“Vâng, tôi không thể hiểu tại sao lại không thể ngay mùa thu này cơ chứ,” chị cả nhà Ludvigsen thốt lên, một người đầy nhiệt huyết với tình yêu lý tưởng.

“Ôi, đúng vậy!” cô Louisa kêu lên, người chắc chắn sẽ là một trong những phù dâu.

“Nhưng Sören bảo anh ấy không đủ khả năng tài chính,” cô dâu tương lai đáp, có phần rụt rè.

“Không đủ khả năng tài chính!” cô Ludvigsen lặp lại. “Nghĩ đến cảnh một thiếu nữ lại thốt ra câu đó xem! Nếu cô định để tình yêu mới chớm nở của mình bị bóp nghẹt bởi những tính toán tầm thường, thì thứ hào quang lý tưởng mà chỉ tình yêu mới có thể rọi sáng cuộc đời sẽ còn lại gì? Việc một người đàn ông phải bận tâm đến những điều này thì tôi phần nào có thể hiểu được — xét cho cùng đó là bổn phận của anh ta; nhưng đối với một trái tim phụ nữ nhạy cảm, đang trong độ tuổi rực rỡ của cảm xúc! — Không, không, Marie; vì Chúa, đừng để những vấn đề tiền bạc dung tục ấy làm lu mờ hạnh phúc của cô.”

“Ôi, không!” cô Louisa kêu lên.

“Và vả lại,” bà Olsen chêm vào, “vị hôn của cô đâu có đến nỗi túng thiếu. Vợ chồng tôi ngày xưa lập nghiệp với số vốn ít hơn thế nhiều. — Tôi biết cô sẽ lại bảo rằng thời buổi lúc bấy giờ khác. Trời ạ, ai mà chẳng biết điều đó! Điều tôi không thể hiểu nổi là sao các cô không thấy chán khi cứ nhắc đi nhắc lại chuyện đó với chúng tôi. Các cô không nghĩ rằng những người lớn tuổi chúng tôi, những người đã trải qua thời kỳ chuyển giao ấy, mới là những người có cái nhìn chuẩn xác nhất để so sánh nhu cầu thời nay với thời tuổi trẻ của chúng tôi sao? Chắc chắn cô phải hiểu rằng với kinh nghiệm nội trợ của mình, tôi không đời nào lại phớt lờ những đổi thay trong hoàn cảnh sống; vậy mà tôi dám chắc với cô rằng khoản lương phu quân tương lai của cô nhận từ chồng tôi, cộng với số tiền anh ấy có thể dễ dàng kiếm thêm ngoài giờ, hoàn toàn dư dả để lập gia đình rồi.”

Bà Olsen tỏ ra vô cùng hăng hái trong tranh luận, dẫu chẳng ai có ý định phản đối bà. Trong những cuộc trò chuyện kiểu này, bà đã quá nhiều lần phát bực khi nghe người ta, đặc biệt là những phụ nữ trẻ mới lập gia đình, cứ ca cẩm về sự rẻ mạt đến nực cười của mọi thứ từ ba mươi năm về trước. Bà cảm giác như thể họ đang muốn coi nhẹ tấm gương tề gia nội trợ xuất sắc mà bà từng thể hiện.

Cuộc trò chuyện này đã để lại ấn tượng sâu sắc đối với cô dâu tương lai, bởi cô đặt trọn niềm tin vào sự sắc sảo và từng trải của bà Olsen. Kể từ khi Marie đính hôn với viên thư ký của huyện quan, phu nhân huyện quan đã dành cho cô sự quan tâm đặc biệt. Bà là một phụ nữ tháo vát, và vì các con của bà đều đã trưởng thành và lập gia đình, bà tìm thấy niềm vui trong việc bận rộn với chuyện gia thất của đôi trẻ để khỏa lấp khoảng trống thời gian.

Trái lại, mẹ của Marie lại là một người cực kỳ khép kín. Chồng bà, một viên chức chính quyền cấp dưới, đã qua đời từ sớm khiến khoản lương hưu vô cùng eo hẹp. Bà xuất thân từ một gia đình gia thế, và thời con gái chẳng học được gì ngoài việc đánh piano. Tài nghệ ấy cũng đã lâu không còn đụng đến, và theo năm tháng, bà trở nên sùng đạo đến mức cực đoan. ——“Này anh bạn, cậu có đang nghĩ đến chuyện lập gia đình không thế?” vị huyện quan hỏi bằng giọng điệu niềm nở.

“Ôi vâng,” Sören đáp, có chút ngập ngừng, “khi nào tôi lo nổi.”

“Lo nổi!” vị huyện quan lặp lại; “Chà, cậu đâu có đến nỗi túng thiếu. Tôi biết cậu cũng có dành dụm được ít nhiều—”

“Chỉ là chút ít thôi ạ,” Sören chen vào.

