Ủy viên Ban Chấp hành Trung ương, Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp kiêm Cục trưởng Tổng cục Khai hoang Nông nghiệp Quốc gia, Phó tổ trưởng Nhóm tiểu đồng chí tri thanh Quốc vụ viện Lỗ Điền, lúc này đang dẫn đầu đoàn điều tra Trung ương gồm năm người vất vả vượt cạn hơn nửa tháng trời giữa chốn núi rừng cận nhiệt đới trùng điệp ở biên cương Điền Nam.

Chỉ trong hơn mười ngày, tai nghe mắt thấy, sự lạc hậu và tình trạng hỗn loạn của các nông trường biên cương thực sự khiến người ta giật mình kinh hãi.

Tại Cầm Lãm Bá, nơi phát sinh cuộc đại bãi công, các tri thanh đã nấu một bát canh cá tươi để chiêu đãi các vị lãnh đạo từ Bắc Kinh đến.

Bát canh cá tươi chỉ có nước chứ không có cá, vị đắng chát, tanh nồng xộc lên mũi.

Hóa ra các tri thanh đã nhặt những hòn cuội mọc đầy rêu xanh dưới suối bỏ vào nồi nấu canh, mà đội trưởng thì quanh năm thiếu rau xanh, người ta ít nhất phải ăn loại "canh cá tươi" như thế này trong suốt một nửa thời gian của một năm.

Ở nông trường này, người ta còn dẫn phó bộ trưởng đi tham quan nhà ở của tri thanh.

Đó là những căn nhà tranh thấp ẩm thấp, mái nhà ngập màu đen, thủng rất nhiều lỗ, ở góc tường và dưới gầm giường trong nhà lại mọc lên từng cụm nấm dại trông rất oai vệ.

Tự hỏi lòng mình, mười năm đã trôi qua, các điều kiện sinh tồn cơ bản của thanh niên tri thức: mặc, ăn, ở, đi lại đã nhận được sự bảo đảm đáng có chưa?

Tại một nông trường nào đó ở Điền Nam, đoàn điều tra được dẫn vào một dãy nhà tranh, sững sờ nhìn thấy trong mỗi căn nhà tranh lại có đồng thời hai cặp hoặc nhiều hơn các nam nữ tri thanh sinh sống chung.

Tỷ lệ tri thanh sống thử chưa kết hôn và mang thai sinh con ngoài giá thú tại nông trường này đã đạt hơn một nửa tổng số tri thanh.

Nhưng họ quyết không chịu kết hôn chính thức, bởi vì làm như vậy sẽ cắt đứt con đường trở về thành phố.

Không đường ô tô, không đèn điện, không giải trí, không đời sống văn hóa.

Cuộc sống nguyên thủy giống như ngọn núi lớn giam hãm con người lại, một năm xem phim hai lần, lại còn phải đi bộ mấy chục dặm đường núi.

Tại nông trường Mãnh Lạp, một nhóm tri thanh cởi áo sơ mi ra, để lộ những vết sẹo chằng chịt khắp cơ thể, đó là kỷ niệm suốt đời của thời kỳ binh đoàn chuyên chế dã man.

Các số liệu thống kê cho thấy, tỷ lệ thương tật và bệnh tật trong giới tri thanh cao đến mức giật mình, có mấy con số đã tiệm cận hoặc đạt một trăm phần trăm, mắc các bệnh cấp và mạn tính như bệnh dạ dày, viêm ruột, viêm khớp phong thấp đạt một trăm phần trăm, tri thanh nữ mắc các bệnh phụ khoa như đau bụng kinh, rối loạn kinh nguyệt gần như đạt một trăm phần trăm.

Nam nữ tri thanh chìm trong trạng thái đói khát và mệt nhọc lâu ngày, sức chịu đựng về mặt tinh thần đã vượt qua giới hạn, thế nên phổ biến quay trở lại trạng thái bần cùng rách rưới không có gì trong tay, những sự kiện hoang đường cực độ và biến thái tinh thần cứ xuất hiện lớp lớp không dứt.

Nếu nói thanh niên là tương lai, là sự gửi gắm và hy vọng của nước cộng hòa, vậy thì chúng ta đã tiêu tốn biết bao nhân lực, vật lực, tài lực to lớn, huy động toàn bộ sức mạnh của toàn xã hội, trải qua tròn mười năm, liên quan đến vận mệnh của hai trăm triệu dân thành thị và hàng chục triệu gia đình, chẳng lẽ chỉ để phát động một phong trào "giáo dục lại" như thế này và tạo ra cả một thế hệ "hy vọng" mang đầy thương tích trên người hay sao?

Ngày hai mươi lăm tháng Giêng, một bức điện khẩn từ Bắc Kinh được gửi đến tay đoàn điều tra Trung ương, lệnh cho họ lập tức lên đường đến nông trường Mãnh Cương để xử lý sự kiện tri thanh bãi công tuyệt thực, đồng thời báo cáo tình hình bất cứ lúc nào.

Thế là đoàn điều tra lập tức quay đầu xe, ngày đêm kiêm trình vội vã chạy đến nông trường Mãnh Cương vô danh tiểu tốt nhưng lại nổi bật bất ngờ cách đó hàng trăm cây số.