Sáng hôm sau, chừng vài chục người, vừa đàn ông vừa đàn bà đứng trước cổng bệnh viện, đợi chiếc quan tài người đồng chí của họ được chuyển ra ngoài. Lảng vảng chung quanh họ, bọn mật thám giỏng tai lắng nghe, rình đợi từng tiếng nói to, mắt nhìn chằm chằm như để ghi khắc từng nét mặt, từng cử chỉ, từng lời, trong khi đó từ bên kia đường, một tốp cảnh sát đứng nhìn theo, súng ngắn đeo ở dây lưng. Thái độ trắng trợn của bọn mật thám, cái cười mỉa mai của bọn cảnh sát đang giương oai diễu võ làm cho mọi người bực tức. Một số người nói đùa để che giấu nỗi bất bình của mình, những người khác nhìn xuống đất, vẻ khó chịu để khỏi phải thấy cái cảnh nghịch mắt ấy; một số người nữa không nén được giận dữ, cất tiếng chế giễu bọn chức trách, đã đi sợ những con người chỉ có lời nói làm vũ khí. Một trời thu xanh nhạt, soi sáng mặt đường phố lát đá tròn và xám, rải rác lá khô rụng bị gió thổi quét tấp vào chân mọi người.
Bà mẹ cũng ở trong đám người đó. Nhìn những bộ mặt quen thuộc, bà buồn bã nghĩ thầm: “Các đồng chí hãy còn ít quá, hầu như không có quần chúng công nhân…”
Cánh cổng mở toang, nắp quan tài trên chất đầy vòng hoa, có đính băng đỏ ló ra đường phố. Mọi người đồng loạt cất mũ tựa một đàn chim đen bay trên đầu họ. Một tên sĩ quan cảnh sát người cao lớn, với bộ ria đen sẫm cắt ngang bộ mặt đỏ gay hùng hổ, băng qua đám đông; theo sau hắn, mấy tên cảnh sát xô đẩy bừa bãi mọi người, dận vang gót giày nặng nề trên mặt đường.
Tên sĩ quan nói giọng khàn khàn ra oai:
– Tôi yêu cầu gỡ bỏ băng đi!
Đàn ông, đàn bà vây chặt hắn thành một vòng dày đặc, nói nhao nhao cùng một lúc, vung vẩy tay, rồi xông lên chen lấn nhau vượt lên trước. Trước cặp mặt đã hoa lên của bà mẹ, nhấp nhô những khuôn mặt xanh xao, giận dữ với những đôi môi run rẩy; mấy giọt nước mắt tủi cực lăn trên má một người đàn bà…
– Đả đảo bạo lực!… - Một giọng trẻ trung thét lên, giọng cô độc đó chìm trong tiếng cãi cọ ồn ào.
Bà mẹ cảm thấy chua xót trong lòng; giọng phẫn uất, bà nói với người đứng bên, một thanh niên, ăn mặc nghèo nàn:
– Đến chôn cất một người theo ý muốn của bạn bè người ta cũng không được, thật là khổ!
Tình hình mỗi lúc một căng thẳng, chiếc nắp quan tài cứ tròng trành trên đầu mọi người; gió phe phẩy các dải băng đỏ thổi tạt vào đầu, vào mặt; tiếng lụa phần phật, khô khan và bực dọc.
Bà mẹ, lo có thể xảy ra cuộc xô xát, vội vàng nói khẽ với những người đi bên.
– Được rồi, nếu thế thì ta cứ gỡ băng đi!… Thì cứ nhượng bộ vậy, có sao đâu!…
Một giọng nói rắn rỏi sang sảng vang lên, át tiếng xì xào:
– Chúng tôi yêu cầu phải để chúng tôi đưa tiễn một người bạn đã bị các ông tra tấn… đến nơi yên nghỉ cuối cùng!
Có ai đó hát lên, giọng cao và thanh.
Chúng ta bước vào cuộc đấu tranh…
– Tôi yêu cầu gỡ bỏ băng đi! Yakôplep, hãy cắt đi!