“Thôi được, thế nào cũng được; nhưng dẫu sao điều đó cũng cho thấy cậu là người biết tiết kiệm, và có nó khác nào có tiền sẵn trong túi. Cậu đã đạt kết quả cao trong kỳ thi; lại thêm sự hậu thuẫn từ gia đình cùng những lợi thế ở trụ sở chính, cậu chẳng cần phải chờ lâu để xin một chân chức vụ nhỏ; và một khi đã có đà thăng tiến, cậu biết đấy, tự khắc sự nghiệp sẽ tiến bước thôi.”

Sören cắn bút và ra chiều đăm chiêu.

“Hãy cứ cho là,” vị quan trên tiếp lời, “nhờ có tính tiết kiệm, cậu có thể lập gia đình mà không vướng phải khoản nợ nào đáng kể. Khi ấy, cậu sẽ giữ trọn vẹn tiền lương, cộng thêm khoản thu nhập kiếm được từ công việc làm thêm. Thật kỳ lạ nếu một người có năng lực như cậu lại không thể tìm được việc làm trong thời gian rảnh rỗi tại một trung tâm thương mại đang đà phát triển như xứ ta.”

Sören đã suy ngẫm suốt buổi sáng về những điều vị huyện quan vừa nói. Cậu ngày càng nhận ra rằng mình đã đánh giá quá cao những trở ngại tài chính cho việc kết hôn; suy cho cùng, quả thực cậu có khá nhiều thời gian rỗi ngoài giờ hành chính.

Cậu được mời đến ăn tối với gia đình quan trên; và cô dâu tương lai của cậu cũng có mặt ở đó. Nhìn chung, đôi trẻ có lẽ gặp nhau ở nhà huyện quan thường xuyên chẳng kém gì ở nhà Marie. Bởi cái biệt tài mà bà Möller, mẹ của Marie, đã rèn giũa được — chuyên hướng mọi cuộc trò chuyện sang vấn đề tôn giáo — thực sự không mấy thu hút họ.

Trong bữa ăn, người ta bàn tán rất nhiều về một ngôi nhà nhỏ xinh xắn mà bà Olsen vừa phát hiện ra; đúng như cách bà diễn tả thì đó là “một tổ ấm hoàn hảo cho đôi uyên ương mới cưới”. Sören nhân tiện dò hỏi về các điều kiện tài chính, và thấy chúng cũng khá hợp lý nếu căn nhà đúng như lời miêu tả của nữ chủ nhân. — Nỗi nôn nóng muốn thúc đẩy đám cưới này của bà Olsen, trước hết như đã hé lộ ở trên, xuất phát từ mong muốn tìm việc để khỏa lấp thời gian rảnh rỗi, và thứ hai là niềm khát khao mơ hồ mong có một sự kiện nào đó, bất kể bản chất ra sao, xảy ra — một hiện tượng tâm lý không hề hiếm gặp ở những người có bản tính năng nổ nhưng lại phải sống một cuộc đời tẻ nhạt, đơn điệu.

Vị huyện quan cũng vun vén cho việc này, một phần vì tuân lệnh vợ, và một phần vì ông nghĩ rằng cuộc hôn nhân giữa Sören và Marie — người mang ơn gia đình ông rất nhiều — sẽ tạo thêm sợi dây gắn kết chặt chẽ hơn nữa với công sở, bởi ông vốn rất ưng ý viên thư ký của mình.

Dùng bữa xong, đôi trẻ tản bộ trong khu vườn. Họ trò chuyện một cách ngắt quãng, có phần đứt hơi, cho đến tận lúc Sören cất lời bằng giọng điệu cố tỏ ra dửng dưng: “Em nghĩ sao nếu chúng ta cưới nhau vào mùa thu này?”

Marie quên cả việc tỏ ra ngạc nhiên. Ý nghĩ ấy vốn cũng đang luẩn quẩn trong đầu cô; thế nên cô cúi đầu đáp: “Về phần em, nếu anh thấy lo được thì em chẳng có ý kiến gì.”

“Hay là chúng ta cùng tính toán kỹ xem sao,” Sören nói, rồi kéo cô hướng về phía nhà chòi trong vườn.

Nửa tiếng sau, họ sóng vai bước ra ánh nắng mặt trời. Cả hai trông cũng như đang tỏa sáng — thứ ánh sáng rực rỡ phát ra từ một quyết định kiên định, được đưa ra sau khi đã suy nghĩ chín chắn và cân nhắc thiệt hơn một cách nghiêm túc.

Một số người có lẽ sẽ cho rằng thật hấp tấp khi kết luận tính chính xác tuyệt đối của một bài toán tài chính chỉ từ việc hai kẻ yêu nhau đã cộng ra cùng một con số; nhất là khi vấn đề ấy lại xoay quanh sự lựa chọn giữa việc phải hy sinh hay chạm đến đỉnh cao hạnh phúc.

Trong quá trình tính toán, Sören không phải là không có những nỗi băn khoăn, lo lắng. Cậu nhớ lại thời còn là sinh viên, mình từng lớn tiếng bàn về bổn phận đối với thế hệ tương lai ra sao; từng chứng minh triết lý về bản ngã trong tình yêu thế nào, và đặt ra câu hỏi nực cười rằng liệu con người ta có quyền, cứ thế bất chấp hậu quả mà mang sinh linh đến với thế giới này hay không.

