Hồi mặt trận Quảng Trị bị vỡ, trong các thảm cảnh phơi bày ở Huế, một ký giả của nhật báo Sóng thần đã chú ý đến tình cảnh những người thượng du ngơ ngác bên bờ sông Hương: mất núi, mất rừng, những đồng bào tội nghiệp ấy sống cách nào ở một đô thị hỗn loạn? sống cách nào bên một bờ sông, dù là sông thơ mộng, danh tiếng?

Được biết rồi sau đó số người Bru này đã được đưa lên một tỉnh Cao Nguyên, tuy nhiên nỗi truân chuyên của đồng bào thượng du chúng ta trong cơn gió bụi này chưa phải đã chấm dứt. Trái lại.

Sau Quảng Trị, mặt trận Tam Biên càng ngày càng trở nên ác liệt: Tân Cảnh, Dakto, Chupao, quốc lộ 19, quốc lộ 14, rồi thị xã Kontum lần lượt biến thành chiến trường, rồi sau vụ chiếc máy bay của hãng Thái bình Quốc thái (Cathay Pacific) các chuyến bay quốc tế ngang qua không phận Việt Nam bảo nhau rời bỏ vùng trời Pleiku... Khu vực sinh sống của người Thượng không những nguy hiểm khắp mặt đất mà cả trên trời cao cũng đáng sợ.

Trong khoảng những tháng Năm tháng Sáu, dân Pleiku, Kontum kéo nhau chạy về Quy Nhơn, Nha Trang... Chạy giặc toàn là người Kinh. Một hôm, gặp bà con từ Pleiku lánh nạn về Sài Gòn, hỏi thăm về dăm ba người bạn thượng du quen biết nhân chuyến đi Pleiku hơn nửa năm trước. Người bà con cười:

- Mấy ông ấy hả? Họ cũng sợ lắm chớ. Nhưng nói chuyện tản cư thì họ bảo nếu không ở được tỉnh chỉ có tản cư về núi chứ không thể đi nơi nào khác!

"Nơi nào khác" là những đô thị xa xôi. Pleiku, Kontum cũng là thành phố, nhưng ở đó họ không đến nỗi tách biệt hẳn bà con, không đến nỗi đứt đường về buôn ấp, đoạn tuyệt với nếp sống cổ truyền. Đi xa hơn nữa, đến những "nơi nào khác", thì là phiêu lưu, là nguy hiểm, đáng sợ.

Người Thượng không muốn về đô thị, vì sinh kế đã đành, nhưng thiết tưởng dù cho vấn đề sinh kế có được nhà nước giải quyết thì chắc chắn họ cũng còn có lý do khác: nếp sống. Họ ngán đô thị cũng như ta ngán núi rừng. Không biết trước cảnh sinh hoạt của ta, thực ra họ ngán vì lẽ gì; trước sinh hoạt của họ, ta ngán vì buồn.

Nhiều thành phố Cao Nguyên mang những biệt danh đã trở nên phổ biến: Ban Mê Thuột được gọi đùa là Buồn-muôn-thuở, Blao là Buồn-lâu, Buồn-lắm... Lối đùa giỡn ấy đã phản ảnh cảm tưởng của người Kinh đối với xứ Thượng. Theo ta, xã hội thượng du thật buồn.

Kẻ này bảo người kia sống buồn là chuyện hoàn toàn chủ quan. Trong lúc Cao Nguyên lâm chiến tơi bời, lại tán nhảm về tính cách buồn vui trong một lối sống là chuyện không hợp thời chút nào. Vậy sau đây là những cảm tưởng vừa chủ quan vừa không hợp thời, trót ghi ở Pleiku trong chuyến đi năm ngoái.

* * *

Trên từng khuôn mặt, ít gặp được những nét ranh mãnh tinh quái trên mặt đồng bào thượng du. Trong đám đông người Thượng, cuộc chuyện trò có thể huyên náo nhưng ít gặp những đùa cợt nghịch ngợm, ít hơn trong các cuộc đấu hót của chúng ta.

Những nhận xét như thế đáng ngờ chăng? Phải tìm đến các chứng cứ cụ thể. Chứng cứ về sự chơi đùa của người Thượng dường như hiếm hoi lắm: trong các làng Jarai ở Pleiku tôi chỉ biết được có một món đồ chơi, cái klang,tức con diều gió. (Diều của đồng bào Jarai không phất giấy, mà cài một thứ lá nhẹ vào khung nan).

Hỏi thăm một số người Jarai về các trò tiêu khiển, họ ngẫm nghĩ rồi lắc đầu: Ngoài cái klang, không có gì nhiều đâu. Buồn thì xách ná đi bắn, lấy rượu ra uống, lấy cồng ra đánh, lấy kèn ra thổi v.v... Thế thôi.

Ná, rượu, kèn v.v... không hẳn là đồ chơi.

