Con hồng thủy vỡ đê cuồn cuộn đổ xuống từ cao nguyên Vân Quý.

Trên hầu hết các tuyến đường giao thông thủy bộ huyết mạch từ biên giới Vân Nam đi vào nội địa, từng đoàn tàu hỏa, từng chiếc ô tô, từng chiếc tàu thủy chở đầy những thanh niên trí thức trông giống như những người tị nạn vẫn chạy không quản ngày đêm. Có thanh niên trí thức hai tay trắng tay, lêu lổng, "thân trần đến đi chẳng vướng bận"; có kẻ thành đôi thành cặp, dắt díu con cái; có người vui mừng khôn xiết, có người bước đi tập tễnh, có người khóc lớn cười to, có người vui quá hóa buồn. Thế giới vốn dĩ là một sân khấu lớn, mười vạn diễn viên thanh niên trí thức đã vội vã diễn một vở kịch ngắn cuộc đời đầy màu sắc, bi hoan hỷ nộ ở nơi đây.

Nhìn từ góc độ vĩ mô, cuộc đại hồi thành của thanh niên trí thức là sự lặp lại tất yếu của phong trào lên núi xuống làng mười năm trước, đến từ đâu thì về lại nơi đó. Thế nên, sau khi các thanh niên trí thức giương cao cờ đỏ lên núi xuống làng, chôn vùi một giấc mộng khai hoang đầy hoài bão ở chốn biên cương, họ đành vứt giáp buông khiên bước lên con đường quay về thành phố.

Nhưng chúng ta không thể đơn giản phán xét rằng sự tháo chạy bản thân nó đồng nghĩa với thất bại. Bởi vì đối với những thanh niên trí thức, khi lõi anh hùng chủ nghĩa của họ bị lịch sử nhẫn tâm hoạn đi, họ buộc phải gian nan tìm kiếm và hàn gắn lại bản thân trên con đường nhỏ đầy rẫy chông gai và ngọn lửa luyện ngục. Phong trào đại di cư của thanh niên trí thức diễn ra tại Trung Quốc trong nửa sau thế kỷ này là một cuộc tổng kiểm tra của cả một thế hệ đối với chính bản thân cũng như đối với toàn bộ hình thái văn hóa bao gồm cả trạng thái sinh tồn của dân tộc mình. Họ gieo hạt tuổi trẻ, gặt hái khổ đau và trách nhiệm, đánh mất khẩu hiệu và cờ xí, nhưng lại thu về tư tưởng và niềm tin nặng trĩu.

Chỉ trong vòng hai, ba ngắn ngủi sau tháng Hai năm Công nguyên 1979, tỷ lệ thanh niên trí thức nông trường Vân Nam hồi thành đã lên tới trên chín mươi phần trăm. Đến năm sau, chỉ còn lại hơn ba nghìn hai trăm người, chưa đủ ba phần trăm tổng số ban đầu.

Phong trào đại hồi thành của thanh niên trí thức bắt nguồn từ các nông trường quốc doanh Vân Nam đã nhanh chóng càn quét khắp các vùng khai khẩn lớn trên cả nước. Trung ương cùng các tỉnh thành nới lỏng chính sách đối với thanh niên trí thức, thế là phong trào đại hồi thành của thanh niên trí thức toàn quốc đã đạt đến cao trào vào lúc giao mùa xuân hạ năm đó. Đến đây, phong trào lên núi xuống làng kéo dài mười năm và tạo nên cả một thế hệ thanh niên trí thức cuối cùng cũng chính thức tuyên bố kết thúc.