Nhưng thời gian và thực tế cuộc sống đã may mắn chữa lành cho cậu khỏi mọi sở thích thực hiện những bài thể dục trí óc vô bổ và nguy hiểm ấy. Thêm vào đó, cậu lại là một người quá mực lịch thiệp và giáo dục để có thể làm tổn thương người tình ngây thơ của mình bằng cách tính đến một khả năng tế nhị như việc họ sẽ có một gia đình đông con. Chẳng phải một trong những nét quyến rũ của tình yêu tuổi trẻ là việc để mặc những vấn đề đó cho thiên đường và loài cò mang tới hay sao? [Chú thích: Theo những câu chuyện cổ tích thường kể cho trẻ em, cò mang các em bé đến dưới đôi cánh của chúng.]

Khung cảnh ở nhà huyện quan ngập tràn niềm hân hoan tột độ, và không chỉ riêng ở đó. Gần như cả thị trấn bị cuốn vào một cơn sốt khi hay tin viên thư ký của huyện quan sắp sửa kết hôn vào mùa thu này. Những ai chắc chắn có thiệp mời thì đang hồi hộp mong chờ; những kẻ không dám hy vọng được mời thì tỏ ra bực bội và nói những lời cay độc; trong khi những người ở ranh giới lấp lửng thì đứng ngồi không yên vì hồi hộp. Và mọi cung bậc cảm xúc ấy đều có giá trị trong một thị trấn nhỏ bé, tù đọng này.— Bà Olsen vốn là một phụ nữ can trường; vậy mà trái tim bà vẫn đập loạn nhịp khi lên đường tới thăm bà Möller. Thuyết phục một người mẹ để cho con gái mình được xuất giá từ nhà của người khác không phải là chuyện đơn giản. Thế nhưng bà đã có thể đỡ phải lo lắng vô ích.

Bởi bà Möller vốn lảng tránh mọi thứ phiền toái chẳng khác nào lảng tránh tội lỗi dưới mọi hình thức. Do đó, bà cảm thấy vô cùng nhẹ nhõm trước đề nghị của bà Olsen, vốn được mở đầu bằng một sự khéo léo mà đôi khi không phải lúc nào phong cách của bà ta cũng có được. Tuy nhiên, việc bộc lộ niềm vui hay sự hài lòng vốn không phải là cách của bà Möller. Vì mọi chuyện, dưới hình thức này hay hình thức khác, đều là một “thánh giá” phải gánh chịu, nên ngay cả trong trường hợp này, bà vẫn không quên tỏ ra rằng sự chịu đựng nhẫn nại của mình có thể vượt qua mọi thử thách.

Bà Olsen trở về nhà với vẻ mặt rạng rỡ. Bà sẽ mất đi một nửa niềm vui trong đám cưới này nếu không được phép đứng ra tổ chức tiệc cưới; bởi những bữa tiệc cưới chính là sở trường của bà Olsen. Trong những dịp như thế, bà gạt sự tản tiện sang một bên, và cảm giác thỏa mãn khi tìm được đất diễn cho mọi năng lực của bản thân đã khiến bà trở nên vô cùng dễ mến. Suy cho cùng, chức vụ của huyện quan rất khả quan, và vợ chồng bà Olsen xưa nay vẫn luôn có sẵn một chút tài sản riêng — tuy nhiên, họ chưa bao giờ nhắc đến điều đó. — Thế là đám cưới đã diễn ra, và đó là một hôn lễ vô cùng lộng lẫy. Cô Ludvigsen đã sáng tác một bài thơ không vần về tình yêu chân chính được ngâm trong buổi tiệc, và Louisa thì lấn át tất cả các phù dâu khác.

Đôi vợ chồng trẻ dọn về tổ ấm do bà Olsen tìm giúp, và đắm chìm trong trạng thái tồn tại nửa tỉnh nửa mơ của niềm hạnh phúc ngập tràn — thứ mà người Anh gọi là “tuần trăng mật” (honeymoon) bởi nó quá đỗi ngọt ngào; người Đức gọi là “Flitterwochen” bởi vinh quang của nó tàn phai quá nhanh; còn chúng ta gọi là “những ngày bánh mì lúa mạch” bởi chúng ta thừa biết đằng sau đó sẽ là những bữa ăn kham khổ hơn.

Nhưng trong tổ ấm của Sören, những ngày bánh mì lúa mạch kéo dài đằng đẵng; và khi thiên đường ban tặng cho họ một tiểu thiên thần tóc vàng hoe, hạnh phúc của họ lớn lao đến mức mà chúng ta có thể mong đợi ở thế gian đầy mệt mỏi này.

Còn về khoản thu nhập — chà, chúng cũng coi như vừa đủ trang trải, dẫu cho Sören không may đã không thể khởi sự mà không vướng vào nợ nần; nhưng chắc chắn mọi chuyện rồi sẽ ổn thỏa theo thời gian thôi. — Vâng, theo thời gian! Những năm tháng cứ thế trôi qua, và với mỗi năm trôi đi, thiên đường lại gửi gắm cho Sören một tiểu thiên thần tóc vàng. Sáu năm chung sống, họ có đúng năm đứa con. Thị trấn nhỏ yên bình vẫn y nguyên như cũ, Sören vẫn là viên thư ký của huyện quan, gia đình huyện quan vẫn chẳng có gì thay đổi; nhưng bản thân Sören thì gần như không thể nhận ra nổi.