Có tiếng gươm lách cách rút ra khỏi vỏ. Bà mẹ nhắm mắt lại chờ đợi một tiếng kêu. Nhưng tiếng ồn ào bớt đi, mọi người lẩm bẩm, hầm hè như bầy sói đói. Họ cúi đầu xuống, im lặng, bước đi, tiếng chân rầm rập trên đường.
Chiếc nắp quan tài trần trụi không còn dải băng nào, những vòng hoa nhàu nát đặt bên trên đang trôi đi phía trước, và bọn cảnh sát theo sau, lắc lư theo bước mấy con ngựa. Bà mẹ đi trên hè phố; bà không thể trông thấy chiếc quan tài bị che khuất trong đám người đông đặc vây quanh, đoàn người cứ đông thêm mãi, chật ních cả đường phố. Sau đám tang còn sừng sững những cái bóng tối xám xịt của bọn cảnh sát đi ngựa, hai bên là bọn cảnh sát đi chân, tay đặt sẵn trên đốc kiếm; những con mắt soi mói mà bà mẹ biết quá rõ của bọn mật thám nhấp nhô khắp mọi chỗ, chằm chằm dò xét từng nét mặt.
“Vĩnh biệt đồng chí, xin vĩnh biệt…” Hai giọng nói thanh tao buồn bã cất lên.
Có một người nói:
– Không nên hát! Hãy lặng yên, các ông ạ!
Trong tiếng kêu ấy có cái gì nghiêm khắc, trang trọng. Bài hát buồn thảm liền dứt ngay, tiếng xì xào cũng hạ thấp đi, chỉ còn tiếng chân chắc nịch bước đều đều, tràn đầy đường phố, vang lên trên đầu mọi người, bay bổng lên bầu trời trong vắt, rung động không khí như tiếng sấm dội đầu tiên của một cơn dông còn xa. Làn gió lạnh ác nghiệt mỗi lúc một mạnh thêm, phả bụi bặm và rác rưởi vào mặt mũi, thổi phồng quần áo, tung bay mái tóc, làm mở mắt, đập thốc vào ngực, quẩn vào chân…
Đám tang lặng lẽ, không cha cố, không kinh kệ, những khuôn mặt trầm mặc với đôi mày chau lại gợi cho bà mẹ một tâm trạng ảm đạm và ý nghĩ của bà từ từ xoay chuyển, che giấu cảm xúc qua những lời buồn bã.
– Các đồng chí, những người chiến đấu vì chân lý, các đồng chí hãy còn ít quá…
Bà bước đi, đầu cúi xuống và bà thấy hình như không phải người ta đem chôn Egô mà đem chôn một cái gì khác, một cái gì rất quen thuộc, rất gần gũi và cần thiết đối với bà. Bà thấy buồn vì thế, bà thấy người khó chịu. Lòng bà tràn đầy một nỗi niềm cay đắng khiến bà lo ngại: bà không đồng tình với những người đưa tiễn Egô, bà tự nhủ: “Tất nhiên là Egô không tin Chúa, và tất cả những đồng chí này cũng vậy…”
Nhưng bà không muốn nghĩ tiếp; bà thở dài như để trút cái gánh nặng đang đè lên tâm hồn: “Ôi chúa tôi, lạy chúa Giêsu! Chẳng lẽ đến lượt tôi cũng như thế này sao, người ta…”
Đoàn người tới nghĩa địa và loanh quanh đi mãi theo những con đường nhỏ hẹp giữa những nấm mồ trước khi đến một khoảng trống rải rác cây thập tự trắng chôn rất sâu. Họ quây quần chung quanh một cái huyệt và mọi người bỗng lặng im. Cái lặng im khắc khổ này của người sống giữa những nấm mồ báo hiệu một cái gì ghê gớm, và lòng bà mẹ rung lên và lặng đi trong chờ đợi. Gió gào rít giữa những cây thập tự, những bông hoa nhàu nát trên chiếc quan tài phập phồng buồn bã…
Bọn cảnh sát từ nãy vẫn vểnh tai chờ lệnh chăm chú nhìn tên chỉ huy của chúng. Một người cao lớn, trẻ tuổi nước da xanh nhợt, đầu trần, tóc dài, lông mày đen, đứng nhô lên bên ngôi mộ. Và cùng lúc đó tiếng nói ồ ồ của tên sĩ quan cảnh sát lại vang lên:
– Này các ông…
– Thưa các đồng chí! - Người trai trẻ nói giọng sang sảng.
