Ra ngoài đường, khí trời khô khan và giá lạnh quất ngang người bà mẹ, xuyên vào cổ họng, làm tê cả mũi, và trong giây phút làm bà ngạt thở. Bà đứng lại nhìn quanh: không xa, ở góc đường, có một người đánh xe đội mũ lông, xa nữa có một người đàn ông đang đi, lưng khom xuống, cổ rụt lại, và phía trước, một anh lính vừa chạy vừa nhảy, vừa xoa tai.
“Có lẽ ai sai hắn ta chạy đi mua cái gì đấy!” Bà mẹ nghĩ thầm rồi bước đi, lòng khoan khoái nghe tiếng tuyết kêu xào xạo và vang lảnh dưới chân mình.
Bà tới ga hãy còn sớm. Chuyến tàu bà định đi chưa nối toa xong, nhưng trong phòng đợi dành cho khách hạng ba, bẩn thỉu và ám khói, nhiều người đã có đó. Gió rét đã lùa công nhân đường sắt vào đây; những người đánh xe ngựa và nhiều người quần áo rách rưới, không nơi trú ngụ, cũng vào đấy cho ấm người một chút. Có cả hành khách nữa, vài bác nông dân, một lão lái buôn béo phị mặc áo lông thú, một ông giáo sĩ đi với một cô bé mặt rỗ, năm sáu người lính, mấy người tiểu thương tiểu chủ vẻ bận rộn. Họ hút thuốc, chuyện vãn, uống chè hoặc vốt-ka. Cạnh quầy ăn, có người nào bật cười to, từng làn khói lớn tỏa trên đầu mọi người. Cánh cửa mở rít lên, và mỗi lúc đóng sầm lại thì các ô kính lại rung lanh canh. Khói thuốc lẫn mùi cá mắm nồng nặc.
Bà mẹ ngồi đợi ngay gần cửa rất dễ nhận thấy. Có ai vào thì một luồng gió lạnh lộng vào theo; bà mẹ lấy thế làm dễ chịu, thở đầy lồng ngực. Nhiều người tới, tay xách gói, áo quần nặng nề; họ vụng về víu vào cánh cửa, miệng chửi rủa, tay ném hành lý xuống đất hoặc lên ghế dài, rũ bụi tuyết trên cổ, trên tay áo măng-tô, vừa phủi sạch râu ria vừa làu bàu.
Một người trẻ tuổi bước vào, tay xách một chiếc va-li màu vàng. Anh đưa mắt liếc nhanh quanh mình và đi thẳng đến phía bà mẹ.
– Cụ đi Mạc Tư Khoa ạ? - Anh nói nhỏ.
– Phải, đi thăm Tania
– Đấy!
Anh đặt chiếc va-li trên chiếc ghế dài cạnh bà, rút một điếu thuốc trong túi áo ra châm lửa hút và khẽ nhấc mũ lên nhẹ nhẹ, anh ra cửa khác, chẳng nói lời nào. Bà mẹ lấy tay xoa nhẹ làn da lạnh của chiếc va-li, tì vào nó và vẻ hài lòng, bắt đầu quan sát mọi người. Một lát sau, bà đứng lên tới ngồi ở một chiếc ghế dài khác gần cửa sân ga hơn. Chiếc va-li không lấy gì làm to, bà nhấc lên chẳng khó khăn gì, và đầu ngẩng cao, bà nhìn mặt mỗi người lướt qua bà.
Một người trai trẻ mặc áo khoác ngắn, cổ áo bẻ cao, va phải bà rồi né ra chẳng nói gì, chỉ đưa ngón tay lên vành mũ. Bà mẹ nhớ dường như đã trông thấy người đó; bà quay lại: cặp mắt sáng quắc của người đàn ông nhìn bà chằm chằm sau chiếc cổ áo dựng đứng. Cái nhìn dò xét ấy xuyên qua bà: tay bà đang xách va-li run lên và bỗng nhiên như nặng thêm.
“Tôi đã thấy người ấy ở đâu nhỉ!” Bà nghĩ thầm; bà cố nén một cảm giác khó chịu và lộn xộn đang dâng lên trong ngực; bà không muốn nghĩ tới những lời nào khác để xác định cái cảm giác thật là nhẹ nhàng nhưng mà cấp thiết đang se lấy lòng bà. Nhưng cái cảm giác ấy cứ lớn dần lên, dâng mãi lên; cổ họng bà, rồi miệng bà tràn lên một vị cay đắng khô khan. Bà không thể nào ghìm giữ được ý muốn ngoảnh lại, nhìn lượt nữa: người đàn ông vẫn đứng nguyên chỗ cũ, thận trọng thay đổi chân đứng. Tay phải anh ta cho vào giữa hàng khuy áo khoác ngoài, tay kia thọc vào túi, làm cho vai bên phải hình như cao hơn vai bên trái.
