầy một niềm vui thâu nhận tất cả, phản chiếu những cảm tưởng trong ngày như tấm gương trong sáng của mặt nước hồ. Ngay cạnh bà, một giọng nói lanh lảnh cất lên giận dữ:
– Các đồng chí! Con quái vật đang nuốt sống nhân dân Nga, một lần nữa, hôm nay lại thỏa mãn được cái mõm tham lam vô độ của nó…
– Dẫu sao ta cũng nên đi thôi, bà ạ, - Xidôp nói.
Vừa lúc đó, Xasenka ở đâu chợt tới. Chị khoác tay bà mẹ, dẫn vội bà bước sang bên kia đường và nói:
– Bác lại đây… có lẽ bọn cảnh sát sắp đánh đập hay bắt bớ đấy. Đi đày ạ? Ở Xibêri phải không ạ?
– Phải, phải!
– Và anh ấy nói thế nào hở bác? Hỏi thế chứ cháu cũng biết trước. Chắc chắn anh ấy mạnh dạn và giản dị hơn các anh em khác…, và cũng nghiêm khắc hơn. Anh ấy dễ xúc cảm, dịu dàng, nhưng lại hay xấu hổ, không muốn để lộ tình cảm của mình.
Những lời thắm thiết thì thầm, những lời đầy tình yêu của chị có một sức nồng nàn, làm dịu nỗi xúc động của bà mẹ, làm cho bà hồi lại sức lực đã rã rời.
– Bao giờ cháu tìm tới chỗ Paven? - Bà hỏi rất khẽ, giọng trìu mến, siết chặt bàn tay chị.
Mắt nhìn thẳng về phía trước đầy tin tưởng, Xasenka đáp:
– Lúc nào cháu tìm được người thay thế cháu làm công tác. Và rồi đây cả cháu cũng sẽ bị chúng bắt cầm tù thôi. Có lẽ chúng cũng đày cả cháu sang Xibêri… cháu sẽ nói là cháu mong được đi đày ở chỗ có anh ấy…
Sau hai người đàn bà, vang lên giọng nói của Xidôp:
– Thế chị bảo tôi có lời chào anh ấy nhé!… Tôi là Xidôp. Anh ấy có biết tôi đấy. Tôi là cậu của Phêđia Madin.
Xasenka đứng lại, quay về phía Xidôp đưa tay ra bắt.
– Cháu quen Phêđia. Cháu là Xasenka.
– Còn tên ông cụ sinh ra chị là gì?
Xasenka nhìn Xidôp và đáp:
– Cháu không có bố.
– Ông cụ mất rồi à?
– Không ạ, vẫn còn sống! - Chị nói sôi nổi, và có một cái gì bướng bỉnh, kiên quyết vang lên trong giọng nói của chị và hiện lên nét mặt. Đấy là một địa chủ, bây giờ làm quận trưởng, đang cắp giật nông dân…
– Thế à? - Xidôp nói, bối rối.
Rồi im lặng một lát, liếc nhìn người thiếu nữ, bác nói:
– Thôi chào bà mẹ nhé! Tôi rẽ sang phố bên trái. Chào chị… Chị thật là nghiêm khắc đối với bố! Tất nhiên là việc của chị…
– Thế nếu con trai bác là một đứa chẳng ra gì, làm hại người khác, bác cũng ghê tởm, thì bác có nói ra không? Xasenka nói giọng tha thiết.
– Có, nó mà như thế thì tôi nói chứ! - Xidôp đáp lại sau một lát do dự.
– Thế nghĩa là đối với bác, chân lý còn quý hơn con trai bác, và đối với cháu, chân lý cũng quý hơn ông bố cháu…
Xidôp mỉm cười gật đầu, rồi thở dài nói:
– A! Chị đối đáp thật khéo! Chẳng dại gì cãi vã với chị… Chị biết thuyết phục người già nhé, chị thật là cứng rắn… Thôi chào chị, chúc chị mọi sự may mắn! Và nên khoan dung hơn một chút với người khác, chị ạ! Chào bà Nilôpna! Nếu bà có đi thăm Paven, bà nói giúp là tôi có nghe rõ những lời anh ấy nói nhé. Tôi chẳng hiểu được hết đâu, đôi lúc anh ấy làm cho tôi sợ đấy, nhưng anh ấy nói đúng, bà bảo thế hộ!
Ông nhấc mũ chào và thong thả rẽ qua một góc phố.
– Chắc chắn ông cụ ấy là người tốt! Xasenka mỉm cười vừa nhìn theo ông vừa nói.
Bà mẹ có cảm giác khuôn mặt người thiếu nữ dịu dàng hơn, xinh hơn thường ngày.
