Có một người bạn (ông làm công tác bình luận văn học) sau khi đọc tập "Tìm tòi" viết thư tôi nói: "Tôi cảm thấy ông ước thúc mình hình như quá nghiêm khắc, thời nào có điều kiện lịch sử của thời ấy, nhiều việc không phải cá nhân có thể chịu trách nhiệm được".

Trong lời lẽ của ông, có chỗ còn phải bàn thêm, Trước hết, tôi không thấy có gì nghiêm khắc với mình, nếu như nghiêm khắc, thì tôi đã không sống được từ lâu rồi. Cho nên, tôi cứ luôn luôn xong việc rồi mới lấy sự hối hận để tự giày vò mình. Nói đến trách nhiệm, tôi nghĩ, nếu như chúng ta có thể vứt bỏ bài học "sáng suốt giữ mình" cổ xưa, đối nhân xử thế bằng thái độ chịu trách nhiệm nghiêm túc, thì nhiều việc sẽ không xảy ra, nhiều việc có thể thay đổi khác đi...

Tôi nghĩ tới một việc, một con người. Người ấy là đồng chí Trương Mãn Đào.

Giữa tôi với đồng chí Mãn Đào không hề có sự đi lại riêng tư. Mọi việc về ông, tôi biết rất ít. Năm 1940, tôi ở Thượng Hải để viết quyển "Thú" và kiêm làm công tác biên tập cho Nhà xuất bản Đời sống Văn hóa. Trong một tủ sách mà tôi biên tập, có một bản dịch của Mãn Đào, tức là vở kịch bốn màn "Vườn Anh đào" của Sê-khốp do anh Lý Kiện giới thiệu. Tôi chỉ biết người dịch biết tiếng Nga, yêu Sê-khốp, cho nên dịch rất hay. Mãi đến giải phóng, tôi mới gặp đồng chí Mãn Đào, số lần gặp không nhiều, phần lớn đều ở các Hội nghị học tập, thảng hoặc gặp ở sân chơi. Gặp nhau, chúng tôi chỉ bắt tay, gật đầu, nhiều lắm chẳng qua là hàn huyên dăm ba câu.

Trong tập tài liệu thứ hai "Về vấn đề Hồ Phong" công bố năm 1955, có mấy câu trong thư gửi Mãn Đào, nói đến "nguyên tắc tổ chức" gì đó, tôi cũng không rõ nữa, nhưng không khỏi lo thay cho anh. Thế nhưng rồi ngoài ý nghĩ của tôi, anh hình như chỉ được nếm mùi đau khổ rất ít. Một thời gian sau, lại thấy anh xuất đầu lộ diện, vẫn là ủy viên Ủy ban Chính trị Hiệp thương thành phố, những sách anh dịch lại vẫn xuất bản. Anh rất thích xem Xuyên hí[1]; đoàn Xuyên kịch đến Thượng Hải biễu diễn, thế nào tôi cũng có dịp gặp anh ở nhà hát.

Thế là ập đến cái gọi là "mười năm đại họa". Sau này tôi viết thư cho bạn nói: “Mười năm chỉ là một nháy mắt". Kỳ thực ngày tháng Mười năm ấy thật là dài quá! Trong thời gian đó, tôi đã nghe được không ít tin tức vỉa hè về những người quen. Tôi cũng từng nghĩ tới Mãn Đào, sau này tôi được biết anh làm phiên dịch ởTrường cải tạo cán bộ, sau nữa nghe nói anh không được khỏe, đồng thời, tôi còn được xem cuốn tiểu thuyết do anh và người khác cùng dịch. Mọi người nói, anh công tác rất tích cực.