Tên sĩ quan hét:
– Để tôi nói! Tôi tuyên bố không cho phép đọc điếu văn…
Người trai trẻ bình tĩnh trả lời:
– Tôi chỉ nói vài câu thôi! Thưa các đồng chí! Trước mồ của người thầy và người bạn của chúng ta, chúng ta hãy thề không bao giờ quên những lời chỉ bảo của đồng chí, xin thề rằng mỗi người chúng ta, suốt đời mình, sẽ làm việc không mệt mỏi để tiêu diệt nguồn gốc tất cả những tai họa của Tổ quốc chúng ta, để đào mồ chôn cái thế lực hung tàn đàn áp Tổ quốc chúng ta: đó là chế độ chuyên chế!
– Hãy tóm cổ nó lại! - Tên sĩ quan hét lên; nhưng tiếng hắn bị một loạt tiếng hô dữ dội át đi mất:
– Đả đảo chế độ chuyên chế!
Bọn cảnh sát gạt đám đông nhảy xổ tới diễn giả; người đó vẫn vẫy tay hô lớn, mọi người bao bọc chặt chẽ chung quanh.
– Tự do muôn năm!
Bà mẹ bị đẩy sang bên; trong lúc kinh hoàng, bà tựa vào một cây thập tự và nhắm mắt chờ đợi một trận đòn. Những tiếng ồn ào lộn xộn làm chói cả tai bà, mặt đất như rung rinh dưới chân, gió thổi và nỗi khiếp sợ, làm bà nghẹt thở.
Tiếng còi của bọn cảnh sát xé tan bầu không khí, tiếng ra lệnh thô bạo vang lên, tiếng đàn bà kêu hãi hùng, hàng rào gỗ gẫy răng rắc và tiếng chân nặng nề của mọi người nện xuống thình thịch. Cảnh đó kéo dài khá lâu. Bà mẹ không thể nhắm mắt mãi được, bà đã quá khiếp đảm.
Bà mở mắt, thét một tiếng, và giơ hai tay lên lao mình về phía trước. Cách chỗ bà không xa, trên một con đường nhỏ hẹp giữa những ngôi mộ, bọn cảnh sát đang bao vây người thanh niên tóc dài, chúng cố chống lại đám đông đang xông vào chúng từ bốn phía. Những lưỡi kiếm tuốt trần vung lên sáng lạnh trên đầu mọi người rồi lại nhanh chóng bổ xuống. Gậy gộc, thanh gỗ hàng rào bay tứ tung như một trận xoáy lốc, một điệu múa man rợ với tiếng la hét om sòm và bên trên đám đông sôi nổi nhô lên khuôn mặt xanh nhợt của người thanh niên, giọng nói chắc nịch vẫn gầm vang át cả cơn bão táp giận dữ.
– Các đồng chí! Ta không nên phí sức làm gì!
Mọi người nghe theo. Hết người này đến người khác, họ ném bỏ gậy gộc và lần lượt tránh ra; bà mẹ vẫn phăng phăng bước tới như có một sức mạnh vô hình lôi cuốn; bà nhìn thấy Nikôlai, mũ trật xuống gáy, đang đẩy lùi đám người còn cuồng lên giận dữ; nghe tiếng anh nặng lời trách họ:
– Anh em điên à? Hãy bình tĩnh lại nào!
Bà thấy dường như một bàn tay anh bê bết máu. Bà lao về phía anh, kêu lên:
– Về đi, Nikôlai!