Người ta vẫn kể về những nỗi buồn và cú sốc tột cùng của số phận có thể khiến mái tóc của một người bạc trắng chỉ sau một đêm. Những giáng họa ấy đã không đổ xuống đời Sören. Những nỗi buồn nhuộm bạc mái tóc, làm còng đôi vai và khiến cậu già đi trước tuổi lại mang một hình thái dai dẳng và trần tục hơn. Đó là những nỗi lo cơm áo gạo tiền.

Nỗi lo cơm áo cũng giống như cơn đau răng đối với các chứng bệnh khác. Một nỗi đau đơn thuần có thể bị đánh bại trong một trận chiến trực diện; một cơn sốt thần kinh hay bất kỳ căn bệnh “thông thường” nào khác đều diễn tiến theo một chu trình tự nhiên rồi đi đến điểm khủng hoảng. Nhưng trong khi đau răng mang cái vẻ lê thê đều đặn của loài sán dây, thì nỗi lo cơm áo lại bao trùm lấy nạn nhân như một đám mây nhọ nồi: anh ta mặc lấy chúng vào mỗi buổi sáng cùng bộ quần áo sờn rách, và hiếm khi chìm vào giấc ngủ đủ sâu để quên đi chúng.

Chính trong cuộc chiến trường kỳ chống lại sự nghèo đói đang lấn tới ấy, Sören đã vắt kiệt sức lực của mình; và dẫu sao thì cậu cũng rất giỏi trong việc tiết kiệm.

Nhưng có hai loại tiết kiệm: tích cực và tiêu cực. Tiết kiệm tiêu cực ngày đêm tơ tưởng đến cách bớt xén từng nửa xu; tiết kiệm tích cực cũng nung nấu không kém về cách kiếm từng đồng đô-la. Loại tiết kiệm thứ nhất, tức tiết kiệm tiêu cực, chiếm ưu thế trong cộng đồng chúng ta; còn loại thứ hai thì phổ biến ở các quốc gia lớn — chủ yếu là ở Mỹ.

Sức mạnh của Sören nằm ở hướng tiêu cực. Cậu dồn toàn bộ thời gian rảnh rỗi và cả một phần thời gian làm việc ở công sở để nghĩ ra các kế hoạch tiết kiệm và cắt giảm chi tiêu. Nhưng không hiểu là do vận xui đeo bám, hay đúng hơn là vì thu nhập của cậu thực sự quá ít ỏi để nuôi một người vợ và năm đứa con — dù thế nào đi nữa, tình hình tài chính của cậu cứ trượt dài từ tệ đến tệ hơn.

Mọi vị trí trong cuộc đời dẫu có vẻ đã chật cứng, thế nhưng vẫn luôn có những người tự mở được lối đi cho riêng mình ở bất cứ đâu. Sören không thuộc tuýp người đó. Cậu mỏi mòn tìm kiếm công việc làm thêm mà cả Marie và cậu từng trông đợi như một nguồn thu nhập mơ hồ nhưng dồi dào. Những mối quan hệ tốt đẹp của cậu cũng chẳng mang lại chút lợi ích gì. Xung quanh luôn có vô số người sẵn sàng giúp đỡ những thanh niên đầy hứa hẹn biết tự lo cho bản thân; nhưng một người cha nghèo túng đang gánh nặng gia đình thì chẳng bao giờ được chào đón.

Sören từng là người có rất nhiều bạn bè. Không thể nói là họ đã quay lưng với cậu, nhưng có cảm giác như cậu đã biến mất khỏi tầm mắt của họ từ lúc nào. Khi tình cờ gặp nhau, cả hai phía đều mang một sự ngượng ngùng nhất định. Sören không còn tha thiết với những thứ thu hút họ, và họ thì cảm thấy chán ngấy khi cậu cứ lải nhải về sự cay nghiệt của guồng quay công việc hằng ngày cùng chi phí sinh hoạt đắt đỏ.

Và nếu thỉnh thoảng, một trong số những người bạn cũ mời cậu tham gia bữa tiệc độc thân, cậu lại cư xử giống như những người có bữa ăn thường ngày vô cùng kham khổ: cậu ăn uống quá đà. Sören — từng là một chàng trai hoạt bát nhưng lịch thiệp và cẩn trọng — nay đã tụt dốc thành một thứ trò tiêu khiển cho người khác, một kẻ chuyên phát biểu lan man mà đám thanh niên choai choai trong bữa tiệc thường quây quần lại sau bữa ăn để trêu chọc mua vui. Nhưng điều khiến bạn bè cảm thấy ngậm ngùi và chướng mắt nhất chính là sự buông xuôi hoàn toàn về mặt ngoại hình của cậu.

