Hôm qua, lúc gần tối, xem vô tuyến thấy báo tin "Ông Triệu Đan mất hồi sáng".

Hơn tháng nay, bạn bè đến gặp tôi nói chuyện về Triệu Đan khá đông. Mọi người quan tâm đến bệnh tình của ông, mắt nhìn thấy một nghệ sĩ lớn chết dần mà không cách nào giữ lại được, cũng không cách nào giúp ông lưu lại cho nhân dân thêm chút gì nữa. Một ông bạn nói: "Ông ta hỏi bác sĩ, có thể để ông ta đóng một vài cuốn phim thật hay nữa rồi chết, có được không? Mấy năm gần đây, ông mong mỏi điều ấy biết bao nhiêu!. Nhưng bệnh ung thư không cho ông có thì giờ. Tôi nghĩ lúc sắp nhắm mắt, chắc ông đau khổ lắm?

Nhưng cuối cùng Triệu Đan vẫn là Triệu Đan, ông chết một cách âm thầm. Hai hôm trước khi nhắm mắt, "Nhân dân nhật báo" đăng bài ông viết trên giường bệnh: "Quản lý quá cụ thể thì văn nghệ hết hy vọng". Cuối bài có câu: "Với tôi bây giờ không còn gì đáng sợ nữa!". Ông nói thật thà, đơn giản rõ ràng biết bao nhiêu. Đó chính là điều tôi nhận thức được ở Triệu Đan, chỉ có ông mới nói được như thế: "Tôi sắp rời cõi người, tôi không sợ bất cứ ai bức hại tôi nữa". Hai câu nói ấy ông đã thổ lộ điều bao nhiêu năm ông tự kiềm chế, cứ nén giữ trong lòng.

Tôi biết Triệu Đan khá lâu, có thể nói là biết rõ mà cũng có thể nói là chưa rõ. Nghĩ lại, tôi gặp ông lần đầu ở đâu, vào lúc nào, thì không nhớ nữa. Hồi "Văn cách”[1], không ai tìm tôi hỏi chuyện về ông cả. Khi chúng tôi đi với nhau, cũng chẳng có chuyện gì đáng nói. Nhưng ông để lại trong tôi một ấn tượng rất sâu và có một vài hình ảnh về ông thì tôi không thể nào quên.

Thập kỷ 30, tôi được xem các phim ông đóng vai chính: "Ngã tư", "Thiên Sứ trên đường quan", sau giải phóng thì các phim "Nhiếp Nhĩ"[2] "Lâm Tắc Từ"[3] nhưng để lại ấn tượng sâu sắc trong tôi là phim “Vũ Huấn ăn xin để mở trường học". Ba mươi năm đã trôi qua mà khuôn mặt người ăn xin già đã trải qua nhiều nhọc nhằn, đầm đìa nước mắt còn hiện lên rõ mồn một trước mắt tôi. Tôi thấy nghệ thuật diễn xuất của ông thật tuyệt vời. Điện ảnh có vấn đề. Diễn viên cũng bị liên lụy. Tôi không tham gia phong trào ấy, nhưng tâm sự của Triệu Đan lúc bấy giờ như thế nào thì tôi tưởng tượng được.

Khi thảo luận kịch bản điện ảnh "cuộc đời Lỗ Tấn", tôi tự đề xuất ý kiến để Triệu Đan đóng Vai Lỗ Tấn. Tôi biết ông rất muốn đóng vai này, và ông đã dành khá nhiều thì giờ cho việc ấy. Có lúc đã nghe nói phim sắp quay, do ông đóng vai chính. Tôi thấy ông để râu rồi lại cạo đi, cạo rồi lại để, cuối cùng không ai nói đến chuyện quay phim nữa.

Mười năm "hạo kiếp”[4], kỳ thực không chỉ mười năm. Cuối năm 1964, Đại hội đại biểu các tỉnh, thị Toàn quốc lần thứ Ba, có một số người bị phê phán, nghe nói Triệu Đan là một. Cuốn phim truyện "Sống mãi trong ngọn lửa hồng" vừa quay xong, không được chiếu công khai. Cuộc phê đấu các cuốn phim "Bắc quốc giang nam", "Tháng hai, xuân sớm", "Chị em vũ trường" đã bắt đầu. Mọi người hoảng sợ, thắp hương cầu thần khấn phật, phù hộ cho mình. Nhưng trên trời mây đen kéo lên, bên tai tiếng gào thét ầm ầm, một tảng đá nặng chịch đè lên đầu, tôi dự cảm đại hoạ đến nơi rồi.

Thế là cái gọi là "Văn cách" xuất hiện. Thời gian ấy, Triệu Đan bị "ra rìa" trước tôi. Tháng Chín tôi mới bị khám nhà. Chúng tôi không cùng ngành, không bị nhốt cùng "chuồng bò". Tôi ít có dịp gặp ông. Bây giờ tôi chỉ nhớ có hai chuyện.

Chuyện thứ nhất, ngày 18 tháng 9 năm 1967, tôi bị sinh viên khoa Trung văn trường Đại học Phúc Đán lôi đến Giang Loan, ở gần một tháng trên tầng sáu ký túc xá sinh viên, chuẩn bị ngày 26 mở hội phê đấu. Trước đó hai hôm, sau bữa ăn tối, tôi đi dạo trước cổng trường. Một anh sinh viên đến tìm tôi chuyện gẫu. Anh ta nói anh ta cũng họ Lý, không ởtrong tổ chuyên án. Thái độ anh ta hữu nghị. Gần đây, anh ta có dự một cuộc phê đấu, anh ta có nói chuyện với Triệu Đan, Triệu Đan không lưu tâm chút nào, dám phê phán luôn miệng, cứ hút thuốc lá, lại là thứ thuốc dở. Triệu Đan nói: không có tiền, chỉ có thể hút thuốc "Lao động". Anh sinh viên cười nói: "Ông ta vẫn là Triệu Đan".

