Cho tới bài thứ 30 của "Tuỳ tưởng lục", tôi đã dồn vào một tập, đồng thời ghi tiêu đề cho từng bài, sẽ phát hành trong năm 1979. Từ nay về sau, mỗi năm biên soạn một tập, cho đến năm 1984. Các bài từ thứ 31 trở đi (ba mươi hoặc bốn mươi bài) sẽ thu thập trong tập thứ hai.

Tôi đã viết, cho tập một bài lời kết rất ngắn, trong đó có một câu thế này: "Người xưa nói: Con người khi sắp chết, lời nói cũng lành". Trước đây tôi không hiểu câu nói ấy, đến giờ lại rất thích nó. Đó là ý nghĩ chân thực của tôi. Ý tôi không có gì ngoài việc muốn nói thời gian mà tôi có thể tận dụng không còn nhiều nữa, không thể tuỳ tiện lãng phí nó. Muốn nói chuyện thì phải nói thật, lời nói của mình, cho dù có nói đến tật xấu của mình cũng được. Có tật xấu thì nói ra, để mọi người biết, bàn bạc xem, nếu tự mình không sửa được thì nhờ người khác giúp đỡ. Đương nhiên là cái mũ mà người khác tuỳ tiện chụp cho, thì tự tôi cũng có thể bỏ nó xuống được. Những việc trước đây còn chưa làm rõ, tôi cũng muốn nói cho rõ.

Gần đây, chúng ta đang thảo luận vấn đề "ca ngợi" và "khuyến đức". Tôi đã nói với "phái ca ngợi" mấy lời không được kính trọng cho lắm. Tôi nói là có qua suy nghĩ, cân nhắc mới nên nói, bởi trước đây tôi đã từng là một người trong "phái ca ngợi". Gần đây, tôi xem lại bản in thử tập "Ngọn đuốc" của mình. Đây là một tuyển tập các bài tản văn của tôi ba mươi năm lại đây, tôi để cho con gái và con rể tôi chọn, những bài mà họ chọn không nhiều, nhưng khi tôi xem bản in thử, mới phát hiện ra nửa đầu tuyển tập đều là những bài "ca ngợi". Hơn nữa, trong bài văn lại đầy những "lời lẽ hùng hồn". Hãy chỉ lấy riêng mấy cái tiêu đề: "Những ngày vui lớn", "Chúng ta xây dựng Thiên đường trênmặt đất", "Hạnh phúc lớn lao nhất", "Niềm quang vinh tuyệt vời"... Tôi không phải đang nói khoác, mà tình cảm của tôi lúc đó là chân thật. Tôi đúng là được sống trong bầu không khí ấy. Hai mươi năm qua rồi. Mấy hôm trước, một cán bộ biên tập của Nhà xuất bản, khi đọc bản in thử đã viết thư hỏi tôi rằng có nên để câu cuối cùng đã dẫn ra trong một bài viết nào đó: "Bắt nước X... phải tụt hậu". Lúc đó, tôi đã dẫn ra câu này vì thấy "lời lẽ hùng hồn". Nhưng sau hai mươi năm, chúng ta vẫn còn ở phía sau cái nước X đó. Để tránh khỏi bị nghi ngờ là "bốc phét", tôi đành phải lược câu đó đi. Tôi đọc và hiệu chỉnh tuyển tập tản văn của tôi 30 năm nay, cảm thấy quả là nhiều thật. Lúc đầu đúng là tôi cho rằng "ca ngợi" có thể động viên mọi người tiến lên, nói nhiều đến thành tích có thể làm phấn chấn lòng người, mà không hề nghĩ rằng lời nói dễ nghe, nhiều đến quá mức thì không biết cư xử ra sao. Một khi đã thành thói quen thì dễ mắc nghiện, không nói dóc, lại thấy khó sống. Thí dụ lời lẽ hùng hồn mà tôi trích dẫn hai mươi năm trước: "Bắt gang thép phải nghe lời", "bắt nước X. phải tụt hậu", lúc ấy đúng là làm cho lòng tôi xúc động. Thế nhưng liệu nó có giúp gì trong việc "bắt nước X. phải tụt hậu" không? Kết quả thực tiễn đã chứng minh rằng nói dóc chẳng có ích lợi gì, nước X không hề tụt hậu. Nếu như muốn "nước X, tụt hậu" thật, thì phải tìm cách khác. Bất kể thế nào, lấy mơ ước thay cho sự thực; coi tương lai như hiện tại, đủ nói dễ nghe, mơ thật nhiều mộng đẹp, bừng con mắt dậy, lại chẳng phải là mơ vẫn hoàn mơ hay sao?