Lúc hai người trở về, cả hai cùng ngồi xuống đi-văng, sát bên nhau; bây giờ tâm trí được nghỉ ngơi trong bầu không khí yên tĩnh, bà mẹ mới nhắc lại đến dự định của Xasenka. Ngẩng đôi mày rậm, người con gái đưa hai mắt to và mơ màng đăm đăm nhìn ra xa, khuôn mặt xanh xao của chị phản chiếu một sự suy nghĩ êm đềm.
– Rồi lúc nào các con có cháu, mẹ sẽ tìm đến trông cháu cho. Ở đấy chúng ta sẽ sống không kém ở đây đâu. Paven sẽ tìm được việc làm, nó có hai bàn tay bằng vàng…
Chị chăm chú nhìn bà mẹ hỏi:
– Thế mẹ không muốn đi theo anh ấy ngay à?
Bà mẹ mỉm cười:
– Mẹ theo thì có lợi gì cho nó? Mẹ chỉ làm phiền nó thôi, khi nó muốn vượt ngục. Và nó chẳng chịu thế đâu, có lẽ thế…
Xasenka gật đầu:
– Anh ấy chẳng chịu đâu.
– Vả, mẹ cũng đang có công tác! - Bà mẹ nói thêm với một chút tự hào.
– Vâng! - Xasenka trả lời, dáng nghĩ ngợi. - Như thế là đúng…
Chị chợt giật mình, như người vừa trút khỏi một gánh nặng, rồi nói nhỏ, vắn tắt:
– Anh ấy chẳng ở luôn đấy đâu… Anh ấy sẽ trốn, nhất định thế…
– Rồi con sẽ thế nào?… Nếu có cháu thì sao?
– Chúng con sẽ liệu. Anh ấy không nên quản ngại đến con, còn con thì không nên làm vướng anh ấy. Phải xa anh ấy, con khổ lắm, hẳn thế, nhưng mà con sẽ chịu được… Không, con sẽ không làm vướng bận anh ấy, nhất định không.
Bà mẹ biết Xasenka sẽ làm được như chị nói. Bà thương hại người con gái. Bà ôm chầm lấy chị trong hai bàn tay.
– Con yêu quý của mẹ… sẽ gay lắm đấy!
Xasenka mỉm cười dịu dàng, siết chặt lấy người bà.
Nikôlai về, dáng mệt nhọc, vừa cởi áo vừa nói vội vã:
– Xasenka, chị hãy trốn đi, đã đến lúc rồi đấy! Từ sáng nay có hai thằng mật thám cứ theo dõi tôi mãi, chẳng úp mở gì hết nên rõ ràng là tôi sắp bị bắt rồi. Tôi có linh tính thế. Chắc lại có một tai họa gì sắp xảy ra ở đâu đó…Nhân dân này, những lời nói của Paven ở tòa án đây, chúng tôi đã quyết định cho in. Chị hãy đưa tới cho Lutmila, yêu cầu chị ấy làm thật nhanh nhé. Paven nói thật là hay, bác Nilôpna ạ… Hãy coi chừng bọn chó săn đấy, Xasenka nhé…
Vừa nói, Nikôlai vừa xát mạnh vào nhau hai bàn tay rét cóng; rồi anh đến bên bàn, vội vàng mở các ngăn kéo lấy ra các giấy tờ, tờ thì xé, tờ thì để qua một bên, vẻ xúc động và lo lắng.
– Mới đẩy đi chưa được bao lâu, thế mà bây giờ đã dồn lại một đống tướng như thế này!… Bác Nilôpna ạ, bác không nên ngủ ở đây, như thế hơn bác ạ! Dự vào cái tấn hài kịch này thì chán lắm, và chúng cũng có thể bắt cả bác. Bác cũng còn phải mang bài nói của Paven đi nhiều nơi nữa kia…
– Thôi đi, tại sao chúng lại bắt tôi?
Nikôlai vung tay ra phía trước mặt, nói quả quyết:
– Cháu thính lắm… Vả lại, bác có thể giúp được Lutmila phải không? Thế bác đến chỗ ấy đi, trước khi lọt vào mõm sói…
Sung sướng khi nghĩ được dự vào việc in bài nói của Paven, bà mẹ đáp:
– Nếu thế thì tôi đi.
Và, chính bà cũng lấy làm lạ cho mình, bà nói thêm mạnh bạo, tuy giọng hạ thấp:
– Bây giờ ơn Chúa, tôi chẳng còn sợ cái gì nữa!
– Hay lắm! - Nikôlai không nhìn bà, kêu lên. - Mà này, bác hãy bảo cho cháu biết, quần áo của cháu, va-li của cháu, bác cất vào đâu đã; bác tham quá, cái gì cũng vơ, cháu chẳng sử dụng được tự do tí nào của cải của cháu!…
Chẳng nói chẳng rằng, Xasenka ném vào lò đốt mọi giấy tờ đã xé; khi giấy đã cháy hết, chị lại cẩn thận vùi tàn giấy vào tro than.