Mùa thu năm 1975, phân hội Thượng Hải của Hội Nhà văn đã bị đập nát dưới nanh vuốt của "lũ bốn tên", tôi được "phân phối" đến phòng Biên dịch, chuyên dịch sách cho Nhà xuất bản Nhân dân Thượng Hải, bất kể bản thân tôi có bằng lòng hay không. Thêm nữa, lại vẫn "sử dụng khống chế" như cũ. Đây đúng là sự trừng phạt với người không thừa nhận "nhân quyền" như tôi. Tôi lấy cớ người không được khỏe, một tuần lễ chỉ đến hai buổi để tham gia học tập chính trị. Lần dầu tiên đi dự Hội nghị Toàn thể truyền đạt văn kiện gì đó, đi vào trong ngõ một loáng thì gặp Mãn Đào. Anh cũng nhìn thấy tôi, rất mừng, bèn đến bên cạnh tôi, tỏ lòng hoan nghênh, vừa đi vừa nói, vừa nói vừa cười. Những cuộc gặp gỡ chuyện trò như thế, giữa chúng tôi cũng có được mấy lần. Tôi mớiđến phòng Biên dịch, rất ít người quen. Lời nói vui của Mãn Đào quả thật có đem lại cho tôi sự ấm áp. Tôi nghe người ta nói anh không được khỏe lắm, có lần ngất xỉu ngay trên đường đi, lại nghe nói anh làm việc tích cực, luôn chỉ muốn tranh thủ làm được nhiều. Tôi bèn khuyên anh nên chú ý giữ sức khỏe. Anh cười cười nói: "Không sao cả!"

Lại qua một thời gian nữa, tôi không nhớ đúng thời gian nào nữa. Đại khái là vào tháng Bảy tháng, Tám năm 1976 gì đó, tóm lại là thời mà "lũ bốn tên" đang hoạt động điên cuồng. Một hôm, tôi đang học tập ở lầu bốn của phòng Biên dịch. Mở đầu, tổ trưởng học tập nói mấy việc, một việc trong đó là về Mãn Đào. Mãn Đào vốn thuộc loại được coi là "phần tử Hồ Phong" phải buộc lao động quản thúc. Lúc đó do sơ suất không chấp hành đúng. Nhưng hai chục năm nay, anh biểu hiện tốt, bởi vậy cũng không cần lao động quản thúc nữa. Thế nhưng theo một cơ quan nào đó nói, thì các mũ "phản cách mạng" do tổ mười người dưới sự lãnh đạo của Trường Xuân Kiều đội lên cho, không thể thay đổi được, nên coi anh như một phần tử “phản cách mạng”, tước bỏ quyền lợi chính trị của anh. Đây quả là một tiếng sét ngang tai, tôi chợt ngẩn người ra. Đâu lại có cái lý như vậy, biểu hiện tốt trong 20 năm đổi lấy cái mũ "phản cách mạng", chỉ bởi vì ban đầu, nhóm của Trường Xuân Kiều định cho là "phần tử Hồ Phong". Tôi lại nghĩ "Mãn Đào làm sao mà chịu đựng nổi?!" Vậy mà chẳng có ai đứng ra phát biểu ý kiến, Tôi lúc đó vẫn còn là một tên "phản cách mạng" không đội mũ, tuy đã có cách nhìn nhận của mình, nhưng trong Hội nghị học tập tôi luôn thấp tha thấp thỏm, đứng ngồi không yên, chỉ nghĩ làm sao giữ được mình, không dám nói thật lấy một câu. Vả lại tôi biết cách suy nghĩ của người tổ trưởng học tập của tôi cũng không khác mấy so với tôi. Ngay như anh, anh cũng chẳng dám công khai nghi ngờ.

Sau đó, tôi không gặp lại Mãn Đào nữa, chỉ có một lần, học tập xong, tôi từ trên gác xuống, gặp anh ngay ở chân cầu thang. Tôi định chào anh, anh cúi đầu đi chỗ khác. Tôi quả thực không hiểu tại làm sao bỗng nhiên anh bị gọi là "phần tử phản cách mạng” mà cũng không có cách nào hỏi thăm người khác được. Sau này, tôi vô tình nghe nói, người phụ trách ở đây thấy Mãn Đào có thái độ tốt, công tác tích cực, muốn bỏ cho anh cái mũ "phần tử Hồ Phong" nên đã báo cáo lên cấp trên và cơ quan nào đó để thỉnh thị. Thật không thể nào ngờ, lại được sự trả lời như vậy. Có thể do một sự lầm lẫn nào chăng? Thế nhưng người lãnh đạo ở đây cũng không dám báo cáo lại với cấp trên để nói rõ ý ban đầu hoặc là yêu cầu khoan hồng. Thế là mọi người lấy cái sai để làm sai, trong một đêm vô cớ tước đoạt quyền lợi chính trị của Mãn Đào.

