Trưa hôm ấy, bà mẹ đã ở phòng lục sự của nhà giam, ngồi trước mặt Paven. Qua màn sương trước mắt, bà ngắm khuôn mặt râu ria bờm xờm của con, rình dịp giúi cho anh mẩu giấy đang nắm chặt trong tay.
Paven thầm thì:
– Con vẫn khỏe. Các đồng chí cũng vậy. Còn mẹ, mẹ có khỏe không?
Bà trả lời không suy nghĩ:
– Mẹ vẫn mạnh!… - Egô mất rồi!
– Thế ư?… - Paven kêu lên và cúi đầu xuống.
Bà nói tiếp, một cách tự nhiên:
– Trong khi đưa đám, có xô xát với cảnh sát, và có người bị bắt.
Tên phó giám ngục, bực dọc chép miệng với cặp môi mỏng dính, nhảy khỏi ghế lầu bầu:
– Cấm nói cái đó, lại còn không hiểu ư? Không được nói chính trị!…
Bà mẹ cũng đứng dậy, nói mập mờ, như bà không hiểu gì:
– Tôi có nói chính trị đâu, tôi chỉ nói đến vụ xô xát thôi! Đúng thế đấy, họ có đánh nhau thật. Có cả một người bị toạc đầu nữa kia…
– Thì khác gì chính trị! Tôi yêu cầu bà im đi! Nghĩa là bà chỉ được nói đến cái gì dính dáng đến bản thân bà, đến gia đình, hay đến nhà cửa của bà!
Cảm thấy mình sắp lúng túng, tên phó giám ngục ngồi lại bàn, vừa sắp xếp lại giấy tờ, vừa nói thêm, giọng trầm trầm ảo não:
– Tôi có trách nhiệm mà, phải…
Bà mẹ đưa mắt liếc nhìn hắn, giúi vội mảnh giấy vào tay Paven, và thở ra, nhẹ nhõm:
– Chả hiểu ông ấy muốn người ta nói cái gì nữa…
Paven mỉm cười:
– Con cũng thế, con chả hiểu…
Tên phó giám ngục bực mình nói:
– Thế thì cần quái gì phải đến thăm nhau! Chẳng có gì phải nói với nhau cả, thế mà vẫn cứ đến để làm rầy rà người ta…
Bà mẹ im lặng một lát rồi hỏi:
– Có phải con sắp bị đưa ra tòa phải không?
– Ông biện lý vừa đến, ông ấy bảo là sắp sửa…
Hai mẹ con trao đổi với nhau vài câu không đâu, chả ích lợi gì cho cả hai người. Bà mẹ thấy mắt Paven nhìn bà dịu dàng và âu yếm.
Anh không có gì thay đổi, cũng vẻ mặt luôn luôn bình thản trầm lặng ấy; chỉ có râu là mọc ra tua tủa làm cho anh già đi, và hai bàn tay thì trắng hơn trước. Bà mẹ muốn làm cho anh vui lòng, nói cho anh biết về Vêxôpsikôp; cũng với giọng kể chuyện lạ vu vơ ấy, bà tiếp:
– Mẹ có gặp cậu bé đỡ đầu của con…
Paven nhìn bà đăm đăm, có ý muốn hỏi điều gì. Bà lấy ngón tay chấm chấm lên để gợi lại bộ mặt rỗ của Vêxôpsikôp:
– Nó khỏe. Cậu ta vạm vỡ và lanh lẹn lắm, nó sắp xin được việc.
Paven hiểu ra, kín đáo gật đầu và mắt tươi cười, đáp:
– Thế thì tốt lắm!
Bà mẹ sung sướng nói:
– Chỉ có thế thôi đấy! - Bà lấy làm bằng lòng mình, và xúc động trước niềm sung sướng của con.
Khi bà ra về, Paven nồng nàn siết chặt tay mẹ:
– Cám ơn, mẹ!
Một cảm giác vui thích như hơi men dâng lên đầu bà, niềm vui cảm thấy tim con ở ngay sát tim mình; bà không đủ sức đáp lại bằng lời nói, bà chỉ trả lời bằng cái siết tay lặng lẽ.
Về tới nhà, bà gặp Xasenka. Người con gái ấy có thói quen hễ cứ hôm nào bà đi thăm Paven về là tìm tới. Không bao giờ chị hỏi bà về Paven. Nếu tự bà mẹ không nói, Xasenka cũng chỉ đành đoán qua cặp mắt của bà mà thôi. Nhưng lần này, chị vừa thấy bà, đã lo lắng hỏi ngay:
– Thế anh ấy thế nào?
– Nó khỏe lắm!
– Bác có đưa giấy cho anh ấy không?
– Cố nhiên là có! Bác đưa khéo đến nỗi…
– Anh ấy đã đọc chưa ạ?
– Làm thế nào mà đọc ngay được ở đấy kia chứ!…
– Đúng, cháu quên đi mất!… Người con gái nói, chậm rãi. Ta hãy chờ thêm một tuần nữa, - một tuần nữa! Bác có tin là anh ấy sẽ đồng ý không?