Một cuộc dò hỏi kỹ lưỡng hơn chắc chắn sẽ có những phát giác. Nhưng có lẽ dù dày công tìm tòi đến đâu cũng không mong sưu tầm được ở miền thượng du một số trò chơi phong phú như ở xã hội chúng ta: đánh bi, đánh đáo, đá cầu, đá cá, đánh nẻ, chơi cờ, chơi bạc, chạy đua, vật lộn, quần vợt, bóng bàn, bóng rổ, đá gà, bi-da v.v...

Anh bạn tên Dj... cẩn thận giải thích: "Người Jarai chúng tôi không biết chơi bời, đó là nói chuyện hồi trước. Bây giờ, khác rồi: nhiều người Thượng ở thành phố cũng thua cờ bạc xơ xác, y hệt như người Kinh... Xin lỗi!''

Lẽ ra trong trường hợp này người Kinh chịu lỗi với bà con Jarai của anh Dj... Những món chơi tai hại là của người Kinh mang đến; trước kia ở núi rừng chỉ có chiếc klang [76] hiền lành vô tội.

Con diều, có những nhà khảo cứu đã cho rằng trước tiên nó là vật dùng trong việc tế lễ. Như thế, chẳng qua nó cũng như nhiều trò chơi khác, có nguồn gốc tín ngưỡng, lễ lạc: đánh đu, khiêu vũ, kịch hát v.v... Nhưng từ cái nguồn gốc những buổi cúng tế khá phức tạp linh đình, mãi đến ngày nay tại các buôn ấp thượng du mới chỉ tách ra được có một con diều, thì sự chơi đùa ở miền núi quả có vẻ uể oải. Vì vậy, từ một làng Thượng về một đô thị, ta có cảm tưởng con người ở đây bỗng dưng trẻ ra, ham chơi, ham nghịch, nhộn hơn... Trải qua nhiều nghìn năm, con người từ thái độ trịnh trọng, luôn bận tâm về lễ bái, đã tiến đến một thái độ lêu lổng, mãi bận rộn về... giải trí!

Các môn tiêu khiển đều giết thì giờ. Thực ra ở cuộc sống các xã hội bán khai người Thượng có nhiều thì giờ thừa thãi cần giết đi hơn là ở cuộc sống hối hả của chúng ta ngày nay. Thế mà chúng ta có được chút nhàn rỗi nào lại không chịu nổi, phải lấp kín cho bằng mới nghe: chưa kể những hạng đại phú vung tiền như điên vào các cuộc tiêu khiển, ngay đến thành phần kiếm sống qua ngày như hạng chị em ta, hễ có hơi thong thả một chút là hầu hết đều vùi đầu vào chiếu bạc. Không thế không chịu được. Người cổ sơ thành ra có sức đương đầu bất động với khối thì giờ thừa thãi hơn chúng ta bây giờ.

Như vậy, trình độ văn minh được đánh dấu bằng một tâm lý càng ngày càng nóng nảy sốt ruột trước dòng thời gian, bằng các món đồ chơi mỗi lúc mỗi nhiều thêm chăng?

Chúng ta mong chuyện ấy hoàn toàn sai lầm. Không phải vì ý tưởng ấy có vẻ giễu cợt các cố gắng của loài người: nhân loại lớn lao đủ sức chịu đựng mọi trêu chọc nhảm nhí. Chỉ vì ý tưởng nọ khơi động đến một chỗ hơi "yếu" của riêng chúng ta. So với người Tàu, với một số dân tộc Tây phương, chúng ta hình như có ít trò chơi quá.

Đánh cờ là trò thật siêu: người Âu, người Tàu, người Ấn Độ cùng tranh nhau làm cha đẻ ra cờ. Ta không đẻ ra cờ; mà các lối đánh bạc đang phổ biến thịnh hành ngay trong xã hội ta, ta cũng không tự mình nghĩ ra được bao nhiêu, phần nhiều là du nhập từ ngoài. Bài cẩu, tổ tôm, tài bàn, tam cúc v.v... mang nguyên danh tính Tàu. Ít-xì, xì- lát v.v... hãy còn gốc Tây rành rành. Thật là của ta, chỉ có vài ba món đơn giản: xóc đĩa, bung đôi… và một thứ bài hình thức thô sơ bài tới, bài chòi.

Cờ bạc không thể là một vinh dự của bất cứ dân tộc nào. Lấy cái chỗ ít trò cờ bạc làm một lý do lo lắng, chắc chắn là điều lố bịch. Tuy nhiên, sau những ngày thơ thẩn bên cạnh các đồng bào thượng du đạo mạo, nhìn cảnh sống nghiêm chỉnh mà buồn tẻ của họ, ta khó xua đuổi ít nhiều áy náy về tính cách nghèo nàn trong các thú chơi ở ta trước ngày tiếp xúc với Tàu, với Tây. So với người Thượng, ta phong phú; so với Tây, Tàu, ta nghèo nàn: tình trạng ấy có ý nghĩa gì chăng?

Nếu nó không có nghĩa gì ráo thì hay quá. Còn nếu nghèo nàn là tốt thì thượng du hơn ta, phong phú là tốt thì Tây Tàu lại hơn ta. Nghĩa nào cũng không làm ta hài lòng.

6-1972