Về phục sức đối với người phụ nữ bình dân thuở xưa có lẽ nhiều điểm khác biệt với thế hệ chúng ta ngày nay.
Thời xưa, nói đến đàn bà là nói đến khăn và yếm. Có lẽ hai món trang phục ấy là căn bản cho nguồn thẩm mỹ của họ.
Vậy trước nhất, chúng ta thử tìm hiểu cái đẹp của khăn và yếm :
- Cái khăn :Cái khăn là dùng để đội đầu trùm tóc, giữ cho mái tóc duyên dáng khỏi bị rối rắm. Đó là công dụng chính yếu mà người phụ nữ bình dân ưa chuộng. Với công dụng ấy, cái khăn đội đầu lần lần trở thành vật trang sức mang tính chất thẩm mỹ của nữ giới.
Người bình dân đã để ý đến chiếc khăn đội đầu của phụ nữ như một vật bất ly thân, thiếu nó, người phụ nữ không còn vẻ đứng đắn, mỹ miều nữa. Trong ca dao, họ đã có nhiều câu ca tụng cái khăn đội đầu như :
Nụ cười như thể hoa ngâu,
Cái khăn đội đầu như thể hoa sen.
Dĩ nhiên, trang sức để làm tăng vẻ đẹp của người đàn bà, nhưng mục đích của nó cũng còn phải hợp với tính chất sinh hoạt hàng ngày nữa. Người đàn bà Việt-nam sống về nghề nông, phần nhiều làm lụng vất vả, bởi vậy, lối trang sức phải gọn gàng, ít vướng bận.
- Cái yếm :Có lẽ cái yếm là vật được lưu ý nhất trong lối phục sức của người đàn bà thời xưa, nên trong ca dao đã nói rất nhiều đến cái yếm !
Thực ra, cái yếm chỉ là một vật lót mình, một mảnh vải để che ngực, nó bị khuất dưới lớp áo ngoài chỉ còn chừa hở một phần ở cổ áo. Tuy nhiên, sở dĩ nó làm tăng duyên dáng cho người đàn bà cũng chỉ vì tánh tò mò về mỹ cảm của người đàn ông.
Sự tò mò về thẩm mỹ ấy, đã đẩy nữ giới vào quĩ đạo đua tranh, và chính nữ giới lại dùng nó để thu hút cảm quan của nam giới.
Bởi vậy, chúng ta thấy có những câu ca dao dí dỏm như :
Yếm thắm mà nhuộm hoa nương,
Cái răng hạt đậu làm tương anh đồ.
Yếm thắm mà vã nước hồ,
Và đi vã lại anh đồ yêu đương.
Chỉ cần nhuộm cái yếm cho tươi, vã nước hồ cho bóng cũng có thể lung lạc được tình yêu, đủ biết tầm quan trọng của cái yếm đến bực nào rồi ! Cho nên các cô không dại gì không thi nhau sắm sửa cái yếm cho đẹp, để các chàng trai lưu ý.
Và đây, chính các chàng cũng đã mê mệt trước những chiếc yếm đẹp ấy :
Hỡi cô yếm thắm lòa xòa,
Yếm nhiễu yếm vóc hay là trúc bâu ?
Hay là lụa bạch bên Tàu ?
Người cắt cũng khéo, người khâu cũng tài.
Chẳng những đua nhau sắm những chiếc yếm đắt tiền mà các cô còn bày vẽ thêu chim, thêu hoa trên mặt yếm nữa để chiếc yếm thêm phần giá trị :
Một đàng em thêu nên nhạn,
Một đàn em mạng nên hoa,
Yếm em nay để trong nhà,
Khen thay thầy mẹ mở khóa đưa ra cho nàng.
Thẩm mỹ của người bình dân đã đặt rất nhiều trên chiếc yếm. Bởi vậy, người con gái nào lúc đi lấy chồng cũng cố xin cha mẹ một chiếc yếm thật đẹp để khỏi mất mặt với nhà chồng :
Lạy cha ba lạy một quì,
Lạy mẹ bốn lạy con đi lấy chồng,
Mẹ sắm cho con cái yếm nhất phẩm hồng,
Trước là đắc nghĩa cùng chồng,
Sau là họ mạc cũng không chê cười !
Yếm đẹp chẳng những làm mê mệt người thế tục, mà còn làm điêu đứng các nhà tu hành nữa :
Ba cô đội gạo lên chùa,
Một cô yếm thắm bỏ bùa cho sư.
Sư về sư ốm tương tư,
Ốm lăn, ốm lóc cho sư trọc đầu.
Ai làm cho dạ sư sầu,
Cho ruột sư héo, cho bầu đứt dây !
Như vậy, thử hỏi làm sao các cô gái thời xưa không xem trọng cái yếm và không xem cái yếm là vật trang sức đứng vào hàng đầu.
Ngoài cái khăn và cái yếm, người đàn bà thời xưa còn để ý đến cái nón nữa.
Cái nón tuy là vật che nắng che mưa, song không phải đứng ngoài tầm thẩm mỹ. Các cô đã dùng cái nón làm vật trang sức :
Ba cô cùng ở một nhà,
Cùng đội nón thúng, cùng ra thăm đồng.
Cái nón người bình dân thời xưa không phải như chiếc nón lá chúng ta hiện dùng, mà là loại nón thúng (có chỗ gọi nón thượng, có chỗ gọi nón cụ) cột quai thao :
Ai làm cái nón quai thao,
Để cho anh thấy cô nào cũng xinh !
Cái nón nhỏ nan
Quai vàng chí ngực
Em ham chi cái chỗ sang giàu sau cực đừng than !
Nón cụ quai tơ
Có tờ giấy đỏ
Anh ở khác tổng khác làng nào rõ bên em !
Ngoài ba món trang sức căn bản trên, người phụ nữ bình dân thời xưa cũng có đeo hoa tai, vòng vàng. Hoa tai được xem như vật quan trọng của hôn lễ, còn vòng vàng thì ít được nói đến. Cái đẹp trong lối đeo hoa tai, vòng vàng chỉ còn lưu lại một ít trong các câu ca dao như :
Một mai thiếp có xa chàng
Đôi bông thiếp trả, đôi vàng thiếp xin.
Tai nghe lệnh cấm hoa tai
Em đeo hoa lý, hoa lài cũng xinh.
Về phương diện ăn mặc của người đàn bà bình dân thời xưa, chúng ta có thể gồm vào mấy câu sau đây :
Con gái đương thời đã nên con gái
Cái áo em mặc chải chải hoa hồng
Trong yếm đại đồng, chuỗi xe con toán
Cái quai dâu chạm em đội trên đầu
Cái nhôi dâu gấp quấn vào đỏ chói
Lỗ miệng em nói có hai đồng tiền
Như cánh hoa sen những ngày mới nở
Khi em đi chợ, có kẻ gánh gồng
Anh đứng anh trông, má hồng đỏ thắm
Anh đứng anh ngắm, đẹp đẽ làm sao !
