Xôphia đã về đến nhà; chị ra đón bà mẹ, điếu thuốc lá trên miệng, vẻ bận rộn, náo nức. Chị đặt người bị thương lên chiếc ghế dài có tựa, vừa sai bảo làm cái này cái nọ vừa khéo léo tháo băng trên đầu anh ta; khói điếu thuốc của chị làm cho chị chớp mắt luôn:
– Ông bác sĩ ơi, họ đã về cả rồi đây! Bác nhọc lắm phải không bác? Được một mẻ sợ phải không? Thôi, bác đi nghỉ đi. Rót cho bác một cốc Poóc-tô, cậu Nikôlai.
Choáng váng vì sự việc vừa xảy ra, bà mẹ thở khó khăn và thấy đau nhói ở một bên. Bà thầm thì:
– Đừng lo lắng gì về tôi cả…
Nhưng toàn thân bà căng thẳng, thiết tha một sự chăm sóc, một cử chỉ vuốt ve an ủi.
Nikôlai, tay bó băng, từ phòng bên bước ra, có ông bác sĩ đi theo, đầu tóc ông ta bờm xờm tựa như một con nhím. Bác sĩ bước vội tới gần Ivan, cúi xuống và nói:
– Mang nước lại đây, nhiều nhiều vào, vài mảnh vải sạch, bông nữa!
Bà mẹ đi xuống phía bếp, nhưng Nikôlai đã nắm cánh tay bà kéo vào phòng ăn và nói, giọng âu yếm:
– Bác sĩ không bảo bác đâu, bảo Xôphia đấy. Bác bị xúc động lắm, phải không?
Trước đôi mắt chăm chú và ân cần của Nikôlai, bà mẹ không ghìm được nữa, khóc nấc lên và nói:
– Thật là kinh khủng, anh Nikôlai ạ! Chúng đâm chém người ta! Chúng đâm chém người ta!
– Vâng, cháu có thấy, - Nikôlai vừa gật vừa nói, tay rót rượu cho bà. - Cả hai bên cùng hơi nóng cả. Nhưng bác yên trí, chúng chỉ đánh bằng sống kiếm thôi. Hình như chỉ có mỗi một người bị thương nặng! Chính cháu thấy anh ta bị đánh, và cháu đã lôi anh ấy ra khỏi đám đông…
Nét mặt và giọng nói của Nikôlai, không khí ấm áp và ánh sáng tràn ngập trong căn phòng làm cho lòng bà mẹ dịu lại… Bà đưa mắt nhìn Nikôlai tỏ vẻ biết ơn, và bảo:
– Anh cũng bị đánh phải không?
– Chính tự cháu đấy thôi, tay cháu vô ý vướng vào cái gì đấy và bị toạc da. Bác uống nước chè đi, trời lạnh mà bác mặc phong phanh quá…
Bà mẹ đưa tay đỡ chén, nhìn thấy mấy ngón tay mình dính đầy máu đã khô; bất giác bà buông bàn tay xuống đầu gối: váy bà ướt đẫm. Mắt mở to, lông mày nhướn lên, bà liếc nhìn mấy ngón tay, cảm thấy choáng váng, một ý nghĩ làm bà lo lắng: “Với Paven, chúng cũng sẽ làm như thế, có thể lắm!”
Ông bác sĩ chỉ mặc sơ-mi, hai tay áo xắn cao, bước vào. Trả lời cái nhìn như thầm hỏi của Nikôlai, ông nói, giọng yếu ớt:
– Vết thương trên mặt nhẹ thôi, nhưng trên sọ có một chỗ vỡ, cũng không nặng lắm, cậu này thật khỏe! Có điều là anh ta bị mất nhiều máu quá. Ta đưa đi bệnh viện chứ?
Nikôlai kêu lên:
– Sao vậy? Cứ để anh ta ở đây!
– Hôm nay thì được, mai cũng còn được, nhưng về sau thì sẽ bất tiện cho tôi. Tôi không có thì giờ đến thăm! Anh sẽ viết truyền đơn về những việc xảy ra ở nghĩa địa chứ?
– Tất nhiên! - Nikôlai trả lời.
Bà mẹ lặng lẽ đứng lên đi về phía bếp.
– Bác đi đâu thế? - Nikôlai lo lắng ngăn bà lại. Một mình Xôphia cũng có thể xoay xở được mà.
