Gần đây nghe nói báo "Tân dân buổi chiều" chuẩn bị ra lại. Có một hôm, tôi đã gặp chủ bút trước đây của báo này, tôi hỏi, ông ấy bảo: "Còn chưa kiếm được nhà", sau lại bảo: "Đến lúc ấy, sẽ nhờ ông viết cho một bài".
Tôi nói: "Tôi già rồi, đầu óc kém rồi, không viết được văn tức cảnh nữa!"
Ông bảo: "Tôi cũng chẳng ra đề, miễn là ông cứ nói thật cho, là được".
Tôi cũng chẳng nhận lời, nhưng tôi cũng không từ chối. Tôi nghĩ: Chẳng lẽ nói thật cũng khó khăn đến thế?
Mấy hôm sau, tôi đi dự chiêu đãi của Hội liên hiệp Văn học Nghệ thuật Toàn quốc. Vừa tan buổi chiêu đãi, tôi bước ra phòng họp phía đông ở tầng hai Nhân dân Đại lễ đường. Một người bạn cũ đã kéo lấy cánh tay bên trái tôi, cười bảo: "Nếu như tập "Ngọn đuốc" của ông không gom bài viết ấy thì đã tốt rồi". Tôi biết ông đang muốn nói đến bài "Đi Đại Trại", tôi nói: "Tôi cố ý giữ lại đấy". Câu nói ấy lại nhắc nhở tôi: Nói thật thực ra không dễ!
Năm ngoái tôi xem bản in thử của tập "Ngọn đuốc", mọi người đều đang bàn bạc về chuyện Đại Trại. Tôi đã từng cân nhắc đến việc có nên rút bài văn ấy của tôi không, sau mới quyết định cứ để yên nó đấy. Tôi nói thẳng thắn rằng, tôi chỉ muốn giữ một số tác phẩm, để chúng nói lên với người đọc rằng tôi đã đi qua con đường như thế nào. Nếu như bảo rằng "Đi Đại Trại" có sự giả dối trong đó, vậy thì những bài viết đặt trước nó, bao nhiêu lời lẽ hùng hồn ấy, chẳng lẽ đều là lời nói thật? Chính là lúc tôi tham quan Đại Trại tháng 8 năm 1964, nhìn thấy từng xe, từng xe ca chở đầy cán bộ xã viên chạy đi chạy lại. Lại nghe nói hàng ngày có hàng mấy trăm người đến tham quan, học tập. Tôi nghi hoặc hỏi: một đại đội sản xuất bé tẻo teo thế này, gánh sao nổi? Tôi lúc đó quả thật là có nghĩ thế, nhưng trong bài văn lại viết một câu khác: "hiển nhiên là xem rất hài lòng". Lúc bấy giờ bí thư chi bộ của đại đội sản xuất còn chưa lên làm phó Thủ tướng, bốc phét còn chưa bốc đến mức, "trời hạn to, người làm to" và hàng năm báo khống sản lượng. Trong những điều tai nghe mắt thấy của tôi cuối cùng vẫn còn có một chút sự thực. Cái kiểu viết lách như thế, nhiều năm lại đây, tôi đã quen như cơm bữa. Tôi chưa bao giờ nhắc xem những điều mình nghe được, những gì là thực, những gì là giả. Bây giờ nghĩ lại, tôi cũng rất khó nói ra bắt đầu từ lúc nào, có thể là sau năm 1957 thì phải. Tóm lại, chúng ta thường thường là thế này: bạn bè từ xa tới, vui mừng gặp gỡ, ngồi xuống với nhau thế nào cũng nói đến tình thế tốt đẹp và tiền đồ sáng sủa. Người ta nói mình cũng nói. Sau một hồi ca tụng công đức lẫn nhau, lúc ấy mới mở rộng lòng mình ra nói thật. Những năm ấy tôi rất ít viết truyện, nhưng thói quen khám phá lòng người lại chưa quên hẳn. Vận động hết đợt nọ đến đợt kia, liên tục. Sau mỗi đợt vận động tôi lại phát hiện ra lòng người lại co về phía sau một