Bà mẹ chậm rãi đến gần chiếc ghế dài và thận trọng, từ từ ngồi xuống như bà sợ bị giành giật mất một cái gì trong mình. Trí nhớ do linh tính sắc bén về một tai họa sắp xảy tới, làm hiện lên hai hình ảnh của con người này: hình ảnh thứ nhất là trên cánh đồng, không xa nhà tù, sau lúc Rưbin trốn thoát, hình ảnh thứ hai là ở tòa án; bà có nhìn thấy anh ta đứng bên tên cảnh sát đã bị bà đánh lạc hướng khi hắn hỏi bà Rưbin chạy đường nào. Chúng đã biết mặt bà, chúng đang theo dõi, rõ ràng là thế! “Sa lưới rồi à?” Bà tự hỏi trong giây lát, và vừa run bà vừa nghĩ: “Có lẽ chưa…” Và ngay sau đó bà cố trấn tĩnh lại: “Sa lưới mất rồi!”
Bà nhìn quanh mình không thấy gì cả; và ý nghĩ này nối tiếp ý nghĩ kia như những tia lửa vụt lên và tắt đi trong đầu óc bà.
“Để cái va-li lại?… Mình trốn đi ư?” Nhưng một tia sáng khác lại lóe lên, chói lọi hơn: “Lời nói của con… vứt nó đi ư!… Để lọt vào những bàn tay như thế ư…” Bà siết chặt chiếc va li vào người. “Ôm va li trốn đi ư?… Chạy ư…”
Những ý nghĩ ấy đối với bà xa lạ như ai ép buộc bà. Chúng thiêu đốt bà và những vệt bỏng ấy làm đầu óc bà đau nhức, quất vào trái tim bà như những sợi thép nung đỏ. Chúng làm bà tủi nhục, làm cho bà tự xa với mình, xa rời Paven, xa rời tất cả những cái gì đã hòa lẫn trong lòng. Bà cảm thấy có một sức mạnh thù địch vẫn làm bà nghẹt thở, đè nặng trên vai, trên ngực bà, hạ thấp bà xuống, dìm bà trong nỗi kinh khủng chết người; các mạch máu ở thái dương căng thẳng, một cái gì nóng bỏng trào ra chân tóc.
Thì lúc ấy, với một sức cố gắng đột ngột và mãnh liệt của trái tim, lay động cả người bà, bà dập tắt ngay tất cả những ánh sáng yếu ớt bệnh hoạn, đớn hèn và yếu đuối ấy, bà trấn tĩnh lại: “Phải biết xấu hổ chứ!”
Lập tức bà cảm thấy nhẹ nhõm. Và trở lại rắn chắc trong quyết định của mình: “Chớ làm nhục con mình!… Chẳng ai sợ cả…”
Bà bắt gặp một cái nhìn thất vọng, rụt rè. Rồi hình ảnh Rưbin vụt hiện ra như chớp nhoáng. Như là mấy giây phút lưỡng lự đó đã làm cho bà rắn rỏi lại. Tim bà lại đập bình tĩnh hơn.
“Rồi sẽ ra sao đây?” Bà vừa nghĩ vừa theo dõi tên mật thám. Thằng này vừa ra hiệu cho một tên lính gác đến. Hắn lừ mắt trỏ vào bà và thì thào cái gì. Tên lính gác nhìn hắn, lùi ra. Một tên gác khác đến gần, nhíu mày lắng nghe; đó là một lão già thân hình đồ sộ, râu tóc màu xám. Lão gật đầu ra hiệu với tên mật thám và tiến tới chiếc ghế dài bà mẹ đang ngồi, còn tên mật thám thì lẩn mất.
Lão già thong thả tiến lại, đôi mắt giận dữ nhìn chòng chọc vào bà mẹ. Bà lùi dần về phía góc ghế, “Miễn sao chúng đừng đánh mình…”
Lão già dừng lại cạnh bà, nín lặng, rồi giọng nho nhỏ và nghiêm khắc hỏi bà:
– Nhìn cái gì đấy?
– Chẳng nhìn cái gì cả.
– Được, đồ ăn cắp! Mụ đã già rồi, còn làm cái nghề này ư?
Bà mẹ cảm thấy những lời nói ấy như tát vào mặt bà. Những lời nói ác nghiệt, gay gắt chúng xé toạc mà bà, moi mắt bà.
– Tao ấy à? Tao là ăn cắp à, mày nói láo! - Bà lấy hết sức lực hét lên, và mọi vật chung quanh như quay cuồng trong cơn giận dữ của bà; tim bà như say dại, cay đắng vì tủi nhục, bà lật nắp chiếc va-li, mở toang ra:
– Mày nhìn đây này! Mời bà con trông đây này! - Bà đứng dậy thét lên, bà vung cao lên đầu một nắm truyền đơn. Qua tiếng ù ù trong tai, bà nghe tiếng hò reo của hành khách: họ tất tưởi chạy đến từ tứ phía.
