Trong trường hợp tiếng cá, ngôn ngữ đã gợi ý những suy đoán về một khía cạnh trong cuộc sống kinh tế của tổ tiên chúng ta và của nhiều dân tộc khác trên cùng dải đất Đông Nam Á xưa kia.

Suy đoán như thế không thể không nguy hiểm. Chẳng hạn trong các thứ tiếng Bahnar, M'Nông, Mạ, thì "rẫy" đều được gọi chung là mir cả, "ăn" đều được gọi chung là sa cả. Tốt quá, chúng ta sắp sửa kết luận về sự gần gũi giữa ba ngôn ngữ này. Nhưng kìa, "đi" thì M'Nông nói hán, người Mạ nói lot, người Bahnar nói bỗk ! Ô hay, tại sao ăn thì giống nhau mà đến khi đi lại hoàn toàn khác nhau, chia rẽ nhau?

Lại chẳng hạn Việt Nam ta gọi lá, người Chàm gọi hala, người Rhadé gọi hla v.v... Được lắm. Nhưng đến "cây" thì mỗi đàng nói mỗi khác.

Lại nữa, Việt gọi đất, Mạ gọi tiah, M'Nông gọi neh, Bahnar gọi teh... Nghe gần nhau lắm. Nhưng hỡi ôi, khi nói đến trời thì Mạ bảo là tơngai, M'Nông bảo là nar.

Vì sao đi không được như ăn, cây không được như lá, trời không được như đất? Những rắc rối đó, kẻ phàm tục không nên lao vào, hãy dành cho các tay chuyên môn. Những tay này chịu khó lần dò, chắc chắn có ngày sẽ phát giác ra lắm điều bất ngờ về những liên hệ phức tạp, phiền toái mà sâu xa, giữa các dân tộc anh em trên đất nước ta.

Vậy kẻ phàm tục khôn ngoan lẽ ra nên dựa cột đứng ngoài. Nhưng kẻ phàm tục đôi khi không dễ dàng giữ được thái độ khôn ngoan trước một vài cám dỗ mạnh mẽ.

Ở đây, sự cám dỗ là cái mặt.

Đối với các bộ phận nhân thể, nhiều sắc dân ở Cao Nguyên vẫn mượn ngôn ngữ của nhau để gọi: cái "lưng" thì người Jarai, Bahnar, Sédang đều gọi là tơneo; cái "ngực", người Jarai, Bahnar đều gọi là rơtơh; cái "đầu", người Rhadé, người Sédang, người Jarai cùng gọi là ko, người Chàm gọi ako... Những tiếng ấy không có gì gần giống với tiếng Việt Nam.

Nhưng đến cái mặt, thì người Mạ, người Bahnar, người M'Nông đều dùng hẳn tiếng Việt, người Sédang dùng một tiếng tương tự là ma. Như vậy phải chăng trước khi tiếp xúc với người Kinh, nhiều sắc dân thiểu số ở ta chưa có tiếng dùng để chỉ cái mặt? Họ đã có những tiếng chỉ từng lỗ mũi, con mắt, cái tai v.v..., nhưng cái mặt thì chưa.

Trường hợp bất thường trong ngôn ngữ này ngộ nghĩnh vì nó có chút phù hợp với một đặc điểm trong lối điêu khắc của các sắc dân thiểu số Cao Nguyên.

Một họa sĩ miền Bắc, ông Nguyễn Phi Hoành, nhận xét rằng ở các sắc dân Sédang, Jarai v.v... có thứ nghệ phẩm đặc sắc là những tượng gỗ để chung quanh mồ mả. "Chỗ lý thú trong tượng này là quan niệm về tạo hình của đồng bào. Hình dáng thân người và tay chân thì rất đơn giản không có gì lạ: chỉ có cái mặt là đáng chú ý. Cũng như nhiều dân tộc ở châu Phi, đồng bào Jarai, Sédang v.v... không nhìn vào hình khối của khuôn mặt mà chỉ thấy chi tiết như mắt, mũi, miệng trên một nền bằng có chu vi theo khuôn mặt: do đó đầu người giống như một phù điêu cắm trên thân là tượng tròn".

Mặt đã không có trong tiếng nói, lại không có trên tượng người. Vậy, những đồng bào thiểu số ấy trông không thấy cái mặt, nghĩ không ra cái mặt.

Trông không thấy? Không thể bảo giữa người Kinh và những người Thượng ấy có sự hơn kém, sự khác biệt về thị giác. Thực ra, đây là chuyên nhận thức, quan niệm. Sở dĩ không thấy được là vì không quan niệm được cái mặt.

Mà cái mặt nó có là gì đâu? Chân tay, mũi, miệng v.v..., chúng là những bộ phận cụ thể; còn cái mặt, cái ót, cái gáy, cái màng tang (thái dương) v.v... thì đó chỉ là những phía, những khu vực khác nhau của một vật cụ thể là cái đầu mà thôi. Đối với đầu thì mặt chỉ là một phía; đối với lỗ tai, con mắt, cái mũi..., mặt chỉ là một cái nền. Có tên gọi cũng được, không có tên gọi cũng được. Nó không phải là một bộ phận riêng rẽ, độc lập. Để tách rời cái gọi là khuôn mặt khỏi cái khối cụ thể là đầu người, phải có một cố gắng trừu tượng hóa. Một cố gắng trong sự quan niệm, suy tưởng; không phải một cố gắng của thị giác để nhìn cho rõ.

Một số dân tộc thiểu số ở ta, nhiều dân tộc khác ở châu Phi không biết có khuôn mặt, một cái sờ sờ trước mắt, như thế phải chăng là ở một trình độ nào đó, khả năng trừu tượng hóa chưa phát triển đủ để khiến con người nhận ra cái mặt? Nếu có vậy, trình độ khả năng này hình như cũng không cần cao lắm: người Việt ta, người Chàm, người Tàu v.v... đều có tiếng riêng để gọi cái mặt từ xa xưa; khi tiếp xúc nhau thì bên nào bên ấy đều đã có sẵn, không cần mượn của nhau. Một số sắc dân Thượng ở Cao Nguyên cũng đã có tiếng riêng để chỉ cái mặt.

Dù sao, suy diễn đến thế đã là chuyện phiêu lưu, rất đáng ngại.

10-1971