Bà nhìn anh, người run rẩy, trả lời với một nụ cười lạ lùng:
– Người tôi đầy máu…
Trong buồng, bà mẹ vừa thay quần áo vừa nghĩ đến sự bình tĩnh của những con người đó, đến việc họ vượt lên trên sự khủng khiếp của mọi việc xảy ra nhanh chóng đến thế. Ý nghĩ đó làm cho bà không thấy kinh hãi nữa. Khi bà trở lại phòng người bị thương nằm thì thấy Xôphia đang cúi xuống anh ta nói:
– Đồng chí đừng nói nhảm!
Người bị thương trả lời, giọng yếu ớt:
– Nhưng tôi sẽ làm phiền các đồng chí quá!
– Tốt nhất là nằm yên đừng nói gì nữa…
Bà mẹ đứng sau lưng Xôphia đặt tay lên vai chị; bà mỉm cười nhìn khuôn mặt tái nhợt của người bị thương và kể lại trên đường về anh đã mê ra sao, những lời nói dại dột của anh đã làm cho bà hoảng hốt như thế nào. Ivan lắng nghe, mắt long lanh vì sốt, hai hàm răng đập vào nhau cầm cập, anh ngượng ngùng thốt lên:
– Chao ôi, sao tôi ngốc thế!
– Thôi, chúng tôi đi đây! - Xôphia nói, sau khi đã sửa lại chăn cho anh. - Anh nằm nghỉ nhé!
Hai người đàn bà sang phòng ăn và cùng với Nikôlai và người thầy thuốc, họ bàn tán rất lâu về những sự việc xảy ra trong ngày. Họ đã xem tấm bi kịch đó như là một sự việc xa xăm, họ phấn khởi nhìn vào tương lai, họ bàn luận về công việc sắp tới. Vẻ mặt có mệt mỏi, nhưng đầu óc thì thoải mái, và khi nói tới công việc của mình, không ai tự lấy làm hài lòng. Ông bác sĩ sốt ruột ngồi không yên trên ghế và cố làm cho giọng nói của mình vốn the thé dịu bớt xuống:
– Tuyên truyền, tuyên truyền! Anh em công nhân trẻ nói đúng đấy, giờ chẳng thể lấy thế làm đủ nữa đâu! Phải đẩy mạnh công tác cổ động lên một diện lớn hơn, tôi nói là anh em công nhân nói đúng mà…
Nikôlai càu nhàu, đáp:
– Người ta vẫn kêu thiếu sách, và chúng ta vẫn chưa lập được một nhà in tử tế! Lutmila thì hầu như kiệt sức, chị ấy sẽ ốm mất, nếu ta không tìm được thêm người giúp việc…
– Còn Vêxôpsikôp? - Xôphia hỏi.
– Anh ấy không thể ở nội thành được. Anh ấy sẽ chỉ công tác được ở nhà in mới, nhưng ở đó, ta vẫn thiếu một người.
Bà mẹ dịu dàng đề nghị:
– Phỏng tôi có thể đảm đang được không?
Cả ba người nhìn bà và lặng im một lát.
– Ý kiến hay đấy! - Xôphia reo lên.
Nikôlai nói ngay, giọng ngắn gọn:
– Không được, công việc ấy nặng quá đối với bác! Và làm việc này, bác phải sống ngoài thành phố, bác không thể đi thăm Paven được nữa, vả lại…
Bà mẹ thở dài, kêu lên:
– Paven chẳng lấy điều đó làm thiệt thòi lắm đâu, tôi cũng thế, đi thăm nó chỉ tổ làm tôi đứt từng khúc ruột. Mẹ con có nói được gì với nhau đâu! Trước mặt con tôi, tôi lại cứ hóa ra ngốc nghếch, họ cứ nhìn vào mồm vào miệng xem mình có nói điều gì quá không…
Những sự kiện mấy ngày gần đây đã làm cho bà vô cùng mệt nhọc, và bây giờ bà tha thiết bắt lấy cái cơ hội được sống xa những tấn bi kịch của thành phố.
Nhưng Nikôlai nói lảng sang chuyện khác. Anh hỏi bác sĩ:
– Kìa, anh nghĩ gì thế?
