Nếu trong địa hạt sinh lý con người bị dục vọng cá nhân ràng buộc đưa họ vào tham lam, tạo những hành động chênh lệch trên cán cân xã hội thì địa hạt tâm lý, con người lại nuôi dưỡng trong ý thức mình những ý hướng để đạt đến kết quả do khả năng dục vọng thúc đẩy. Vậy tâm lý là nguồn ý thức, là khả năng bảo vệ mọi hành động của người.

Người bình dân chẳng những chống lại hành động bất bình đẳng, mà còn chống cả những ý thức bất bình đẳng nữa. Vì vậy mọi hiện tượng phát xuất trong lãnh vực tâm tư con người cũng được họ chú ý đến một cách khắc nghiệt.

Người thì chẳng đáng đồng chì,

Ba hồn chín vía đòi đi võng đào.

Hoặc :Chích chòe mà đậu cành sòi,

Chuột chù trong ống đòi soi gương Tàu.

Họ châm biếm tất cả mọi ý tưởng chênh lệch, thiếu thực tế. Sở dĩ con người hiểu được lẽ sống là biết và chịu nhìn thẳng vào thực tế. Thường thường dục tính làm cho ý thức con người mù quáng không nhận ra chủ quan và đối vật. Khi đã không thấy rõ chân tướng của giá trị tất phải lầm lạc, lao minh vào ảo vọng. Cũng như họ bảo :

Mèo lành ai nỡ cắt tai,

Gái hư chồng bỏ, khoe tài nỗi chi !

Tâm lý con người chẳng mấy khi chịu nhìn vào sự thực. Dù có hư hèn đến đâu, chẳng bao giờ họ chịu nhìn nhận. Họ thích những cái tốt, mà không chịu cái xấu. Đó cũng chính là lòng tham lam, là trạng thái hão huyền. Xã hội loài người sở dĩ đưa đến chỗ bất công là do bắt nguồn ở ý thức ham chuộng sự hão huyền ấy. Người bình dân là kẻ thực thà, mộc mạc, họ thấy rõ lòng họ hơn những lớp người khác. Chính vì vậy mà họ chống đối lại mọi tâm tư phù phiếm, trái với thực tế.

Thật ra, không phải họ an phận, thiếu tinh thần đấu tranh để cầu tiến bộ. Nhưng ý thức đấu tranh để tiến bộ không phải dựa trên ảo vọng mà phải bằng thực tế. Bởi vậy, đối với những kẻ hư hèn vẫn bị họ châm biếm như :

Cô kia má tợ hòn than,

Nằm đâu ngủ đấy lại toan chê chồng.

Hoặc :Chè la chè lẩy,

Con gái bảy nghề.

Ăn vụng là một,

Dựa cột là hai,

Giỡn trai là ba,

Ăn quà là bốn,

Trốn việc là năm,

Hay nằm là sáu,

Láu táu là bảy.

Thì rõ ràng chúng ta thấy quan điểm nhân sinh của họ không phải tiêu cực, không cầu tiến. Họ chỉ bất mãn đối với cái gì không thực tiễn, giả dối, lừa bịp, phỉnh phờ, gieo vào cuộc sống xã hội một ý thức giả tạo. Đáng lẽ phải tự đấu tranh cho bản thân, thì lại không làm, mà đi đổ lỗi cho kẻ khác.

Múa vụng chê đất lệch,

Chân đi lệch thệch lại chê đất thấp cao.

Chính ý thức dùng cái nhược điểm của kẻ khác bào chữa cái nhược điểm của mình mới là ý thức tiêu cực, mà người bình dân thời xưa đã chê trách.

Người bình dân thích cái gì thực tế, không khoe khoang. Vì thế những hành động se sua, ý nghỉ bướng bỉnh, lời nói khoác lác đều bị họ đưa ra làm trò cười trong cuộc sống cả.

Chì khoe chì nặng hơn đồng,

Sao chì chẳng đúc nên cồng nên chuông ?

Trăng rằng trăng chẳng nguyệt hoa,

Sao trăng chứa Cuội trong nhà hỡi trăng ?

Trăng khoe trăng tỏ hơn đèn,

Cớ sao trăng phải chịu luồn đám mây ?

Thúi tai, hôi nách rình rình,

Chẳng ai hỏi đến cậy mình chính chuyên.

Nhưng, nếu họ đem những ý thức khoác lác làm trò cười cho cuộc sống thì họ cũng không từ bỏ châm biếm những kẻ lừ đừ, khờ khạo dễ bị lừa phỉnh hoặc những kẻ tự ép mình an phận dưới mọi áp bức của xã hội.

Chê tôm ăn cá lù đù,

Chê thằng ỏng bụng, lấy thằng gù lưng.

Chuột chê xó bếp không ăn,

Chó chê nhà dột ra nằm bụi tre.

Ngẩn ngơ như chú bán gà,

Tiền rưỡi không bán, bán ba mươi đồng.

Bắc thang lên hỏi ông trời.

Tiền đem cho gái có đòi được không ?

Tóm lại, trong lãnh vực cực tâm lý, người bình dân vẫn chống lại mọi ý hướng cực đoan. Quan niệm nhân sinh của họ đi vào trung đạo, nghĩa là muốn cho cuộc sống con người bao giờ cũng với mức thăng bằng không thiên lệch. Ý thức đấu tranh của họ hướng vào mục tiêu ấy.