Tuy nhiên guồng máy xã hội là sản phẩm của khối óc con người. Nếu tâm tư con người luôn chống đối trạng thái chênh lệch và bất công đã đưa đến trạng thái ràng buộc và mâu thuẫn trong xã hội, thì khối óc con người luôn luôn tìm kiếm những mánh khóe thăng bằng giả tạo để phỉnh phờ và duy trì sự bất công ấy. Nhưng bất công càng được duy trì thì sức mâu thuẫn chất chứa càng nhiều và xã hội loài người tiến dần đến chỗ biến động và hỗn loạn.

Trạng thái biến động trong xã hội lại đi từ tiệm tiến đến bột phát.

Tiệm tiến là khi mâu thuẫn của lẽ sống còn nằm trong tâm tư con người và phát lộ bằng những ưu tư, thắc mắc. Ví dụ như :

Thế tình chuộng lạ tham thanh,

Bên khinh bên trọng ra hình xấu chơi.

Hay : Khi vui thì vỗ tay vào,

Đến khi hoạn nạn thì nào thấy ai.

Hoặc : Khó khăn thì chẳng ai nhìn,

Đến khi đỗ trạng chín nghìn anh em.

Những thắc mắc trong tâm tư con người chính là ý thức biến động. Nó đi từ bất mãn cá nhân chất chứa vào lòng xã hội để hun đúc trong xã hội một năng lực phản ứng bằng tính chất bột phát. Cho nên, các nhà chính trị học lỗi lạc muốn nghiên cứu một thể chế xã hội ấy tồn tại lâu hay mau, đều căn cứ vào trạng thái biến động của tâm tư người dân trong thể chế ấy. Khi trạng thái biến động của tâm tư người dân đã dung nạp vào lòng xã hội một dung lượng khả dĩ chống lại cơ cấu tổ chức chính trị thì xã hội bắt đầu chuyển mình vào thời kỳ hỗn loạn.

Trở lại trạng thái biến động của tâm tư người bình dân thời xưa, chúng ta thấy mọi thắc mắc của họ đối với cuộc sống chỉ nhắm vào mục tiêu sang bằng mọi chênh lệch, bất công trong nền chính trị và kinh tế phong kiến. Bởi vậy, chúng ta thấy họ đả kích những trạng thái xu nịnh, ham giàu và ỷ thần cậy thế. Ví dụ :

Chớ thấy em bé nhà nghèo,

Đến khi nước lụt bèo trèo lên trên.

Trời làm một trận lăng nhăng,

Ông hóa ra thằng, thằng hóa ra ông.

Nhà giàu trồng lau ra mía,

Nhà nghèo trồng củ tía ra củ nâu.

Điều đặc biệt, người bình dân thời xưa tuy ở vào thế hệ bán khai, nhưng tâm tư họ đã nhận thức được xã hội loài người như mọi hiện tượng trong vũ trụ đều là những trạng thái biến động, luôn luôn đổi dời, không phải đứng yên một chỗ.

Quan niệm ấy biểu lộ trong nhiều câu ca dao như :

Ngồi đêm trông bóng trăng tàn,

Muốn đoan với Nguyệt mà than một lời.

Nguyệt rằng vật đổi sao dời,

Thân này vẫn để cho người soi chung.

Căn cứ vào trạng thái đổi dời của vũ trụ, họ quan niệm con người và xã hội loài người cũng thế. Họ bảo :

Trời còn khi nắng khi mưa,

Ngày còn khi sớm, khi trưa nữa người.

Hôm nay tụm bảy tụm mười,

Ngày mai tan tác mỗi người một nơi.

Khi bé đùm bọc lấy nhau,

Đến khi cả lớn ai giàu nấy ăn.

Nhìn đời là một hiện tượng tạm bợ, người bình dân đã dùng quan niệm ấy để an ủi cuộc sống khổ cực của mình. Họ cho rằng những khổ cực trước mắt chẳng qua là chuyện tạm thời. Mọi vật sẽ đổi thay, và sự thay đổi ấy sẽ đưa kiếp sống của họ đến chỗ huy hoàng. Bởi vậy, họ thường an ủi cảnh khổ của họ bằng những ý niệm như :

Mấy ai giàu ba họ ?

Mấy ai khó ba đời ?

Và có khi họ lại bằng lòng với cảnh ngộ rày đây mai đó của họ trong việc làm ăn khổ cực, như :

Chồng chài, vợ lưới, con câu,

Sông Ngô bể Sở biết đâu là nhà ?

Hoặc : Măng chua nấu với ngạnh nguồn,

Sự đời đắp đổi khi buồn khi vui.

Ý thức cho đời là một trạng thái đổi thay, chẳng những là nguồn an ủi đối với người bình dân trong cảnh sống kham khổ mà còn đem cho họ một niềm tin để họ vững lòng tranh đấu, cải tiến xã hội nữa.