– Bác chạy đi đâu? Không khéo bị chúng đánh cho đấy…
Có người nắm vai bà. Đó là Xôphia, đầu trần, tóc rối bời đang đỡ một thanh niên, hầu như một em nhỏ; anh ta lấy tay vuốt bộ mặt sưng bầm bê bết máu, môi mấp máy thì thào:
– Chị để mặc tôi… không sao đâu.
– Bác hãy chăm sóc anh ấy, - Xôphia vội vàng nói, - bác dẫn anh ấy về nhà! Đây, cái khăn tay đây… bác băng mặt cho anh ấy!… - rồi đặt tay người thanh niên vào tay bà mẹ, chị vừa nói vừa chạy đi: - Thôi, đi cho nhanh. Chúng bắt bây giờ!…
Mọi người tản ra khắp ngả; sau họ, bọn cảnh sát bước đi nặng nề giữa các nấm mồ, lúng túng, vụng về trong áo capốt, vừa chửi rủa vừa vung kiếm. Người thanh niên dõi theo chúng, mắt giận dữ như mắt sói.
Bà mẹ lau mặt cho anh và kêu lên, giọng yếu ớt:
– Thôi, đi nhanh lên.
Anh vừa lẩm bẩm vừa khạc ra máu:
– Bác đừng lo… cháu không đau đâu… Nó lấy đốc kiếm đánh… Nhưng, cháu, cháu cũng giáng được cho nó một gậy nên thân!… Nó rống lên như chó!…
Vung nắm tay ròng ròng máu, anh lắp bắp đe:
– Hãy đợi đấy… Chưa xong đâu… Khi toàn thể công nhân chúng tao vùng lên, chúng tao sẽ đè bẹp hết lũ chúng mày chẳng cần đánh đá đâu!
– Ta hãy đi nhanh lên! - Bà mẹ giục vội, vừa bước nhanh tới cánh cổng con trổ ở hàng rào nghĩa địa. Bà tưởng chừng như bọn cảnh sát đang nấp sẵn ở ngoài cổng, đang chờ đợi hai người bước ra là sẽ nhảy xổ ra đánh ngay. Nhưng khi thận trọng mở cách cổng nhỏ, bà đưa mắt nhìn ra cánh đồng xám sầm trong buổi hoàng hôn mùa thu, cảnh tĩnh mịch và quạnh hiu phút chốc làm cho bà yên tâm ngay.
– Hãy gượm, để tôi băng mặt cho anh đã, - bà mẹ nói.
– Chả cần đâu ạ, cháu không vì thế mà xấu hổ đâu! Cũng bình thường thôi: cháu bị đánh thì nó cũng bị đánh cơ mà… Thế là hòa…
Bà mẹ băng nhanh vết thương. Nhìn thấy máu, lòng bà se lại và khi những ngón tay bà chạm phải máu âm ấm nhơm nhớp thì bà rùng mình sợ hãi. Bà lặng lẽ và vội vàng nắm tay người bị thương băng qua cánh đồng. Anh gạt chiếc băng ra khỏi miệng, vừa cười khẽ vừa hỏi:
– Đồng chí định kéo lê tôi đi đâu đây? Tôi có thể đi một mình được mà!…
Nhưng bà mẹ cảm thấy anh loạng choạng, chân bước đi không vững, run lên. Anh hỏi bà, giọng yếu dần và không đợi trả lời:
– Cháu tên là Ivan, cháu làm thợ thiếc, còn bác? Chúng cháu là ba người thợ thiếc… trong tổ của Egô… tổ có mười một người. Ai cũng thương mến Egô, mong anh ấy được về với Chúa!… Mặc dầu cháu không tin Chúa…
Ra đến đường phố, bà mẹ gọi xe ngựa, đặt Ivan lên xe và khẽ nói với anh:
– Bây giờ, cháu đừng nói nữa nhé! - rồi bà cẩn thận đặt lại chiếc khăn tay lên miệng anh.