– Thôi, đi đi Xesenka! - Nikôlai vừa nói vừa bắt tay chị.
– Chào chị! Có sách hay xuất bản, chị chớ quên gửi cho tôi nhé. Thôi, tạm biệt, đồng chí thân mến! Cẩn thận nhé…
– Anh có định ở trong ấy lâu không! - Xasenka nói.
– Có trời mà biết! Khá lâu, chắc thế…chúng sẽ gắn cho tôi lắm chuyện đấy. Bà mẹ ạ, bác hãy cùng đi với Xasenka nhé! Theo dõi hai người một lúc thì khó hơn, bác đồng ý chứ?
– Tôi đi đây!… Tôi đi mặc áo đây.
Bà chăm chú nhìn Nikôlai, nhưng bà không nhận xét thêm được điều gì hết ngoài sự bận rộn lấn át cái vẻ mặt hiền hậu và dịu dàng thường ngày của anh. Ở con người ấy, đối với bà vốn thân thiết hơn mọi người khác, bà không nhận thấy một sự khích động vô ích nào, một chút lung lay nào. Với ai cũng ân cần chăm sóc như nhau, thương yêu và đúng mực với tất cả mọi người, luôn luôn bình tĩnh và cô đơn, đối với bạn bè, trước sau anh vẫn thế, sống một đời bên trong thầm kín và như sống trước mọi người, nhưng bà hiểu rằng, hơn tất cả các anh em khác, Nikôlai tự đặt mình vừa tầm với bà và bà quý anh với một tình thương thận trọng, hãy còn chưa tin ở lòng mình. Giờ đây đối với anh, bà cảm thấy một niềm thương không nói nên lời, nhưng bà cố nén tình cảm lại, vì nếu bà để lộ ra trong cử chỉ, Nikôlai sẽ mất tự nhiên, sẽ bối rối và trở nên buồn cười như thường ngày; bà không muốn trông thấy Nikôlai như thế.
Bà mẹ trở vào trong căn buồng. Nikôlai siết chặt tay Xasenka.
– Thật tuyệt: tôi tin chắc thế, thật là hay cho anh ấy và chị. Một chút hạnh phúc cá nhân, cái đó chẳng hại gì… Bác đã xong chưa ạ?
Anh đến bên bà mẹ, tươi cười sửa lại cặp kính:
– Thôi, tạm biệt… chừng ba, bốn… hay sáu tháng, hãy cho là sáu tháng… Trong cuộc đời thế là nhiều… Xin bác hãy giữ gìn sức khỏe, bác nhé! Nào… cho cháu hôn bác.
Người gầy và cao, anh vòng hai tay mạnh mẽ qua cổ bà mẹ, nhìn vào mắt bà vừa cười vừa nói:
– Cứ y như là cháu đâm ra mê bác… cháu hôn bác luôn!
Bà mẹ không nói, hôn Nikôlai trên trán và lên má. Tay bà run run. Bà buông vội hai tay để anh không nhìn thấy.
– Bác hãy cẩn thận! Này, bác ạ, sáng mai bác hãy cho một cậu bé nào đó đến đây, có một cậu tháo vạt đáo để ở nhà Lutmila ấy, cứ để cậu ấy về xem sao. Thôi, tạm biệt các đồng chí! Mong mọi sự thông suốt cả…!
Ra tới đường ngoài, Xasenka nói dịu dàng:
– Dù có cần đi vào chỗ chết, anh ấy vẫn cứ giản dị thế đấy, hơi vội một tí thôi, như lúc nãy. Và khi nào thần chết đến, anh ấy sẽ sửa lại cặp kính, nói: “Thật tuyệt….” rồi chết!
– Mẹ thương anh ấy lắm! - Bà mẹ thầm thì.
– Anh ấy làm con ngạc nhiên…còn yêu anh ta thì không! Con quý anh ấy lắm. Anh ấy hơi khô khan, mặc dù tốt và đôi khi cũng dịu dàng, nhưng mà…anh ấy là thánh chứ không phải là người….Hình như chúng đang theo dõi ta đấy, phải không mẹ?… Thôi, ta chia tay nhau. Mẹ đừng tới chỗ Lutmila, nếu mẹ thấy hình như bị theo dõi.
– Mẹ biết! - Bà mẹ nói.
Nhưng Xasenka vẫn căn dặn thêm:
– Mẹ nhớ tới đó nhé! Mà nên tới chỗ con. Thôi, chào mẹ đã!
Chị vội vàng quay gót đi ngược lại.