Bởi thuở trước, cậu từng là một người cực kỳ chỉn chu về trang phục; thời sinh viên, cậu còn được mệnh danh là “chàng Sören bảnh bao”. Ngay cả sau khi kết hôn, cậu vẫn duy trì được vẻ gọn gàng, thanh lịch dẫu diện trên mình những bộ cánh khiêm tốn. Nhưng sau khi cảnh ngộ éo le buộc cậu phải mặc đi mặc lại từng bộ quần áo đến mức vô lý, sự kiêu hãnh của cậu cuối cùng cũng sụp đổ. Và một khi ý thức về sự ngăn nắp cá nhân đã hao mòn, con người ta rất dễ đánh mất nó hoàn toàn. Đến khi một chiếc áo khoác mới trở thành nhu cầu cấp bách, chính vợ cậu là người phải nhắc nhở cậu nhận ra thực tế đó; và khi cổ áo đã tua tủa những sợi rách ở mép, cậu liền tự tay dùng kéo cắt tỉa lại cho gọn.

Cậu còn khối thứ khác phải bận tâm, tội nghiệp anh chàng. Thế nhưng mỗi khi có người bước vào văn phòng, hoặc lúc bước chân vào nhà người khác, cậu lại có một thói quen thuần túy mang tính máy móc là liếm môi làm ẩm ngón tay rồi phủi phủi vạt áo khoác. Đó là di tích duy nhất còn sót lại từ vẻ bảnh bao của “chàng Sören bảnh bao” — giống như một trong những cơ quan thoái hóa qua thời gian vì không được sử dụng mà các nhà động vật học vẫn tìm thấy ở một số loài động vật. —

Tuy nhiên, kẻ thù lớn nhất của Sören lại ẩn sâu trong tâm hồn cậu. Thời trẻ, cậu từng tò mò bén duyên với triết học, và niềm đam mê suy ngẫm tai hại ấy giờ đây thỉnh thoảng lại trỗi dậy, đè bẹp mọi sức chống cự và cuối cùng làm đảo lộn tất cả mọi thứ.

Chính lúc nghĩ về lũ trẻ là khi điều này xảy ra với cậu.

Khi ngắm nhìn những sinh linh bé nhỏ ấy — mà cậu không thể che giấu lòng mình rằng chúng ngày càng bị xao nhãng theo thời gian — cậu thấy không tài nào gán cho chúng cái mác những tiểu thiên thần tóc vàng do thiên đường ban tặng được nữa. Cậu buộc phải thừa nhận rằng thiên đường chẳng đời nào ban phát những món quà ấy nếu phía chúng ta không có sự chuẩn bị hay dụ dỗ nào đó; và rồi Sören tự hỏi chính mình: “Mày có quyền làm thế này không?” Cậu nghĩ về cuộc đời của chính mình, vốn đã khởi đầu trong những điều kiện vô cùng thuận lợi. Gia đình cậu khá giả; cha cậu, một viên chức chính quyền, đã cho cậu nền giáo dục tốt nhất có được ở đất nước này; cậu bước ra chiến trường cuộc đời với đầy đủ hành trang — và rồi tất cả những thứ đó đã đi đến đâu?

Và làm sao cậu có thể trang bị hành trang cho các con mình bước vào cuộc chiến mà cậu đang đẩy chúng vào cơ chứ? Chúng đã bắt đầu cuộc đời trong sự thiếu thốn và túng quẫn — thứ mà nếu có thể thì phải che đậy đi; chúng đã sớm học được bài học cay đắng về sự chênh lệch giữa mong đợi, đòi hỏi bên trong với hoàn cảnh thực tế bên ngoài; và từ chính ngôi nhà bề bộn nhếch nhác của mình, chúng sẽ mang theo thứ di sản nghiền nát con người nhất, có lẽ là thứ mà một kẻ có thể phải oằn mình gánh chịu suốt cả cuộc đời: đó chính là sự nghèo hèn đi kèm với những thói đua đòi.

Sören tự nhủ rằng thiên đường sẽ lo cho chúng. Nhưng cậu cảm thấy hổ thẹn khi nghĩ thế, vì cậu thừa biết đó chỉ là một lời ngụy biện nhằm xoa dịu những dằn vặt của lương tâm.

Những suy nghĩ đó là nỗi thống khổ lớn nhất của cậu; nhưng nói thật là chúng không thường xuyên bủa vây cậu, bởi Sören đã rơi vào trạng thái tê liệt, buông xuôi. Đó là góc nhìn của vị huyện quan về hoàn cảnh của cậu. “Viên thư ký của tôi từng là một chàng trai khá thông minh trong thời của cậu ấy,” ông ta thường nói. “Nhưng cậu biết đấy, cuộc hôn nhân chớp nhoáng, gia đình đông con, và đủ thứ chuyện — tóm lại là cậu ta gần như tự hủy hoại tương lai của chính mình rồi.”