Chuyện thứ hai. Khoảng hạ tuần tháng Giêng năm 1968, tôi và Ngô Cường bị lôi đến rạp xiếc Thượng Hải dự phê đấu. Chúng tôi chỉ là "bồi đấu"[5] đối tượng chính là Trần Phi Hiền và Thạch Tây Đán. Tóm lại người bị đấu không ít, ngồi chật ních một căn nhà nhỏ. Tôi nghe ông hỏi Bạch Dương ở chỗ nào. Tên giám thị "phái tạo phản", ngành điện ảnh, đứng cạnh mắng: "Mày không thật thà, về sẽ cho mày một trận!".

Câu đó hôm nay còn văng vẳng bên tai tôi, bây giờ không có gì đáng sợ nữa.

Đó là một lời tố cáo mạnh mẽ làm sao! Ông có thể nào quên những trận đấu đá kia được? Ông có thể nào quên những lần bị làm nhục đủ kiểu kia được?

Sau này, tháng 9 năm 1977, đoàn ông Trung Đảo Kiện Tàng đến Thượng Hải tham quan, tôi và Triệu Đan tiếp đón họ, Chúng tôi giới thiệu với các bạn bè người Nhật, lâu ngày cách biệt trải nghiệm mười năm của chúng tôi. Trong buổi toạ đàm, Triệu Đan kể về cuộc sống của ông trong nhà tù sau đó nói về tình hình ông rời Giang Tây sau khi "lũ bốn tên" bị lật nhào. Ông nói: "Vì tôi bị bức hại, nên mọi người càng thân thiết, nhiệt tình với tôi hơn".

Quả là như thế. Có lần tôi nghe ông tâm sự: "Để đáp lại, tôi phải đóng vài cuốn phim thật hay mới được". Tôi rất tán thành trạng thái tinh thần của ông. Ông lạc quan, lòng đầy tin tưởng. Nhìn ông, cảm thấy trong người ông có một ngọn lửa, một khí lực rất mạnh. Tôi nghe nói, ông sẽ đóng vai Chu Ân Lai trong phim "Đại hà bôn lưu", lại nghe nói ông sẽ đóng vai trong phim "Bão táp ngày mồng Một tháng Tám". Còn nghe nói ông muốn đóng vai Văn Nhất Đa.[6] Cuối cùng nghe nói ông sẽ đóng chung với diễn viên người Nhật trong một bộ phim. Tôi cũng tuyên truyền cho ông. Mặc dù những nguyện vọng ấy của ông không hề được thực hiện, nhưng trước sau tôi vẫn tin rằng ông có thể lập được những thành tích mới.

Thật không ngờ, tháng Bảy năm nay tôi lại gặp ông trong bệnh viện Hoa Đông ở Thượng Hải. Tôi đang đi tản bộ trên bãi cỏ thì thấy ông đứng xem hoa. Ông thay đổi hẳn, người tiều tụy, ngọn lửa trong lòng ông tắt ngấm đâu mất rồi. Ông nói ông ăn không được, đã kiểm tra ở bệnh viện Bắc Kinh. Nghe người y tá nói chuẩn đoán đã loại trừ bệnh ung thư rồi, nên trong lòng mong mỏi nhanh chóng phục hồi sức khoẻ. Tôi nói: "Để cho ông đóng thêm cuốn phim thật hay". Tôi cũng không nhớ câu ấy tôi nói với người nào, chứ quan chức chủ quản ngành điện ảnh, quan chức lãnh đạo văn nghệ chắc không nghe. Cuộc gặp mặt ở trên bãi cỏ bệnh viện Hoa Đông là lần chúng tôi gặp nhau cuối cùng. Tôi đi Bắc Âu về thì nghe nói bệnh ông đã nguy kịch rồi.

Đồng chí Triệu Đan không trở về với chúng ta nữa. Tôi rất thương nhớ ông. Gần đây, khi nói về "nhân tài" Trung Quốc "xuất ngoại" thì có điều lấy làm tiếc. Những điều xẩy ra với một diễn viên ưu tú ấy những năm qua, có thể làm cho đầu óc tôi sáng suốt mà suy nghĩ. "Để cho anh sống", cũng không giải quyết được vấn đề nhân tài. Tôi nhắc lại câu tôi nói tháng Chạp năm ngoái.

Xin "hãy quan tâm đến họ hơn nữa, hãy yêu mến họ hơn nữa! Đừng để đến lúc quá chậm.

Đối với đồng chí Triệu Đan thì đã chậm quá rồi. Ông chỉ để lại câu trăng trối này: "Không có gì đáng sợ nữa".

Ngày 11-13 tháng 10 năm 1979.

[1] Văn cách, chỉ cuộc Đại Cách mạng Văn hoá Trung Quốc

[2] Nhiếp Nhĩ (1912-1955), người sáng tác quốc ca Trung Quốc.

[3] Lâm Tắc Từ (1785-1850) nhân vật kiên quyết chống đế quốc Anh trong cuộc chiến tranh Nha phiến

[4] Hạo kiếp là đại tai nạn, chỉ cuộc đại cách mạng văn hóa.

[5] Bồi đấu là người bị đấu phụ.

[6] Văn Nhất Đa: nhà văn Trung Quốc bị phát xít Nhật giết ở Xinhgapo (1945)..