Kỳ thực thì "Bắt nước X. tụt hậu", có gì mà không tốt? Miễn là anh có giỏi, có tài, có sự hăng hái, có biện pháp, có hành động, nói đến đâu, làm được đến đấy, thì cứ việc "bắt" đi, như vậy đương nhiên là tốt. "Ca ngợi" cũng thế, miễn là cắt cho đúng loại séc có thể đổi được ra tiền, thì cứ việc cắt. Đương nhiên là càng nhiều càng tốt, càng "ca" càng hay. Còn nếu tấm séc đến kỳ đổi chẳng ra tiền, thì gọi là séc khống, loại séc này cắt càng ít càng hay, cắt nhiều quá dễ bị ra toà, danh dự sẽ tiêu ma. Hai mươi năm trước, tôi viết văn thường hay dùng “lời lẽ hùng hồn" tôi cảm thấy chẳng có gì xấu, nhưng ngày nay, lại dùng những "lời lẽ hùng hồn” ấy, người khác sẽ bảo là "bốc phét".

Đầu những năm năm mươi, khi tôi còn đang ở phường Hoài Hải, bà giúp việc ở nhà tôi thấy có người vào ngõ phố mài dao, bèn mang hết dao trong nhà ra để thuê mài, rồi quay vào bếp chờ, chứ cũng không ra coi làm gì. Bà ta bảo: "Giải phóng rồi, ai người ta thèm lừa lấy mấy con dao? Thế nhưng rồi người mài dao biến mất, dao cũng chẳng còn con nào. Nửa tháng trước, có một người bà con ở dưới quê, mua một con gà mái, buổi tối đem đến cho nhà tôi, em gái tôi định để hai hôm nữa sẽ mổ. Bà giúp việc nhốt vào cái lồng tre, để ngoài sân. Chiều tối hôm sau, tôi cùng con gái tôi và đứa cháu ngoại đi dạo ngoài sân, vẫn còn nhìn thấy con gà trong cái lồng để dưới gốc cây. Chúng tôi cũng chẳng nghĩ rằng cần phải đem lồng gà vào trong bếp. Đại khái là chúng tôi cũng vì hay thảo luận với nhau nhiều về "ca ngợi", trong đầu óc còn mang nặng ảnh hưởng của phái "ca ngợi”. Đêm ấy, tôi còn mơ một giấc mơ đẹp, giấc mơ "không có một gã trộm nào đến nhẹ nhàng gõ cửa", mà đã thực sự đến chốn "Đào nguyên" rồi, "thế giới ngày nay tốt đẹp như thế!” Tốt đẹp thật đấy! Khi tỉnh dậy trong lòng khoan khoái, xuống đến sân, chợt nghe nói gà bị người ta bắt mất rồi. Tôi đương nhiên là không tin chuyện đó, bởi tôi còn đang đắm say trong giấc mộng đẹp "Đào nguyên”. Thế nhưng gà thì thật sự không trở về nữa. Gà bị bắt trộm mất. Tổn thất tuy không lớn, điều đáng tiếc là từ đó về sau, tôi thôi không còn dám ôm mộng đẹp nữa.

Mộng đúng là mộng đẹp, nhưng sau khi tỉnh mộng, tôi lại thấy trống trải. Bây giờ tôi mới thấy rõ: tốt hơn là đừng nói dóc, vùi đầu vào mà làm thực sự thì hơn!

Ngày 12 tháng 9 năm 1979