Ăn mặc lếch thếch, đói kém, vây quanh bởi nợ nần và lo toan, cậu đã kiệt sức và mệt mỏi trước khi kịp làm nên trò trống gì. Và cuộc đời cứ thế trôi đi, còn Sören thì lết theo dòng chảy ấy. Cậu dường như bị tất cả lãng quên ngoại trừ thiên đường — nơi, như đã nói ở trên, năm này qua năm khác lại gửi xuống cho cậu một tiểu thiên thần tóc vàng hoe —

Người vợ trẻ của Sören vẫn một lòng gắn bó sát cánh bên chồng suốt sáu năm qua, và cô ấy cũng đã chạm đến cái đích ấy.

Năm đầu tiên của cuộc hôn nhân trôi qua nhanh chóng như một giấc mơ ngập tràn hạnh phúc choáng váng. Khi cô bế tiểu thiên thần tóc vàng lên để cho các bạn nữ trầm trồ ngưỡng mộ, cô xinh đẹp với vẻ đẹp của niềm hạnh phúc làm mẹ viên mãn; và cô Ludvigsen đã thốt lên: “Đây chính là tình yêu ở hình thái lý tưởng nhất.”

Nhưng “tổ ấm” do bà Olsen tạo dựng chẳng mấy chốc đã trở nên quá chật chội; gia đình ngày một đông đúc trong khi thu nhập thì dậm chân tại chỗ.

Mỗi ngày cô đều phải đối mặt với những nhu cầu mới, những lo toan mới và những bổn phận mới. Marie xắn tay áo lao vào làm việc một cách kiên cường, bởi cô là một phụ nữ can đảm và thấu đáo.

Cai quản cả một nhà đầy trẻ con mà không có lấy một phương tiện nào để thỏa mãn dù chỉ là những nhu cầu tối thiểu về sự thoải mái và sung túc chưa bao giờ được coi là một công việc cao cả hay truyền cảm hứng. Thêm vào đó, sức khỏe của cô chưa bao giờ thực sự tráng kiện; cô cứ luẩn quẩn trong vòng tuần hoàn giữa việc vừa mới sinh con và chuẩn bị sinh con tiếp theo. Trong lúc đầu tắt mặt tối làm việc từ sáng đến đêm, cô đánh mất dần sự tươi vui vốn có, và tâm hồn trở nên cay đắng. Có lúc cô tự hỏi: “Ý nghĩa của tất cả những điều này là gì?”

Cô nhìn thấy sự khát khao kết hôn của các thiếu nữ, cùng vẻ tự đắc của những chàng trai khi ngỏ lời cầu hôn; cô nhớ lại trải nghiệm của chính mình, và cảm giác như thể bản thân đã bị lừa gạt.

Nhưng Marie không nên suy nghĩ như thế, bởi cô đã được giáo dục một cách xuất sắc.

Góc nhìn về cuộc sống mà cô đã quen thuộc ngay từ đầu là góc nhìn đẹp đẽ duy nhất, là thứ duy nhất có thể giúp cô gìn giữ trọn vẹn những lý tưởng của mình. Chưa từng có một học thuyết tồn tại nào thô tục hay thực tế trần tục lại có thể hắt bóng lên sự phát triển của cô; cô thừa biết rằng tình yêu là điều đẹp đẽ nhất trên đời, nó vượt lên trên lý trí và được trọn vẹn trong hôn nhân; còn về con cái, cô đã được dạy là phải biết đỏ mặt mỗi khi người ta nhắc đến chúng.

Việc đọc sách của cô luôn được kiểm soát vô cùng nghiêm ngặt. Cô từng đọc rất nhiều cuốn sách nghiêm túc viết về bổn phận của người phụ nữ; cô biết rằng hạnh phúc của mình nằm ở việc được một người đàn ông yêu thương, và sứ mệnh của cô là làm vợ của anh ta. Cô thừa biết những kẻ có tâm địa xấu xa thường hay ngáng đường các đôi uyên ương, nhưng cô cũng biết rằng tình yêu đích thực cuối cùng sẽ chiến đấu và giành thắng lợi huy hoàng. Nếu có ai đó gặp tai họa trên chiến trường cuộc đời, đó là bởi vì họ đã phản bội lại lý tưởng. Cô có niềm tin vào lý tưởng, dẫu cho bản thân chẳng biết lý tưởng ấy là gì.

Cô biết và yêu mến những nhà thơ mà mình được phép đọc. Đa số những vần thơ tình ái của họ cô chỉ hiểu được một nửa, nhưng điều đó lại càng làm chúng trở nên lãng mạn hơn. Cô hiểu rằng hôn nhân là một chuyện vô cùng nghiêm túc, một trọng đại không thể thiếu linh mục; và cô hiểu rằng hôn nhân là do trời định, cũng như chuyện đính ước được se duyên trong những buổi khiêu vũ. Nhưng khi vẽ ra trong tâm trí vào những ngày tháng trẻ dại ấy về thiết chế trang trọng này, cô có cảm giác như đang ngắm nhìn một khu rừng thần tiên, nơi các vị thần tình yêu đang bện những vòng hoa, và những chú cò đang mang các tiểu thiên thần tóc vàng dưới đôi cánh của chúng; trong khi trước một căn chòi nhỏ phía xa — dẫu nhỏ nhưng vẫn đủ rộng để chứa đựng tất cả hạnh phúc trên thế gian — là cặp vợ chồng lý tưởng đang ngồi đắm chìm trong ánh mắt của nhau.

