Đi Bảo Lộc về, nhớ Bảo Lộc bằng mũi; đi Đà Lạt - Gia Nghĩa về, nhớ bằng từng thớ thịt của bắp chân.

Thành phố Bảo Lộc phảng phất mùi hoa ngâu, hoa sói, hoa lài; bàng bạc trong không khí cái mùi thơm nhẹ nhàng của các chất hương liệu dùng ướp trà. Trên một chuyến xe lướt ngang qua Bảo Lộc, du khách cũng đủ thì giờ để đón nhận chút kỷ niệm qua khứu giác; ở chơi Bảo Lộc một đêm trăng, ngồi giữa một khu vườn trong bao nhiêu khu vườn của Bảo Lộc nhiều cây rậm rạp xanh tốt - những cây a-vô-ca-chê, cây quýt, cây mận, cây mít v.v... - lại càng khoan khoái vì cái mùi thơm phả đậm trong không khí sũng ướt ban đêm, mùi thơm tươi mát vì hoà hợp vào mùi lá cây tươi. Ngồi như thế để bàn lan man về những cái hình ngộ nghĩnh: con heo rừng, con gà, con nai... mà cô gái Kohor láng giềng vẫn dệt thuộc lòng vào tấm vải may ùi, về cảnh lá đổ tung bay tơi bời trong trận gió mạnh ban chiều, về mùi vị thịt cheo với uýt-ky, con cheo bị chó đuổi cắn vừa lượm được trên đồi chè ban sáng v.v...

Thế rồi rồi Bảo Lộc ra đi; ngoái về các kỷ niệm cũ: thịt cheo, lá rừng trong gió, văn hóa Kohor, đêm trăng v.v... trên tất cả đều thoang thoảng cái hương thơm tươi mát khinh thanh...

Còn Đà Lạt và Gia Nghĩa, chúng là hai đô thị bao gồm nhiều ngọn đồi. Không có đoạn đường nào là đoạn không dốc. Cho nên ở đây năm ba ngày, dạo chơi cho khắp các con đường, du khách thế nào cũng mang về trong đôi chân nhiều cảm giác rã rời, du khách ý thức thấm thía rằng tấm thân ô trọc của mình là cả một sức nặng. Về đến Sài Gòn, trong vòng một tuần lễ, trong lúc khách trèo lên thang lầu hay nằm mơ màng giữa hai giấc ngủ, thỉnh thoảng hoặc bắp chân bên trái chợt nhắc hỏi vu vơ về một con dốc ở Gia Nghĩa, hoặc bắp chân bên phải giậm giật thảng thốt hồi tưởng lại một sườn đồi ở Đà Lạt.

Về hơn một phương diện, Đà Lạt với Gia Nghĩa là hai đô thị anh em: Gia Nghĩa cũng đồi cũng dốc, cũng khí hậu mát, cũng phong cảnh đẹp, cũng muốn là một thành phố du lịch như Đà Lạt. Nhưng Gia Nghĩa muốn mà chưa thành.

Một người địa phương tiết lộ, đầy hãnh diện:

- Hồi đó, khu này đâu được phép cất nhà? Cả cái thung lũng này tính biến thành một cảnh hồ đó, ông ơi. Xây cái đập chận ngang quãng sông Dak Nong này lại, thế là có một hồ nước lớn ở giữa thành phố. Lớn và sâu hơn hồ Vịt bên kia nhiều, ông tưởng tượng coi, đẹp chớ: trên hồ thì du thuyền, quanh bờ hồ cho cất mấy cái khách sạn, sớm chiều sương tỏa...

- Thế thì đẹp lắm.

- Ấy, đâu phải chỉ có vậy? Ông đã đi thác Bukhol chưa? Chưa hả? Phải, đáng tiếc, bây giờ không mấy an ninh. Hồi đó, thác Bukhol cũng có chương trình chỉnh trang. Thác Bukhol, tôi cam đoan với ông không thua bất cứ thác nào khác...

- Tôi tin.

- Vả lại ở nơi nào giữa thành phố có được mấy chục mẫu cam, quýt, nhãn, xoài như ở đây? Hả? Toàn giống chọn lọc. Vườn Ương bên kia con suối Dak Ut đó. Bây giờ tan hoang, nhưng hồi đó...

- Hồi đó là?

- Hồi ông Ngô Đình Diệm. Ông Ngô hứa hẹn sẽ xây dựng Gia Nghĩa thành ra một trung tâm du lịch. Như Đà Lạt.

- Như Đà Lạt?

- Nghĩa là đại khái thế, nhưng không hẳn thế. Đà Lạt dành cho du khách tư bản, ngoại quốc; Gia Nghĩa dành cho khách trung lưu, quốc nội. Công tư chức chẳng hạn, mỗi kỳ nghỉ phép có thể lên đây chơi. Khí hậu dễ chịu lắm ông ơi.

- Tiếc nhỉ. Dự ước không thành. Hẳn là dân trên này mến tiếc ông Ngô?

- Mến tiếc? Không dám đâu! Nói thế sái đường lối quá. Tuy nhiên, thưa ông ngày nào dân chúng đến đây làm ăn còn kiếm đủ miếng cơm manh áo, còn thiết tha với miền đất mới khai phá này thì vẫn còn...

Ông bạn địa phương lại lo bị sái. Ông ta loay hoay một chút, rồi không đủ kiên nhẫn, vụt bỏ ngang. Lát sau, nói bâng quơ:

- Hồi đó, toàn tỉnh này 52 nghìn dân. Năm sáu mươi sáu, còn lại chừng 28 nghìn. Bây giờ tăng dần lên trên ba chục nghìn. Bắt đầu khá rồi đó ông.

* * *

Gia Nghĩa bây giờ chỉ là cái phần nổi lên trước mắt của một băng sơn. Đừng chê là nhỏ đấy nhé: phần lớn nhất của nó, khối mênh mông đó nằm trong... dự ước. Nằm nguyên trong dự ước, trong những câu chuyện trò nhắc nhở hàng ngày của dân chúng địa phương, từ "hồi đó" đến giờ, nằm nguyên không hao mòn suy suyển.

Những ước mơ của chuột và người mặc dù không thành và chính vì không thành, đã tạo cho Gia Nghĩa cái bản sắc riêng. Gia Nghĩa đáng viếng một chuyến lắm, không phải vì hồ nước Dak Nong, vì thác nước Bukhol v.v... mà là vì để được chứng kiến ở đây một thế kỷ hai mươi thản nhiên sống chung bên cạnh thế kỷ thứ năm thứ bảy. Ở đây ăng-ten ti-vi mọc bên những nóc nhà sàn thiểu số, ở đây đứng trên thềm chợ nhìn xuống thấy ngọn khói đốt rẫy tỏa oằn oèo, chiều chiều một đoàn người Thượng từ các rẫy lân cận đi làm về, với gùi trên lưng, với con voi theo sau... Thỉnh thoảng cả đoàn người và voi nép tránh vào lề nhường đường cho một chiếc ô-tô vượt qua...