Lưng tựa vào tường, đầu ngả nghiêng về phía sau, bà mẹ lắng nghe những điều suy nghĩ của họ. Tatiana đứng dậy nhìn chung quang rồi lại ngồi xuống. Đôi mắt màu xanh sáng lên khô khan nhìn hai người đàn ông trong khi chị tỏ vẻ bất bình và xem thường.
– Rõ ràng là bà có nhiều điều phiền muộn! - Chị bỗng nói với bà mẹ.
– Vâng!
– Bà nói hay lắm, những lời bà nói thật lôi cuốn. Cháu nghĩ bụng: Trời, nếu có thể nhìn thấy được, dù chỉ là một kẽ hở những người như thế, một cuộc đời như thế! Chúng cháu sống thế nào? Như những con cừu! Vâng, như cháu đây, cháu biết đọc, biết viết, cháu suy nghĩ nhiều, đôi khi cháu cũng có những ý nghĩ trằn trọc suốt đêm. Nhưng làm như thế nào có ích gì? Nếu cháu không suy nghĩ… thì động một tí là lo buồn, nhưng mà suy nghĩ thì cũng chẳng được tích sự gì…
Chị nói, vẻ mỉa mai hiện ra đôi mắt, và lúc lúc chị lại ngừng lại, câu nói đột nhiên bị gián đoạn như một sợi chỉ bị răng nghiến đứt. Mấy người nông dân nín lặng. Gió lướt nhẹ qua cửa kính, lào rào trên mái rạ, rít lên khe khẽ trong ống lò sưởi. Một con chó rú lên; như miễn cưỡng, đôi lúc những giọt mưa gõ vào kính cửa sổ. Ngọn đèn run rẩy mờ đi, nhưng nó lại sáng lên ngay rực rỡ và đều đều.
Cháu đã nghe rõ những điều bà nói: đó là lý do vì sao người ta sống! Và thật là kỳ cục, cháu thấy rằng tất cả những điều đó như cháu đã biết cả rồi! Nhưng trước khi bà nói, cháu chưa hề được nghe thấy ai nói bao giờ, cháu chưa bao giờ có những tư tưởng như thế…
– Này, Tatiana, ta đi ăn bữa tối rồi còn phải tắt đèn! - Xtêpan nói giọng tẻ nhạt, chậm chạp. Thiên hạ sẽ xì xào: nhà Sumakôp hôm nay đèn khuya quá. Đối với mình nói thế thì cũng chẳng quan trọng gì, nhưng đối với bà khách của chúng ta, cái đó có lẽ chẳng hay đâu…
Tatiana đứng dậy và loay hoay bên lò bếp.
– Phải! - Piôtr mỉm cười khẽ nói. - Này, cậu ạ, giờ đây là lúc cần phải thận trọng! Khi tờ báo sẽ lại xuất hiện thì…
– Tôi đã nói như thế không phải vì bản thân tôi đâu. Ngay như người ta có bắt tôi, đó cũng chẳng phải là một tai họa lớn!
Vợ anh đến gần bàn:
– Anh tránh ra…
Người chồng đứng lên, tránh sang một bên, và vừa nhìn vợ dọn bàn ăn vừa mỉm cười:
– Năm kô-pếch một mớ, đó là giá trị bọn chúng ta, mà còn chưa đáng nữa… Khi mỗi mớ đến trăm thằng…
Bà mẹ bỗng nhiên thấy thương hại Xtêpan. Giờ đây mỗi lúc bà lại càng thấy có cảm tình với anh thêm. Sau khi nói xong, bà cảm thấy khoan khoái, cất nhẹ được cái gánh nặng bỉ ổi của ngày hôm đó, bà tự lấy làm bằng lòng và muốn đối xử tốt với mọi người. Bà nói:
– Anh chủ nhà ơi, điều anh nói không đúng rồi! Một người không bắt buộc phải công nhận cái giá trị mà những kẻ chỉ muốn hút máu hút mủ nhân dân đặt ra cho mình. Người ta phải tự biết giá trị của mình, không phải vì kẻ thù, mà vì bạn…
– Bạn bè nào ở đây? - Người nông dân kêu lên, - bạn bè trong chốc lát thôi.
– Có chứ, nhân dân có bạn bè tốt…
– Có, nhưng không phải ở đây, đúng như thế! - Xtêpan trả lời, tư lự.