Chưa từng có ai bất lịch sự đến mức nói thẳng với cô rằng: “Xin lỗi cô trẻ, cô có muốn sang một góc nhìn khác để quan sát vấn đề từ chiều ngược lại không? Sẽ thế nào nếu hóa ra tất cả chỉ là một phông nền dựng bằng bìa các-tông tô vẽ?”

Giờ đây, người vợ trẻ của Sören đã có thừa cơ hội để nghiên cứu phông nền ấy từ mặt bên kia.

Bà Olsen dạo đầu từng lui tới nhà cô sớm hôm, vây quanh cô bằng vô số lời khuyên nhủ và chê bai. Cả Sören lẫn vợ đôi lúc đều phát bực vì bà ta; nhưng họ mang ơn vợ chồng nhà Olsen quá nhiều.

Tuy nhiên, dần dần sự nhiệt tình của bà cụ cũng nguội lạnh. Khi tổ ấm của đôi trẻ không còn sạch sẽ, ngăn nắp và là tấm gương sáng để bà có thể tự hào vỗ ngực nhận công nữa, bà thưa dần những chuyến ghé thăm; và đôi khi nếu vợ Sören đến để xin lời khuyên hay sự giúp đỡ, phu nhân huyện quan sẽ lập tức giở giọng bề trên, khiến Marie chẳng dám phiền bà ta nữa. Nhưng nếu trong các buổi tiệc tùng, câu chuyện vô tình chạm đến viên thư ký của huyện quan, và có ai đó bày tỏ sự thương cảm cho người vợ khốn khổ cùng đám đông con và mức thu nhập nghèo nàn của cô, bà Olsen chắc chắn sẽ chen vào một cách dứt khoát: “Tôi dám chắc với các bạn rằng mọi chuyện vẫn sẽ y như thế dẫu Marie có của ăn của để gấp đôi và chẳng vướng bận đứa con nào. Các bạn thấy đấy, cô ấy vốn là một người—” rồi bà Olsen đưa tay ra hiệu, hệt như đang vung vẩy tiêu xả của cải đi khắp bốn phương tám hướng.

Marie rất ít khi đi dự tiệc, và nếu có xuất hiện — trong bộ váy cưới đã được sửa đi sửa lại ít nhất chục lần — cô thường chỉ lặng lẽ ngồi một mình trong góc, hoặc lê la dăm ba câu chuyện tẻ nhạt với một người nội trợ có hoàn cảnh tương tự về sự đắt đỏ của thời giá và sự ương bướng của đám đầy tớ.

Và những cô tiểu thư đang vây quanh các chàng trai ở giữa phòng, hoặc bất cứ chỗ nào có những chiếc ghế thoải mái nhất để họ ngả ngốn, lại thì thầm với nhau: “Sao mà mấy người phụ nữ có gia đình chán ngắt thế cơ chứ, lúc nào cũng chỉ biết bàn chuyện nội trợ với con cái.”

Thuở ban đầu, Marie từng tiếp đón rất nhiều bạn bè ghé thăm. Họ trầm trồ trước ngôi nhà duyên dáng của cô, và tiểu thiên thần tóc vàng thậm chí còn phải được bảo vệ kỹ lưỡng trước sự ngưỡng mộ quá khích của họ. Nhưng giờ đây, nếu có ai vô tình ghé qua hướng nhà cô, đó lại là một câu chuyện hoàn toàn khác. Chẳng còn tiểu thiên thần tóc vàng nào được trưng diện trong bộ đầm thêu sạch sẽ đính nơ đỏ nữa. Lũ trẻ — vốn chẳng bao giờ có thể tươm tê nếu không được báo trước — bị lùa vội vã đi khuất mắt — làm rơi vãi đồ chơi khắp sàn nhà, bỏ quên những mẩu bánh mì phết bơ ăn dở trên ghế, và để lại bầu không khí đặc quánh mà người ta chỉ có thể chịu đựng được khi đó là con ruột của chính mình.

Ngày qua ngày, cuộc đời cô lê thê trôi trong những nhọc nhằn không dứt. Rất nhiều lần, khi nghe chồng than vãn về sự cơ cực của số phận, cô lại thầm nghĩ với một chút vẻ bất tuân: “Không biết trong hai chúng ta ai mới là người khổ cực hơn đây?”

Về một phương diện nào đó, cô còn hạnh phúc hơn chồng. Triết học chưa từng bước vào những giấc mơ của cô, và khi có thể chớp lấy một khoảnh khắc yên tĩnh để suy ngẫm, tâm trí cô lại hướng về những điều hoàn toàn khác với mớ tư tưởng ngổn ngang của nhà triết học nghèo túng.

