Nói đến chính trị tức là nói đến chế độ xã hội, nói đến giai cấp thống trị và bị trị. Từ xưa đến nay thế giới loài người đã trải qua không biết bao nhiêu chế độ, nhưng không một chế độ nào hoàn toàn đem đến sự bình đẳng cho loài người. Bởi vậy, chế độ chính trị vẫn luôn luôn là công cụ của một lớp người. Và cũng vì lẽ ấy mà xã hội loài người luôn luôn có lớp người bình dân. Nói một cách khác, người bình dân là sản phẩm của guồng máy cai trị, họ thường xuyên phải nhận lấy sự ruồng rẫy, phũ phàng, bất công do chế độ xã hội gây ra. Do đó, cuộc sống của họ là phải đem hết sức lực dồn vào con người để chịu đựng.

Nói chung, trước qui luật mâu thuẫn của thiên nhiên, con người cũng như mọi sinh vật khác, tất cả đều phải có một sức chịu đựng để tự tồn, nhưng đối với người bình dân thì sức chịu đựng của họ lại bị dồn nén thêm một lần nữa trước qui luật cạnh tranh của xã hội.

Xã hội bắt buộc họ đem sức lực phụng sự cho đời sống mọi người, đồng thời lại không cho phép họ đòi hỏi những quyền lợi của họ. Tuy nhiên, họ vẫn là con người. Họ cần phải sống.

Ảnh hưởng chính trị đã đem đến cho họ đức tính cần cù, nhẫn nại. Cho nên, họ quan niệm rằng :

Có khó mới có miếng ăn,

Không dưng ai dễ mang phần cho ai.

Có vất vả mới có thanh nhàn,

Không dưng ai dễ cầm tàn che cho.

Họ dùng sức lao động để tự tồn, và dùng sức nhẫn nại để chống lại mọi sự bắt nạt, bất công trong đời sống xã hội con người.

Thật vậy, xã hội loài người lúc nào cũng tràn đầy những bất công, mà con người muốn chống lại nó chỉ có hai cách : một là phản đối trực tiếp, hai là nhẫn nại chịu đựng ; mà con người bình dân chính là kẻ đã chọn phương thức thứ hai. Bởi lẽ, đối với họ, sự khổ cực vật chất đã quá nhiều, nắng mưa sương gió đã quen với thân xác họ rồi, họ đã từng rưới những giọt mồ hôi trong lúc đói khát để hoàn thành một luống cày, một thửa ruộng, cho nên, đối với tinh thần họ trước mọi áp bức, bất công về chính trị cũng không lấy gì làm đau khổ lắm.

Con người khi đã chịu đựng quen những đau khổ, dù chồng chất thêm khổ đau, thì đồng thời cũng làm cho bản năng của họ thêm cường độ chịu đựng. Tính chất chịu đựng hay nhẫn nại một phần lớn ảnh hưởng vào địa vị xã hội thấp kém của họ, khiến họ trở thành lớp người dễ dãi, chất phác, vị tha hơn vị kỷ.

Để diễn tả tính chất đặc thù của người bình dân Việt-nam, ông Toan Ánh có một đoạn trong quyển Làng xóm Việt-nam do Nam-chi tùng thư xuất bản năm 1968 :

« Đời sống người dân quê vất vả, cực nhọc, nhưng nhờ sự tương trợ với tinh thần tương thân, tương ái giữa mọi người, sự vất vả cực nhọc này như giảm bớt được nhiều. Người trong lòng lúc nào cũng như sẵn sàng giúp đỡ lẫn nhau từ việc nhỏ tới việc lớn, về tinh thần cũng như về vật chất.

Một nhà đến buổi ăn thiếu chút muối ư ? Nhà đó có thể xin ngay nhà hàng xóm một cách rất dễ dàng. Có thể nhà đó thiếu hẳn thức ăn trong một bữa cơm vì không gặp phiên chợ, và trong nhà không có sẵn đồ ăn dự trữ ! Cũng không sao, một nhà hàng xóm có thể sẵn sàng giúp đỡ mấy quả cà, dĩa mắm để nhà này dùng tạm trong bữa cơm. Và cũng thế, nếu nhà thiếu muốn, sang ngay một nhà khác trong xóm, xin mấy cây rau, nhà hàng xóm sẽ vui lòng mời người thiếu tới vườn rau nhà mình tự nhổ lấy số rau cần thiết cho bữa cơm.

Và nếu một nhà, bố mẹ đi vắng, đến bữa cơm, các con ở nhà chưa có gạo thổi, nhà hàng xóm biết, họ sẵn sàng cho vay số gạo cần dùng để các em thổi cơm.