– Có việc gì thế?
– Ấy kìa, một tên mật thám…
– Cái gì thế?
– Nó bảo là bà ấy ăn cắp…
– Trông bà ấy chững chạc… thế có khổ không!
– Tôi không phải là một con ăn cắp! - Bà mẹ lớn tiếng nhắc lại; và thấy mọi người xúm đến dày đặc chen chúc quanh bà, bà dịu đi được chút ít. - Hôm qua chúng đã đem xét xử những người tù chính trị, con tôi cũng ở trong số ấy… Paven Vlaxôp. Nó có phát biểu, những lời phát biểu ấy đây!… Tôi mang đến cho mọi người cùng xem và suy nghĩ về sự thật…
Có ai khe khẽ rút các tờ giấy ra khỏi tay bà; bà vung các giấy còn lại lên và ném vào đám đông.
– Cả việc này nữa, người ta cũng chẳng khen bà đâu! - Một giọng sợ sệt nói lên.
Bà trông thấy người ta vồ lấy những tờ truyền đơn, giấu trong áo, trong túi, và bà lại thấy mình đứng vững hơn trên hai chân. Bình tĩnh hơn, mạnh mẽ hơn, toàn thân căng thẳng, có ý thức về niềm tự hào đang lớn dần lên và cái niềm vui ngột ngạt đang bùng cháy; bà vừa nói vừa rút ra khỏi va-li từng bó truyền đơn rồi ném sang phải lại ném sang trái, tung vào những bàn tay nhanh nhẹn đang giơ ra háo hức đón lấy.
– Bà con có biết tại sao chúng xử tội con tôi và các bạn nó không? Tôi sẽ nói để bà con rõ. Bà con hãy tin ở tấm lòng người mẹ, tin vào mái tóc râm của một người mẹ: hôm qua, chúng đã khép tội một số người, vì họ đem lại sự thật cho tất cả chúng ta! Hôm qua tôi được hiểu rằng cái sự thật ấy… không một ai có thể chối cái được, không ai biết!
Đám đông đã nín thinh, càng kéo đến nhiều và dày đặc hơn, vây lấy bà mẹ như một bức rào bằng xương bằng thịt.
– Nghèo khổ, đói khát, bệnh hoạn, đó là kết quả lao động của chúng ta! Tất cả mọi cái đều chống lại ta: ngày này lại ngày khác, suốt đời ta, ta chết dần chết mòn trong lao động, trong bùn lầy, trong sự lừa bịp, còn những kẻ khác thì phè phỡn, vui hưởng trên mồ hôi nước mắt của chúng ta, giam hãm ta trong vòng ngu tối như con chó bị xích, vì vậy ta không biết gì hết, giam hãm ta trong sự kinh hãi vì cái gì ta cũng sợ. Cuộc đời ta chỉ là đêm tối, đêm tối mịt mù!
– Đúng thế đấy! - Một vài tiếng đáp lại khe khẽ.
– Khóa mõm mụ ấy lại!
Nhìn thấy đằng sau đám đông, tên mật thám kèm theo hai thằng sen đầm, bà vội vã phân phát những bó truyền đơn cuối cùng; nhưng khi bà cho tay vào va-li, bà đụng phải một bàn tay khác.
– Lấy đi! Bà con lấy đi!
– Giải tán ngay! - Bọn sen đầm hét lên, và đưa tay rẽ mọi người miễn cưỡng phải lùi trước sự trước sự xô đẩy của chúng, cả khối đông đặc ấy vây ép chúng lại, có lẽ vô tình đã làm vướng vít chúng.
Bà cụ mái tóc hoa râm kia, có cái nhìn thẳng thắn trên khuôn mặt hiền hậu ấy đã mạnh mẽ lôi cuốn họ; trước kia họ sống rời rạc trong cuộc đời, người này dứt ra khỏi người khác, bây giờ mới hóa thành một khối, sưởi ấm lên vì ngọn lửa của lời nói hừng hực vừa rồi mà nhiều người có lẽ đợi chờ từ lâu, những lời mà lòng họ bị giày vò về những nỗi bất công của cuộc đời, đang tha thiết mong đợi. Những người đứng gần bà mẹ nhất nín thinh; bà nhìn những con mắt chăm chú và khao khát của họ, bà cảm thấy hơi thở âm ấm của họ trên mặt bà.
– Bà cụ hãy chạy đi!
– Chúng bắt bà bây giờ đấy!
– Bà ấy gan nhỉ!
– Cút đi! Giải tán đi! - Bọn sen đầm hét lên bước dần tới.
Bị xô đẩy, mọi người loạng choạng, người này víu vào người kia.