Cô không có đồ bạc để đánh bóng, không có trang sức để mang ra trưng diện. Nhưng tận sâu thẳm trong tâm hồn, cô trân quý tất cả những ký ức về năm đầu tiên của cuộc hôn nhân — năm tháng của niềm hạnh phúc lãng mạn tột cùng; và những ký ức ấy được cô lau chùi, đánh bóng lại liên tục để chúng ngày càng tỏa sáng rực rỡ qua mỗi năm tháng trôi qua.

Nhưng khi người nội trợ mệt mỏi và chán chường ấy, trong hoàn cảnh giấu giếm, tự tô điểm cho mình bằng những món bảo vật ký ức đó, chúng chẳng thể nào mang lại chút ánh sáng nào cho cuộc đời thực tại của cô. Cô gần như chẳng nhận ra sự liên hệ nào giữa tiểu thiên thần tóc vàng thắt nơ đỏ ngày nào với cậu bé năm tuổi đang lấm lem nghịch ngợm nơi góc sân sau tối tăm. Những khoảnh khắc chớp nhoáng ấy kéo cô hoàn toàn rời xa khỏi thực tại; chúng tựa như những giấc mơ phiến ách.

Rồi bỗng có tiếng ai đó gọi cô từ căn phòng bên cạnh, hoặc một đứa trẻ bị đẩy vào nhà trong tiếng khóc mếu máo từ ngoài đường với một cục u sưng tảng trên trán. Vội vã, cô cất giấu những báu vật của mình đi, khoác lại vẻ mệt mỏi tuyệt vọng quen thuộc, và lại lao mình vào mê cung của những bổn phận và lo toan. — Cuộc hôn nhân ấy đã diễn ra như thế, và đôi vợ chồng ấy cứ thế lê bước nhọc nhằn tiến về phía trước. Cả hai cùng quằn quại kéo chung một gánh nặng; nhưng liệu bước chân của họ có đồng điệu? Thật đau đớn nhưng đó là sự thật: khi máng ăn trống rỗng, những con ngựa sẽ cắn xé lẫn nhau.—— Có một buổi tiệc sô-cô-la lớn được tổ chức tại nhà các cô nhà Ludvigsen — toàn là những người phụ nữ chưa chồng.

“Vì phụ nữ có gia đình thực chất quá ư thực dụng,” chị cả nhà Ludvigsen phán.

“Ờ, đúng vậy!” Louisa kêu lên.

Mọi người đều chìm trong bầu không khí vô cùng sôi nổi, như thường lệ trong những buổi tụ họp và dịp lễ thế này; và khi những lời bàn tán lan truyền khắp thị trấn, cuối cùng nó cũng tới trước cửa nhà Sören. Tất cả đều đồng lòng rằng đó là một cuộc hôn nhân vô cùng bất hạnh và một mái ấm khốn khổ; kẻ thì thương hại, người lại trách móc.

Rồi chị cả nhà Ludvigsen, với một vẻ trang trọng nhất định, cất lời: “Tôi có thể cho các cô biết ngọn ngành điều gì đã sai trái trong cuộc hôn nhân đó, bởi tôi nắm rất rõ hoàn cảnh của họ. Ngay cả trước khi kết hôn, trong bản chất của Marie đã ẩn chứa một điều gì đó tính toán, gần như thực dụng, hoàn toàn xa lạ với tình yêu chân chính, lý tưởng. Khuyết điểm ấy sau đó đã lấn lướt và đang trả thù tàn nhẫn lên cả hai bọn họ. Dĩ nhiên gia cảnh họ không mấy dư dả, nhưng điều đó có hề hám gì với hai kẻ thực lòng yêu nhau? Bởi chúng ta đều biết hạnh phúc đâu phụ thuộc vào sự giàu sang. Chẳng phải chính trong những ngôi nhà khiêm nhường nhất, quyền năng vô thượng của tình yêu mới được bộc lộ một cách đẹp đẽ nhất sao? — Và vả lại, sao có thể gọi hai con người ấy là nghèo khổ? Chẳng phải thiên đường đã ban ơn phước dồi dào cho họ những đứa con khỏe mạnh, vạm vỡ đó sao? Những... những đứa trẻ ấy chính là khối tài sản đích thực của họ! Và nếu trái tim họ ngập tràn tình yêu chân chính, lý tưởng, thì — thì—”

Cô Ludvigsen khựng lại giây lát.

“Thì sao ạ?” một thiếu nữ can đảm lên tiếng hỏi.

“Thì,” cô Ludvigsen tiếp lời với giọng điệu cao ngạo, “thì chắc chắn chúng ta đã được chứng kiến một số phận hoàn toàn khác được định đoạt cho họ rồi.”

Thiếu nữ can đảm cảm thấy vô cùng hổ thẹn.

Một khoảng lặng trùm xuống, trong đó những lời của cô Ludvigsen thấm sâu vào trái tim của tất cả mọi người. Họ đều cảm thấy đó mới chính là chân lý; mọi mối nghi ngờ hay bất an có lẽ từng len lỏi đâu đó nay đã tan biến sạch. Tất cả đều được củng cố thêm niềm tin kiên định và đẹp đẽ vào tình yêu chân chính, lý tưởng; bởi vì họ đều là những phụ nữ chưa chồng.