Nét mặt chị sa sẩm xuống, mắt chị không rời khỏi mắt bà mẹ, bà thì đang suy nghĩ:
– Nào bác có biết đâu… Tại sao lại không tin, nếu không có gì là bất trắc?
Xasenka gật đầu và lấy giọng lạnh lùng hỏi:
– Bác không biết người ta có thể cho người ốm ăn những gì à? Anh ta kêu đói đấy!
– Cái gì cũng có thể cho ăn được hết, được hết! Bác đi nấu đây…
Bà vào bếp, Xasenka chậm chậm bước theo.
– Bác cần cháu giúp bác không?
– Cảm ơn, chẳng cần gì đâu!…
Bà mẹ cúi xuống lò để lấy cái chảo. Người con gái nói nho nhỏ:
– Bác ạ…
Mặt chị tái đi, mắt chị mở to buồn rầu, môi chị mấp máy, khó khăn lắm mới nói được, nhưng vẫn nồng nàn:
– Cháu muốn hỏi bác… Cháu biết anh ấy không đồng ý đâu! Bác hãy thuyết phục anh ấy! Bác bảo cho anh ấy biết là vì sự nghiệp của ta, ta không thể không có anh ấy được, cháu sợ anh ấy ốm mất! Bác xem đấy, đã nhất định ngày nào chúng đưa ra tòa đâu…
Rõ ràng là cố lắm chị mới nói được như thế. Sự cố gắng làm chị đờ đẫn, chị nhìn đi nơi khác, tiếng nói đứt quãng. Cặp mi hạ thấp mệt nhọc, chị cắn chặt môi, và hai tay chị siết chặt, bẻ kêu răng rắc.
Bà mẹ rất xao xuyến trước sự xúc động mạnh mẽ đó nhưng bà hiểu; rồi vừa bối rối, vừa buồn rầu, bà ôm chặt lấy chị và trả lời rất khẽ:
– Con gái yêu của mẹ! Nó chỉ làm theo ý nó thôi, nó chẳng nghe ai cả, chẳng nghe ai cả!
Cả hai người im lặng, ôm ghì lấy nhau, rồi Xasenka nhè nhẹ gỡ tay bà mẹ ra, và run run nói:
– Vâng! Bác nói đúng đấy! Thật là khờ! Đầu óc cháu…
Và bỗng nhiên, bình tĩnh lại, chị chỉ nói:
– Nhưng ta phải làm cho người bị thương ăn chứ…
Chị ngồi vào đầu giường Ivan. Chị trở lại ân cần và dịu dàng hỏi:
– Đầu anh có nhức lắm không?
– Không, không nhức lắm, tôi chỉ thấy choáng váng thôi! Và mệt lắm… - Ivan trả lời, ngượng nghịu kéo tấm chăn lên cằm, mắt chớp chớp như bị quáng. Thấy anh nhất định không ăn trước mặt chị, Xasenka đứng lên, bước ra.
Ivan ngồi trên giường, nhìn theo chị, mắt hấp háy, nói:
– Chị ấy đẹp quá!…
Mắt anh trong sáng và tươi vui, răng nhỏ và khít, anh nói còn đang vỡ tiếng.
Bà trầm ngâm hỏi:
– Cháu bao nhiêu tuổi?
– Mười bảy ạ…
– Thầy mẹ cháu ở đâu?
– Ở nông thôn ạ… Cháu ở đây đã bảy năm rồi. Cháu học xong liền tới đây. Còn đồng chí, đồng chí tên gì nhỉ?
Bà mẹ luôn vui thích và cảm động khi được ai gọi mình là đồng chí. Và giờ thì bà mỉm cười hỏi:
– Cháu muốn biết để làm gì?
Lặng thinh một lát, người thanh niên kêu lên, nói rõ:
– Vì có một sinh viên ở trong tổ chúng cháu, nghĩa là người thường đọc sách cho chúng cháu nghe ấy mà, trước đây có nói đến bà mẹ của Paven Vlaxôp, anh công nhân… trong cuộc biểu tình ngày Một tháng Năm, mẹ biết chứ?
Bà mẹ lắc đầu và lắng tai nghe.
Người thanh niên nói, vẻ tự hào của anh làm cho lòng bà mẹ cũng tự hào theo:
– Chính anh ấy là người đầu tiên giương cao ngọn cờ của Đảng ta! Cháu không có mặt ở đấy, lúc bấy giờ chúng cháu cũng định tổ chức một cuộc biểu tình ở đây… nhưng mà không thành! Chúng cháu chưa được đông. Nhưng năm nay thì thế nào cũng thành công!… Rồi mẹ xem!
Anh ấp úng vì cảm động, thích thú trước về những việc chưa tới, rồi nói tiếp, vừa gõ gõ cái thìa:
– Rồi bà mẹ của Paven mà cháu nói với bác ấy… bà cụ cũng được vào Đảng sau đó. Người ta bảo bà ấy là một người đàn bà phi thường!