Bà mẹ cảm thấy họ đều sẵn sàng hiểu bà, tin bà. Và bà muốn nói ngay lên tất cả những điều bà hiểu biết, tất cả các ý nghĩ mà bà cảm thấy sức mạnh. Những ý nghĩ đó nhẹ nhàng trào lên từ đáy lòng bà, tuôn ra đôi môi như một điệu hát. Nhưng bà chợt thấy bực bội khi cảm thấy không đủ giọng, giọng nói bà đã khản đi, đã run lên đứt quãng.
– Tiếng nói của con tôi, chính là tiếng nói trong sạch của một người con của một giai cấp công nhân, của một tâm hồn chẳng có gì mua chuộc được. Hãy nhận rõ những con người chính trực chính ở tính dũng cảm của họ!…
Những con mắt trai trẻ nhìn bà đăm đăm, vừa phấn khởi vừa sợ hãi.
Bị một quả đấm giáng vào ngực, bà lảo đảo rồi ngồi xuống ghế. Tay bọn sen đầm vung lên, trên đầu mọi người, chụp lấy cổ áo, lấy vai họ, giúi họ sang bên, giật mũ họ ném. Tất cả mọi vật đảo lộn trước mắt bà mẹ, chìm đi trong đêm tối mù mịt, nhưng bà cố trấn tĩnh, hét lên với chút giọng còn lại:
– Nhân dân hãy tập hợp lực lượng lại thành một sức mạnh duy nhất!
Cái bàn tay to lớn, đỏ ngầu của một tên sen đầm giáng xuống cổ bà, lắc mạnh bà.
– Mụ có im đi không?
Gáy bà va vào tường; trong chốc lát sự kinh hoàng bao phủ lòng bà trong một làn khói cay sè, nhưng lại tản đi ngay dưới sức nóng của ngọn lửa đang cháy trong tim.
– Đi, - tên sen đầm nói.
– Bà con đừng sợ gì hết! Chẳng có mối đau khổ nào sánh được với mối đau khổ mà bà con phải chịu đựng suốt đời…
– Câm ngay, tao bảo! - Tên sen đầm nắm tay bà, lôi đi tàn nhẫn. Một tên khác nắm lấy cánh tay kia và cả hai tên rảo bước kéo bà đi.
– … Mối đau khổ cứ ngày này qua ngày khác vò xé tim ta, làm khô héo lòng ta!
Tên mật thám lao tới trước mặt bà, vung nắm tay lên đe dọa, thét lên the thé:
– Mụ có im đi không, đồ khốn nạn!
Đôi mắt bà mở to, sáng quắc, hàm răng bà run lên. Dạng chân trên nền đá trơn tuột, bà thét:
– Không ai diệt được…một tâm hồn đã sống lại.
– Đồ chó!
Tên mật thám chồm lên, đấm vào mặt bà.
– Đáng kiếp con mụ chó chết già ấy! - Một giọng nói độc địa vang lên.
Một cái gì đen đen, đo đỏ làm bà mẹ quáng mắt trong chốc lát, cái vị mằn mặn của máu ứ đầy trong miệng bà.
Những tiếng thét vang dội rõ rệt vụt bật lên khiến bà mẹ tỉnh dậy.
– Không được đánh!
– Này, các bạn!
– Thằng khốn nạn!..
– Giã cho nó một trận!..
– Không thể lấy máu mà dìm được chân lý!
Chúng dúi bà vào cổ, vào lưng, đánh bà vào vai, vào đầu. Mọi vật đảo lộn, lăn đi trong một cơn xoáy âm u đầy tiếng gầm thét, tiếng kêu, tiếng còi. Bà tưởng chừng như có một cái gì dày đặc, thất thanh, xuyên vào tai bà, tràn đầy cổ bà, làm cho bà ngạt thở. Đất như sụt lở dưới chân bà, đầu gối bà khuỵu xuống; toàn thân bà đau ran lên run rẩy dưới những cơn đau buốt nóng bỏng, người bà nặng trĩu, lảo đảo, đuối đi. Nhưng mắt bà vẫn ngời sáng, vẫn nhìn thấy vô vàn những cặp mắt khác đang bừng lên một ngọn lửa ngoan cường, rực rỡ, ngọn lửa quen thuộc, thân thiết với bà.
Chúng đẩy bà ra phía cửa. Bà gỡ được một tay, níu chặt lấy khung cửa.
– Không thể dập tắt được sự thật trong những biển máu.
Chúng đánh vào tay bà.
– Chúng bay chỉ tổ chuốc lấy căm thù, chúng bay thật điên rồ! Căm thù ấy sẽ trút lên đầu chúng bay!
Một tên sen đầm thít lấy cổ họng bà siết chặt lại.
Bà rên lên:
– Bọn khốn khổ…
Có người nào đáp lại bằng một tiếng nức nở.
HẾT