– Thế thì phải tìm cho ra bạn ở đây.
Xtêpan suy nghĩ:
– … Phải, cần phải làm như vậy.
– Xin mời bà vào ăn, - Tatiana lên tiếng.
Trong bữa ăn, Piôtr bị ám ảnh vì những lời nói của bà mẹ và hình như đã bối rối, giờ lại bắt đầu nói liến thoắng:
– Để khỏi bị chú ý, bà nên đi khỏi đây sơm sớm một chút. Tới trạm dưới bà hãy lên xe, nhưng đừng đi thẳng đến thành phố…
– Tại sao? Tôi sẽ đưa bà cụ đi, - Xtêpan nói.
– Không nên! Nếu có việc gì xảy ra, người ta sẽ hỏi cậu: Bà cụ ở lại đêm tại nhà mày phải không? - Phải. - Thế bà ta đi đâu rồi? - Tôi đã tiễn bà ta đi! - A! A! Mày tiễn bà ta đi à? Thế thì mày vào tù, hiểu chưa? Cậu vội vào tù thế cơ à? Để làm gì? Hãy đợi thời cơ, đến lúc rồi Sa hoàng cũng phải chết, như người ta nói, nhưng nếu cậu chỉ nói gọn: bà cụ ngủ ở đây, rồi bà cụ thuê xe, bà cụ đi rồi… Người ta sẽ không làm gì được cậu. Lúc nào mà chả có người ngủ nhờ tại nhà người này người kia. Làng ta là nơi qua lại…
– Piôtr, anh học cái thói khiếp sợ ở đâu đấy? - Tatiana hỏi mỉa mai.
– Cái gì cũng phải biết, bà bạn ạ! - Anh ta vừa nói to vừa vỗ đầu gối. - Phải biết sợ, phải biết táo bạo! Chị còn nhớ lão quận trưởng đã đánh đập Vaganôp như thế nào vì tờ báo kia chứ? Giờ đây có các vàng, anh chàng Vaganôp cũng chẳng dám cầm một quyển sách trong tay! Bà có thể tin tôi, tôi việc gì cũng xoay xở được cả, tất cả mọi người đều biết rõ điều đó. Sách nhỏ, truyền đơn, bà muốn đưa bao nhiêu tôi cũng phân phát hết, đến nơi đến chốn. Dân làng ở đây, lẽ dĩ nhiên là ít học và nhát gan lắm, nhưng dầu sao thời buổi này chà xát người ta dữ quá thì người ta không thể không mở mắt ra và tự hỏi cái đó có nghĩa là thế nào? Và sách vở sẽ trả lời cho họ rất giản dị: đấy, nó là như thế này, hãy suy nghĩ và tìm hiểu! Có những trường hợp người thất học lại hiểu hơn người có học, nhất là khi cái người có học đó lại ăn ngon! Tôi biết rõ vùng này, tôi nhìn thấy nhiều điều, cái đó không cần phải nói: người ta có thể sống được nhưng phải thật khéo léo để khỏi bị tóm. Cả bọn chức trách, chúng cũng đánh hơi thấy là có cái gì mới đây: nông dân tỏ vẻ lãnh đạm với chúng, không tươi tỉnh mà cũng chẳng dịu dàng chút nào, tóm lại là muốn phớt tất cả bọn chức trách! Hôm nọ ở Xmôliakôvô, một xóm cách đây không xa, bọn chức trách đến đốc thuế, nhưng nông dân phản đối, vác gậy gộc chống lại! Lão cảnh sát trưởng đã nói thẳng với họ: “À! Cái đồ chó đẻ kia! Chúng mày định nổi loạn chống Sa hoàng phải không?” Một người nông dân trong làng tên là Xpivakin nói với lão: “Mày hãy cút đi với Sa hoàng của mày! Vua chúa gì mà lại lột cả khố người ta”… Đấy sự thể đi đến thế đấy, bà ạ. Lẽ dĩ nhiên, Xpivakin đã bị chúng tóm cổ và tống vào tù, nhưng câu nói của anh còn lại mãi trong lòng người, ngay cả đến lũ trẻ cũng nhắc câu nói đó, câu nói đó vẫn vang lên, vẫn sống mãi!
Anh ta không ăn, cứ nói, nói nhanh, thì thầm: đôi mắt đen tinh ranh sáng bừng lên và anh thả cửa tuôn ra trước mặt bà mẹ biết bao nhận xét của anh về đời sống nông thôn, như dốc tuột một túi đầy đồng tiền nhỏ.