Tôi chẳng nói chẳng rằng, lại nửa lạ nửa không. Bấy giờ, tôi đang dịch cuốn "Hồi ký" của A.Ghécxen, trong sách cũng có những đoạn ghi lại tương tự như thế, mới hay "lũ bốn tên" đã làm những việc mà Sa hoàng vốn quen làm. Thế nhưng trong đó có cả tôi, không có ai dám ra phát biểu ý kiến trái ngược lại, nói cho ra lẽ. Hình như mọi người đã mất hết cả lý trí.

Tuy nhiên, sự việc vẫn chưa kết thúc. Không lâu sau Mao Chủ Tịch qua đời, chúng tôi đều đến Hội trường của Nhà xuất bản tham gia lễ viếng, Qua ba bốn hôm, trong buổi học tập của chúng tôi, tổ trưởng tuyên bố trong phòng phải mở Hội nghị nhỏ phê phán Mãn Đào "lật án", mỗi tổ cử hai đại biểu tham gia. Về việc giải thích sự "lật án", nghe nói trong khi chúng tôi đi tham gia lễ viếng, Mãn Đào được gọi lên phòng Biên dịch để một lão sư phụ trong đội Tuyên truyền Công nhân đang đóng chốt tại đơn vị quản thúc huấn thị. Mãn Đào liền nói anh "không phải là phần tử phản cách mạng, không biết làm ẩu làm bừa". Thế là cấu thành cái tội "lật án" của anh. Một cái lô-gic hoang đường như thế, một thứ pháp luật kỳ cục như thế, tôi quen thuộc quá mất rồi! “Phái tạo phản” đã cho tôi một kinh nghiệm quá đủ. Đương nhiên tôi không dễ gì tin họ, thế nhưng tôi vẫn chẳng nói câu nào, cúi đầu làm ra vẻ không hề hay biết. Trên thực tế, tôi đã ngầm đem hết sức mình để nén nỗi bất bình ở trong lòng xuống, sự tự bộc lộ mình ra, sẽ tự châm lửa đốt mình. Tôi chỉ biết giữ mình rất cẩn thận, không thể hiện được một chút nhỏ nào trách nhiệm mà một nhà văn, một con người bình thường cần phải thể hiện. May sao một tháng sau đó, "lũ bốn tên" đã bị đập tan, nếu không, ai biết được sẽ còn xảy ra những chuyện gì.

Tóm lại là Mãn Đào đã được bảo toàn. Cả về thể lực và tinh thần, anh đều bị mất mát nhiều. Có một thời kỳ, người ta quên cả minh oan cho những người bị oan, chữa trị vết thương cho người bị hại. Nhưng những cái đó không hề làm giảm tính tích cực trong công tác của Mãn Đào. Dùng nhóm từ “tính tích cực" thì không thể nói rõ tâm tình và sở nguyện của anh một cách xác đáng. Một con người ham muốn được làm nhiều việc, muốn làm mà lại làm được. Gôgôn, Biêlinski đang đợi anh. Anh đã phí phạm mất bao nhiêu thời gian rồi! Lẽ ra anh có thể dịch được rất nhiều sách nữa. Nhưng mà thời gian dành cho anh còn ít quá. Chỉ còn có hai năm ngắn ngủi. Anh mất tháng 12-1978. Tôi đã đến nghĩa trang Long Hoa dự lễ truy điệu anh, gặp khá nhiều người quen. Buổi lễ truy điệu cũng là một cuộc sửa sai, nỗi oan khuất của người chết cuối cùng đã được minh oan. Trong và ngoài phòng lễ, tôi chẳng nói câu nào. Khi đứng trước linh cữu để mặc niệm, tôi phảng phất như thấy hình ảnh đồng chí Mãn Đào tươi cười đón nhận. Nhìn lên chân dung của đồng chí, tôi bỗng thấy hổ thẹn. Tôi nghĩ ngưòi ta thế nào rồi cũng phải chết, điều không may lớn nhất của một con người là lúc sống không thể làm được nhiều hơn những việc mình muốn làm. Khi đồng chí Mãn Đào gặp bước không may, tôi không ủng hộ anh, không đứng ra mà nói một lời công bằng, chỉ đứng bên lạnh lẽo bàng quan. Đối với những điều không may của anh, tôi không thể nói là người không hề chịu trách nhiệm.

Ngày 25 tháng 3

[1] Một loại ca kịch địa phương cùa tinh Tứ Xuyên (N-D)