Ông bác sĩ ngẩng lên xẵng giọng trả lời:
– Chúng ta ít người quá, tôi đang nghĩ thế đấy. Nhất thiết phải làm việc hăng hơn nữa… và phải thuyết phục Paven cùng Anđrây vượt ngục, cả hai người đều rất cần, không thể để các cậu ấy ngồi bó tay mãi thế được…
Nikôlai nhíu mày và lắc đầu, vẻ hoài nghi, đưa mắt liếc nhanh bà mẹ. Biết có mặt mình, việc bàn luận về con mình sẽ không được tự nhiên, bà liền đi về phòng riêng, trong lòng hơi bực bội, cho rằng anh em chẳng chú ý gì mấy đến nguyện vọng của bà.
Bà nằm xuống, đôi mắt vẫn mở, tiếng nói chuyện rì rầm êm êm bên tai, tâm hồn bà buông trôi theo những lo lắng của mình. Ngày vừa qua đối với bà có vẻ ảm đạm, khó hiểu, và khêu gợi lên biết bao hình ảnh thê thảm; nhưng nghĩ thế liền thấy nặng nề quá, để xua đuổi những ấn tượng u buồn ấy, bà nghĩ đến Paven. Thật ra bà mong mỏi được thấy Paven tự do, đồng thời điều ấy cũng làm bà sợ hãi: bà cảm thấy quanh mình tình hình căng thẳng, những cuộc xung đột ác liệt sắp nổ ra đến nơi. Sự lặng lẽ chịu đựng của mọi người đã mất đi, nhường chỗ cho nỗi kích động, sự bực tức tăng lên rõ rệt, những lời nói gay gắt vang dội, nỗi xao xuyến như một cơn gió mới dâng lên khắp nơi… Mỗi một tờ truyền đơn gây ra những cuộc tranh luận sôi nổi ở chợ, trong các cửa hiệu, giữa những người đi ở cũng như giữa các thợ thủ công; mỗi cuộc bắt bớ trong thành phố làm dấy lên một dư luận lo âu, bối rối nhưng cũng đôi khi chen lẫn vào đó một thiện cảm vô ý thức, những lời giải thích của những người cách mạng về nguyên nhân mọi điều đó. Bà mẹ nghe những con người bình thường ngày càng nói nhiều hơn đến những danh từ trước đây chính bà sợ hãi: “nổi dậy”, “những người xã hội chủ nghĩa”, “chính trị”; những danh từ ấy người ta lặp lại, giọng như chế giễu, nhưng giọng chế giễu ấy không giấu được ý muốn tìm hiểu; hoặc họ nói lại với một vẻ tức giận, nhưng dưới sự tức giận đó lại gợi lên sự lo lắng, đắn đo nhưng lại đượm một niềm hy vọng và sự hăm dọa. Chầm chậm, nhưng giống như những gợn sóng rộng trên mặt cuộc đời tù túng và ảm đạm, công việc tuyên truyền cổ động lan dần tới, những ý nghĩ vật vờ bừng dậy và cái thái độ hằng ngày vốn bàng quan đối với thời cuộc đã chẳng tự cho là đúng nữa. Tất cả những điều ấy, bà mẹ nhận thấy rõ hơn các bạn của bà, vì bà hiểu biết hơn họ cái bộ mặt não nề của cuộc sống. Giờ đây, thấy trên mặt cuộc sống đó gợn lên những nếp nhăn của sự suy nghĩ và bực tức, bà vừa mừng lại vừa lo. Mừng vì bà xem đó là sự nghiệp của con bà; lo vì biết rằng nếu con bà ra khỏi nhà tù, anh sẽ dẫn đầu tất cả các bạn đứng vào nơi nguy hiểm nhất. Và anh sẽ chết.
Có khi, bà thấy hình ảnh con bà lớn ngang cỡ một anh hùng trong thần thoại; anh như là sự chung đúc của tất cả những lời nói trung thực, mạnh dạn mà bà đã từng nghe, sự chung đúc của tất cả những người bà đã từng yêu dấu, tất cả cái gì là dũng cảm và quang minh. Thế là bà cảm phục con trai, tấm lòng mẹ âu yếm, tự hào, phấn khởi, và bà nghĩ chứa chan hy vọng:
– Mọi việc rồi sẽ tốt đẹp cả!
Tình yêu của bà, tình mẹ thương con bừng lên, bóp chặt trái tim bà đến đau buốt, rồi nó ngăn chặn không cho tình yêu nhân loại ở trong bà nảy nở, làm cho mối tình nhân loại đó tàn lụi đi, và chỉ còn lại, thay cho cái tình cảm cao cả ấy, một ý nghĩ, ảo não, thoi thóp rụt rè trong làn tro xám của sự lo âu. “Nó chết mất… nó chết mất!…”