Đã hai lần Xtêpan bảo anh ta:
– Ăn đi đã cậu…
Anh cầm lấy một mẩu bánh, một chiếc cùi dìa, rồi lại thao thao bất tuyệt như một con khướu non hót. Cuối cùng, khi ăn xong, anh ta nhảy cẫng lên và tuyên bố:
– Thôi, đã đến lúc về rồi đây!…
Đứng trước mặt bà mẹ, anh lắc tay bà và nói:
– Xin chào bà, có thể là không bao giờ tôi gặp bà nữa! Tôi phải nói với bà rằng tất cả những việc đó rất là tốt! Được gặp bà, được nghe bà nói, là điều rất tốt! Trong va-li của bà, ngoài sách báo ra còn gì khác nữa không? Một chiếc khăn len à? Phải rồi, một chiếc khăn len, Xtêpan, cậu nhớ lấy! Lát nữa cậu sẽ mang va-li về cho bà! Nào, đi thôi, Xtêpan! Xin chào bà và chúc bà mạnh!
Khi hai người đã đi ra khỏi, người ra nghe thấy tiếng gián bò lạo xạo, tiếng gió lùa trên mái rạ, và tiếng vù vù trong ống khói, tiếng mưa nhỏ hạt đập đều đều trên cửa sổ. Tatiana rải quần áo lên một chiếc ghế dài sửa soạn chỗ nằm cho bà mẹ.
– Thật là một anh chàng lanh lợi! - Bà mẹ nhận xét.
– Chỉ là một cái chuông, cứ coong coong, coong coong nhưng chẳng vang được xa.
– Thế còn chồng chị?
– Một người tốt, không uống rượu, chúng cháu sống hòa thuận với nhau, cũng được ạ! Nhưng phải cái tính nhu nhược…
Chị thẳng người lên và nói tiếp sau một lát im lặng:
– Phải làm gì bây giờ? Phải làm sao cho nhân dân vùng dậy? Dĩ nhiên là thế! Mọi người đều nghĩ tới điều đó, nhưng ai nấy đều nghĩ trong xó nhà… Cần phải nói to điều ấy lên… Làm việc ấy, phải có một người quyết định trước tiên…
Chị ngồi xuống ghế và đột nhiên hỏi:
– Bà bảo là có cả những thiếu nữ giàu có làm việc đó, họ đến đọc sách cho thợ thuyền nghe… họ không ghê tởm, họ không sợ sao?
Và sau khi chăm chú nghe bà mẹ trả lời, chị buông một tiếng thở dài thườn thượt, rồi cúi đầu nói tiếp:
– Có một lần, cháu đọc thấy dòng chữ sau đây trong một cuốn sách: cuộc đời không có nghĩa. Cái đó cháu hiểu ra ngay! Cháu biết rõ cuộc đời đó. Người ta có những ý nghĩ này nọ, nhưng các ý nghĩ đó cứ rời rạc lung tung, lang thang như đàn cừu không người chăn, không ai dồn lại… Thế đấy, một cuộc đời không có nghĩa. Cháu muốn xa lánh cuộc đời đó, chẳng muốn ngoái lại nữa… thật là buồn nản làm sao khi hiểu được ít nhiều!
Bà mẹ thấy vẻ buồn ấy trong mắt xanh xanh khô khan, trên khuôn mặt gầy gò, trong giọng nói của chị. Bà muốn ai ủi chị, muốn tỏ tình âu yếm…
– Nhưng chị, chị Tatiana thân yêu, chị biết cần phải làm gì rồi…
Tatiana dịu dàng ngắt lời bà:
– Cần phải biết… Giường bà đã dọn rồi, mời bà đi nghỉ!
Chị đi về phía lò sưởi và đứng đó im lặng, thẳng người, vẻ khắc khổ và trầm ngâm. Bà mẹ để cả quần áo đi ngủ, cảm thấy mệt mỏi đau nhức trong xương và rên khe khẽ. Tatiana thổi tắt ngọn đèn. Khi bóng tối dày đặc bao trùm căn nhà, giọng nói đều đều và trầm trầm của chị lại vang lên như để xóa nhòa một cái gì trên lớp mặt phẳng lặng của khoảng tối tăm ngột ngạt.