Bà mẹ nhoẻn miệng cười, bà thấy thích thú khi nghe những lời khen hào hứng của người thanh niên; bà vừa sung sướng vừa lúng túng. Bà định trả lời: chính tôi, tôi là mẹ của Paven đây!… Nhưng bà ghìm được và buồn rầu nghĩ thầm, tự giễu mình: “Mình thực là một mụ già ngốc nghếch!…”
Bỗng bà cúi xuống anh, cảm động nói:
– Nào! Ăn nhiều vào! Hãy vì sự nghiệp của chúng ta mà khỏi bệnh gấp lên nào!
Cánh cửa mở, một luồng gió thu lạnh lẽo, ẩm ướt lọt vào phòng. Xôphia vui vẻ, hai má đỏ ửng bước vào:
– Lũ chó săn đuổi theo cháu như những thằng muốn lấy vợ đuổi theo một cô gái có gia tài to, hệt thế đấy! Cháu phải chuồn đây… Còn Ivan? Thế nào, khỏe chứ? Paven bảo sao, bác Nilôpna? Xasenka có đây không bác?
Vừa châm thuốc hút, chị vừa hỏi và không đợi trả lời, đôi mắt màu tro của chị âu yếm nhìn bà mẹ và người thanh niên.
Bà mẹ ngắm chị, mỉm cười trong bụng, ngẫm nghĩ: “Thế là giờ đây, cả mình nữa cũng trở thành một người có ích!”
Và lại cúi xuống Ivan, bà nói:
– Hãy cố mà mau chóng khỏe lên, con ạ!
Bà bước qua phòng ăn. Ở đấy, Xôphia đang nói chuyện với Xasenka:
– Chị ấy đã in được ba trăm bản rồi đấy! Chị ta sẽ gục vì công việc ấy mất! Thật là anh dũng! Xasenka có biết không, thật là một diễm phúc lớn được sống giữa những con người như thế, được là đồng chí của họ, được làm việc với họ…
– Phải! - Cô thiếu nữ khe khẽ trả lời.
Buổi tối, Xôphia nói với bà mẹ:
– Bác ạ! Cần bác đi về nông thôn lượt nữa đây.
– Ừ, thì đi. Thế bao giờ đi?
– Hai ba ngày nữa… Được không bác?
– Được!
Nikôlai khuyên:
– Đừng đi bộ bác ạ. Bác hãy thuê ngựa trạm. Và đi đường khác, theo đường xuyên qua xã Nikônxkôiê ấy…
Anh im lặng, nét mặt sa sầm, vẻ buồn rầu ấy không hợp với anh vốn lúc nào cũng trầm tĩnh nên khuôn mặt anh trở nên là lạ và xấu xí.
Bà mẹ nhận xét:
– Như thế là đi đường vòng, xa lắm. Và đi xe ngựa lại tốn tiền…
Nikôlai đáp:
– Bác thấy không? Nói chung là cháu không đồng ý về cuộc đi này. Ở phía đó đang náo động… Chúng nó bắt người một giáo viên nào đó, phải thận trọng mới được. Tốt hơn là nên chờ đợi một chút…
Xôphia gõ gõ ngón tay vào mặt bàn, nhận định:
– Việc phân phát tài liệu cần phải tiếp tục không gián đoạn. Đó là một điều quan trọng.
Bỗng chị đột ngột hỏi bà mẹ:
– Đi như thế, bác có thấy sợ không?
Bà mẹ cảm thấy chạnh lòng:
– Đã bao giờ tôi sợ chưa? Ngay lần đầu, tôi cũng có sợ đâu… Thế mà, bỗng dưng…
Không nói hết câu, bà cúi gằm mặt xuống. Mỗi khi người ta hỏi bà có sợ không, việc ấy có hợp không, bà có làm được việc này việc nọ không, bà thấy trong các câu hỏi ấy có một lời cầu khẩn, có cái gì cách biệt, hình như các anh em đối xử với bà không giống như họ đối xử với nhau.
Bà thở dài, nói tiếp:
– Không cần hỏi tôi có sợ hay không! Các anh, các chị không phải hỏi nhau như thế bao giờ kia mà.
Nikôlai gỡ mạnh kính ra, rồi lại đeo vào, và nhìn chằm chằm vào mặt chị. Tiếp theo cử chí đó là một sự im lặng bối rối, sự im lặng làm cho bà mẹ xúc động. Bà đứng dậy lúng túng, muốn nói với họ một điều gì, nhưng Xôphia đã vuốt ve bàn tay bà và thì thầm:
– Cháu xin lỗi bác! Cháu sẽ không bao giờ hỏi như thế nữa!
Cử chỉ ấy làm cho bà mẹ bật cười! Một lát sau, cả ba người, vẻ bận rộn, thân thiết bàn bạc với nhau về những chi tiết của chuyến đi nông thôn này.