Ivan đưa tay lên mặt định gỡ khăn ra nhưng không được: bàn tay anh rơi thõng xuống đầu gối, bất lực. Tuy nhiên, anh vẫn tiếp tục lẩm bẩm qua chiếc khăn:
– Những đòn ấy, ta ghi vào sổ nợ… Các ông bạn thân mến ạ… Trước Egô là Titôvich, một sinh viên đã từng giảng chính trị kinh tế học cho chúng cháu… Sau đó anh đã bị bắt…
Bà mẹ đưa tay quàng lưng Ivan và đặt đầu anh gục vào ngực bà; bỗng nhiên, người anh trĩu xuống và anh nín bật đi. Bà mẹ sợ lặng người, đưa mắt hoảng hốt nhìn tứ phía tưởng như từ mỗi góc đường phố, bọn cảnh sát sắp chồm ra, trông thấy cái đầu băng bó của Ivan rồi tóm lấy anh và giết chết anh.
Người đánh xe ngựa mỉm cười hiền hậu, từ chỗ ngồi quay lại hỏi:
– Anh ta say à?
– Nó uống phải loại mạnh quá… rượu đã làm nó quỵ! - Bà mẹ thở dài nói.
– Con cụ đấy à?
– Vâng, nó là thợ giầy. Còn tôi, nấu bếp…
– Nghề ấy nặng nhọc lắm. Phải!…
Vung roi quất ngựa xong, anh ta quay lại nói khẽ hơn:
– Hình như ban nãy ở ngoài nghĩa địa có xô xát gì đấy!… Người ta đưa đám một người làm chính trị, một trong những người chống lại nhà cầm quyền… họ có những việc không đồng ý với nhà cầm quyền… Đi đưa đám cũng toàn những người như thế cả, lẽ tất nhiên là bạn bè họ cả… Mà lại hô to: Đả đảo bọn cầm quyền, chính chúng làm cho nhân dân bị phá sản! Họ bảo thế… Cảnh sát rút kiếm xông vào!…Người ta nói có người chết. Và cảnh sát cũng no đòn…
Anh ta ngưng nói, lắc đầu có vẻ buồn phiền, rồi nói tiếp với một giọng kỳ dị:
– Thật là người chết cũng không nhắm được mắt, người nằm dưới mồ cũng không được yên!
Chiếc xe lồng lên trên đường lát đá kêu ken két; đầu Ivan nhẹ nhàng lăn qua lăn lại trên ngực bà mẹ: anh đánh xe quay nghiêng người ra sau, lẩm bẩm, trầm ngâm:
– Trong nhân dân đang có sự bất bình… sự lộn xộn cứ như từ dưới đất chui lên! Đêm qua, bọn sen đầm đến mấy nhà cạnh nhà tôi, chẳng hiểu chúng làm gì đến sáng rồi bắt một anh thợ rèn giải đi. Người ta kháo rồi một đêm nào đó, chúng sẽ đưa anh ra bờ sông và bí mật dìm chết anh. Anh thợ rèn ấy lại là một người tốt chứ.
– Anh ta tên gì? - Bà mẹ hỏi.
– Ai, anh thợ rèn ấy à? Xaven tên tục là Epsênkô. Anh ta còn trẻ măng, nhưng biết nhiều chuyện lắm. Hình như bây giờ biết nhiều chuyện là điều người ta cấm, thỉnh thoảng anh ta có lên nhà tôi: “Đời sống các anh thế nào, các anh đánh xe?” Anh hỏi thế, “Thật là khổ hơn kiếp chó”, chúng tôi trả lời.
– Thôi, dừng lại đây! - Bà mẹ nói!
Xe đột ngột đứng lại làm Ivan thức giấc. Anh rên lên khe khẽ.
– Anh ta sẽ nhớ suốt đời nhé! - Anh đánh xe nói. - Nào anh chàng say rượu vốt-ka!…
Ivan chân nam đá chân xiêu, lảo đảo qua sân và nói:
– Không sao đâu… tôi đi được…