chút, tôi càng ngày càng không tiếp xúc được với lòng người khác, càng ngày càng không nghe được lời nói thật. Bản thân tôi cũng giấu lòng mình đi, mà giấu thật sâu, phảng phất như người đã bước tới bờ vực thẳm, chân đã đạp lên một lớp băng mỏng, run lẩy bẩy, chỉ nghĩ tới làm sao giữ được mình. "Mười năm đại hoạ" mới bắt đầu, để cho mình được an toàn và qua khỏi, một ông bạn cũ từng đi lại với tôi hơn ba mươi năm đã dám phịa ra một món nợ giả để vạch tội tôi. Trong 10 năm hoang đường mà đáng sợ đó, nghệ thuật nói dối đã đạt đến đỉnh cao nhất, lời nói dối trở thành chân lý, nói thật lại hoá ra mắc trọng tội. Tôi đã phải chịu mấy chục lần phê đấu, đã mất hết những câu nói dối đếm không xuể vào bụng. Lúc đầu tôi thực lòng nhận tội, phục tội, xử lý rất nghiêm túc. Sau này, tôi đành bảo sao làm vậy, vắt óc ngồi viết trên một trăm bản "báo cáo tư tưởng". Làm sao giữ mình, thực ra tôi chẳng quan tâm, điều mà tôi luôn nhớ không quên là vợ tôi, con tôi, tôi không thể để họ liên luỵ. Đối với họ, tôi luôn giữ tấm lòng chân thật. Trước mặt họ tôi còn có thể nói vài câu nói thật. Ở những cuộc phê phán, tôi dần dần nhìn ra bộ mặt của “bọn tạo phản”, họ đã bóc đi từng lớp cái mặt nạ của mình. Một buổi chiều mùa thu năm 1968, họ lôi tôi ra bờ ruộng để phê đấu, vạch tội của tôi trước nông dân. Một nhà thơ trẻ của phái tạo phản đã bước ra phát biểu, vạch tội tôi mỗi tháng lĩnh của Hội Nhà văn Thượng Hải một trăm đồng phụ cấp thuê phòng ở. Hắn biết đó là lời nói dối, tôi cũng thừa biết hắn đang nói láo, thế nhưng thấy hắn làm điệu làm bộ không hề đỏ mặt, trong lòng tôi thật rất khó chịu, Đó chính là "phái Tả của Cách mạng" mà khá nhiều bạn nước ngoài đã từng tin tưởng. Có một thời kỳ, tôi xuýt nữa cũng coi họ là niềm hy vọng của nước Trung Quốc mới. Họ đã dựa vào nói dối mà nên người. Tôi không hề trách họ, tự tôi cũng có trách nhiệm. Tôi đã từng tin lời nói dối, tôi truyền bá lời nói dối, tôi chưa từng đấu tranh với lời nói dối. Người khác "giương cao" thì tôi "theo sát"; Người khác khiêng "thần linh" ra, tôi gục đầu vái rạp. Cho rằng có gì nghi ngờ, có gì không vừa ý, tôi cũng nuốt hết chúng xuống. Thậm chí tôi còn ngu xuẩn đến mức muốn chui vào cái hòm ảo thuật để diễn trò "thoát thai đổi cốt". Chính vì không ít người như tôi, nói dối mới có thị trường tiêu thụ, người nói dối mới từng bước từng bước được thăng tiến...
Bây giờ, những cái đó đều đã qua đi, đang qua đi, hoặc sẽ phải qua đi. Lần này tôi ở Bắc Kinh đã gặp gỡ khá nhiều bạn bè, ngồi lại với nhau, chúng tôi không nói những lời trống rỗng về tình thế tốt đẹp, chúng tôi nói đến khuyết điểm, nói đến tệ nạn, nói đến tiền đồ. Không ai sợ có báo cáo mật, không ai sợ bị phê đấu. Mọi người đều giãi bầy hết lòng mình. Chúng tôi lại có thể nhìn rõ trái tim của nhau rồi.
Ngày 20 tháng 9