– Bà không cầu kinh nhỉ? Cháu cũng nghĩ là không có Chúa… và cũng không có phép mầu.
Bà mẹ lo lắng trở mình trên giường; qua ô cửa sổ trước mặt bà là bóng tối thăm thẳm, tiếng lạo xạo rì rào gần như không nghe rõ cố len vào cảnh tĩnh mịch. Bà lầm bầm sợ sệt, gần như thì thầm:
– Về Chúa thì tôi không biết, nhưng tôi tin ở Giêsu… tin ở những lời của Người: “Phải thương yêu người khác như chính mình vậy…” Phải, tôi tin điều đó!…
Tatiana im lặng. Trong bóng tối, bà mẹ nhìn thấy những đường nét mờ mờ của bóng dáng chị đứng thẳng, xam xám trên nền đen của lò sưởi. Người đàn bà trẻ vẫn đứng đó, không nhúc nhích. Bà mẹ buồn bã, nhắm mắt lại.
Đột nhiên, một giọng nói vang lên, giá lạnh:
– Cháu không thể tha thứ cả cho Chúa lẫn loài người về cái chết của mấy đứa con cháu… không bao giờ!…
Bà mẹ, xúc động, nhỏm dậy, bà hiểu nỗi đau đớn xót xa đã làm bật ra những lời đó.
– Chị còn trẻ, chị còn sinh đẻ, - bà trìu mến nói.
– Không, cơ thể cháu hỏng rồi, bác sĩ bảo là cháu không đẻ được nữa…
Một con chuột nhắt chạy ngang trên sàn. Một tiếng răng rắc khô khốc vẳng lên xé bầu không khí tĩnh mịch, nước mưa rơi xào xạc, trên mái rạ, như có những ngón tay nhỏ bé và sợ sệt lục soát. Và trên mặt đất những giọt mưa rơi buồn bã đánh nhịp cho những bước đi chậm chạp của đêm thu…
Trong giấc ngủ chập chờn nặng trịch, bà mẹ nghe thấy có tiếng chân bước rón rén ngoài đường phố, ở chỗ cửa vào. Cánh cửa thận trọng mở ra, một giọng thì thào gọi:
– Tatiana ngủ rồi đấy à?
– Không.
– Bà cụ ngủ rồi chứ?
– Chắc thế.
Một ngọn lửa lóe lên, chập chờn và tắt ngay trong đêm tối. Người nông dân đến bên giường bà mẹ, sửa lại chiếc áo da cừu đắp chân bà. Sự chăm sóc đó làm bà mẹ xúc động và bà nhắm nghiền mắt mỉm cười. Xtêpan im lặng cởi quần áo, trèo lên gác xép. Mọi tiếng động im bặt.
Bà mẹ nằm yên, lắng nghe những tiếng chao động uể oải của cảnh u tịch lặng lờ; trước mắt bà, trong bóng tối, hiện lên khuôn mặt máu me đầm đìa của Rưbin…
Một tiếng xì xào từ trên gác xép vọng xuống…
– Anh có thấy không? Những người làm việc ấy là như thế nào không? Những người đã đứng tuổi, có trăm nghìn nỗi phiền muộn, đã làm việc nhiều, giờ đáng nhẽ là lúc họ nghỉ ngơi. Anh thấy đấy, họ không nghỉ!… Anh thì còn trẻ, lại biết điều hay lẽ phải, Xtêpan ạ, thế mà…
Giọng đặc sịt của người nông dân trả lời…
– Trong một công việc như thế, người ta không thể lao vào mà không suy nghĩ…
– Em đã nghe mãi câu nói ấy rồi…
Tiếng nói lịm dần rồi lại vang lên. Xtêpan thì thào:
– Phải làm như thế này; trước hết nói riêng với từng người… Như Aliôxa Makôp, anh ta linh hoạt, có học thức, đương căm bọn chức trách lắm… Sorin nữa, đó cũng là một người biết lẽ phải trái… và Kniadep, anh ta trung thực và can đảm. Rồi sau sẽ liệu! Cần phải gặp được những người mà bà ta nói đến một chút. Tôi đi lấy chiếc rìu và làm một cuốc ra tỉnh như là đi bổ củi thuê. Phải cẩn thận. Bà cụ nói đúng: giá trị của một người chính ở việc họ làm. Mình thấy cái bác nông dân ấy, bác Rưbin, bác ta chẳng chịu ai đâu; đến cả Chúa bác ta cũng không nhượng bộ; bác ta đương đầu với nguy biến, người cứ vững như bàn thạch. Và Nikita ấy à? Anh ta ngài ngại, thật là lạ!