Trong làng, có một nhà có chai mật ong tốt, có thể chữa được các chứng bệnh cảm của trẻ em, thế là người làng mỗi khi trong nhà có trẻ bị cam răng, tưa lưỡi, họ đều mang chén tới xin, và nhà có của không hề bao giờ từ chối. Con người cũng như con mình, mình sẵn có, người thiếu thốn, tại sao mình lại không giúp.

Đây chỉ nói về những việc nhỏ. Việc nhỏ giúp nhau được thì việc lớn người ta cũng giúp nhau.

Trong xóm có một người bị cháy nhà ư ? Cả xóm sẽ cùng xô lại cứu chữa, người xách nước, người dọn đồ, và có thể nói được rằng sự hôi của chẳng bao giờ xảy ra.

Một nhà có một con lợn sổng chuồng chạy ra đường ư ? Lập tức có vài người giúp chủ nhà đón bắt ngay con lợn lại.

Một người vô ý bị ngã xuống sông chăng ? Người làng lập tức hè nhau lội xuống vớt, và khi vớt được lên, mỗi người một tay, cùng nhau lo cứu chữa nạn nhân.

Và còn rất nhiều trường hợp, sự giúp đỡ của dân làng bao giờ cũng tận tình, và không hề ai nghĩ đến đền công của những người được giúp đỡ.

Một người nhận được một giấy quan đòi, không biết chữ, lập tức có người biết chữ đọc giùm.

Về mặt tinh thần, sự giúp đỡ của dân làng càng rất đáng quí.

Một người không may bị oan ức một điều gì, dân làng tìm cách minh oan, và nếu không được thì cũng có sự an ủi đương nhân.

Sự tương trợ nhiều khi là một sự đồng lần. Thí dụ, trong dịp Tết đến, nhà nào cũng có gói bánh chưng ăn Tết. Ngày hôm nay nhà này gói bánh, ba bốn người khác tới giúp. Và ngày mai ngày mốt, đến nhà người khác gói bánh, thì lại cũng được sự giúp đỡ như vậy, của những người mình đã giúp và của cả những người khác nữa.

Ở trong làng, nhà này đi vắng, gởi nhà người hàng xóm là chuyện thường, và người hàng xóm khi đã nhận giữ nhà họ, thường cho người nhà, hoặc con cái sang trông nhà giúp người đi vắng. Có khi người ta gởi nhau cả con cái, và người nhận giúp, họ trông nom con cái người như chính con cái họ.

Tình tương thân tương ái giữa người làng còn thể hiện trong sự trao biếu lẫn nhau.

Một người đi chơi xa về, có quà cáp, ngoài việc kính biếu bố mẹ, thường biếu cả hàng xóm láng giềng. Hoặc trong nhà có cây ăn quả, khi quả chín, người ta thường mang biếu hàng xóm láng giềng.

Và trong dịp lễ bái, có làm xôi, nấu chè, người ta cũng không quên làng xóm lân cận.

Khi có việc gì có thể có lợi, người ta đều mách nhau. Tính ích kỷ thật là ít có đối với người dân quê… »

Với bài khảo cứu trên của ông Toan Ánh về tính chất tương thân tương ái của người bình dân Việt-nam, chúng ta không lấy gì làm lạ khi họ là lớp người tận cùng trong xã hội, họ cần phải giúp đỡ nhau, thương mến nhau để sống, để chống lại mọi bất công đang phủ trùm lên đầu họ. Ai cũng phải công nhận rằng những người cùng một hoàn cảnh, một tâm trạng thường thương mến hơn. Người bình dân thời xưa đã cảm thấy điều đó. Họ bảo :

Giốc bồ thương kẻ ăn dong,

Vắng chồng thương kẻ nằm không một mình.

Chỉ có những người đã nếm mùi đắng cay đau khổ mới thương những kẻ bị đau khổ, đắng cay. Cho nên, lòng thương người cũng chính là lòng thương mình.

Một vị thầy tu, sở dĩ có lòng bác ái, vị tha, chẳng những họ thông hiểu nguyên lý về lẽ sống của con người, mà chính họ cũng là kẻ đã từng bị khổ đau vì lẽ sống.

Một nhà trọc phú không biết thương kẻ nghèo khó chính vì họ chưa nếm mùi đau khổ, và chính lòng họ cũng chẳng bao giờ nghĩ rằng mình có thể bị khổ đau như vậy.

Cho nên, lòng tương thân tương ái là một tình cảm phát xuất trong khổ đau, trong thực trạng đời sống con người. Các nhà đạo đức học đã dùng nó để phát huy lẽ sống, chống lại dục vọng con người.