– Người ta đánh một người trước mắt các ông mà các ông cứ câm như hến ấy…
– Hãy khoan! Hãy nói thế này mới đúng: nhờ Chúa, không phải chính tay chúng ra đánh đập bác ta, thế đã là tốt rồi!
Anh xì xào hồi lâu, giọng khẽ đến nỗi bà gần như không nghe rõ lời, có lúc bỗng vang lên khiến người vợ phải ngăn lại:
– Khẽ chứ! Anh làm bà cụ thức giấc mất…
Bà mẹ thiếp đi trong một giấc ngủ nặng nề; như một đám mây ngột ngạt xô đến, trùm lấy bà và cuốn bà đi…
Tatiana đánh thức bà dậy lúc ngoài cửa sổ căn nhà còn lờ mờ màu xam xám của buổi rạng đông, trong thôn xóm tiếng chuông nhà thờ ngân nga như còn ngái ngủ và lặng đi trong không gian im lìm lạnh lẽo.
– Cháu đã pha chè, mời bà uống đi, không ngồi xe lại rét, bà vừa ngủ dậy mà…
Vừa vuốt chải bộ râu xờm, Xtêpan, giọng thực tế, vừa hỏi bà mẹ làm cách nào để tìm gặp bà trong thành phố. Bây giờ, hình như đối với bà, bộ mặt anh nông dân trở nên chín chắn, thiện cảm hơn hôm trước. Anh vừa uống nước chè, vừa cười nhận xét:
– Việc ấy đã xảy ra thật là kỳ quặc!
– Cái gì? - Tatiana hỏi.
– Cuộc gặp gỡ giữa cụ và chúng ta ấy mà… thật là đơn giản…
– Trong những chuyện ấy, cái gì cũng đơn giản đến lạ, bà mẹ nói, giọng nghĩ ngợi; nhưng đầy tin tưởng.
Hai người chào bà mẹ. Cử chỉ không bồng bột, ít lời, nhưng đã biểu lộ bao sự chăm sóc vô cùng tỉ mỉ, cặn kẽ đối với việc đi của bà.
Khi đã ngồi trên xe, bà mới nghĩ đến anh nông dân đó: anh ta sẽ hết sức thận trọng bắt tay vào việc, không ồn ào, không nghỉ ngơi, như một chú chuột chù. Và mãi mãi sẽ văng vẳng bên tai anh cái giọng nói bất bình của người vợ, mãi mãi lóe lên cái ánh nóng bỏng trong đôi mắt xanh của chị, và chừng nào chị còn sống, chị còn giữ mãi cái đau khổ căm hận, nỗi khổ của người mẹ khóc than những đứa con đã chết.
Bà nhớ lại Rưbin, máu me trên người ông ta, bộ mặt, đôi mắt hừng hực, những lời ông ta nói, và lòng bà thắt lại, thấy mình bất lực trước bầy thú dữ. Và suốt dọc đường, sừng sững trước mắt bà, trên nền trời tẻ nhạt của một ngày xám xịt, cái bóng dáng vạm vỡ của Rưbin, với bộ râu đen, chiếc áo sơ-mi rách, hai tay trói chặt sau lưng, đầu tóc bù xù, mặt rực lên vì căm giận và vì niềm tin tưởng vào sự thật của mình. Bà nghĩ đến biết bao làng mạc đang sống sợ sệt như nép mình vào mặt đất, bà nghĩ đến những con người đang thầm kín đợi chờ công lý, và hàng ngàn người trọn kiếp lao động, không mục đích và thầm lặng, chẳng có gì mong mỏi ngóng trông.
Bà thấy cuộc sống như một cánh đồng, đồi dốc trập trùng hoang vu đợi người đến cày bừa, và lặng lẽ hứa hẹn với những bàn tay tự do, lương thiện:
– Hãy làm tôi sinh sôi nảy nở những hạt giống của lẽ phải và sự thật, tôi sẽ trả lại gấp trăm lần!
Bà nhớ đến sự thành công của chuyến đi này và cảm thấy từ đáy lòng mình phập phồng một niềm vui dịu dàng, bà bẽn lẽn cố nén.
