Trước kia, bạn bè thường khen tôi "trí nhớ tốt”, bây giờ thì sống như trong giấc mơ, nhiều chuyện hai ba năm lại đây trong đầu óc tôi là một đám mây mù trắng xóa, nói ra e người ta không tin. Hồi anh Cố Quân Chính từ trần, nhận được giấy cáo phó từ Bắc Kinh gửi về và bức thư của Tiểu Thuyên, con gái anh, tôi buồn lắm. Nhớ lại bao nhiêu chuyện, tôi định bụng sẽ ghi hết. Cũng là việc tôi thường làm. Ấy vậy mà tôi chưa viết được gì. Lần lữa mấy năm, nay cầm bút định ghi lại ít nhiều về người bạn quá cố, thì ngay chuyện anh mất tháng nào, năm nào cũng quên mất.

Vậy thì tôi sẽ bắt đầu từ đâu?

Những năm Bốn mươi, tôi ở Thượng Hải, cùng một ngõ với anh Quân Chính (phường Hà Phi, nay là đường Hoài Hải).

Sau giải phóng đầu những năm Năm mươi, cả gia đình anh dời lên Bắc Kinh, còn tôi vẫn ở lại Thượng Hải. Mỗi lần lên Bắc Kinh dự các cuộc Hội nghị, tôi thường đến ngõ Tây Đường Tử thăm vợ chồng anh, được anh chị tiếp đón thân tình. Như thế đã thành lệ, không đến được thì như đánh mất một cái gì.

Tôi đi tham quan nước ngoài, áo quần, đồ đạc dùng ở Bắc Kinh tôi gửi lại nhà anh chị. Rồi khi trở về nước, ởkhách sạn, tôi lại đến ngõ Tây Đường Tử lấy va-li. Tháng 10 năm 1952, tôi đi Triều Tiên về, Tiêu San cùng đứa con gái chúng tôi đến ở nhà anh chị chờ đón tôi. Chúng tôi ở lại nhà anh chị ngót tuần lễ. Tôi thường nghe đứa con gái tôi nói: "Bác gái tốt lắm, ba ạ!". Tháng 10 năm 1965, tôi ở Việt Nam về, Tiêu San lên Bắc Kinh đưa áo quần cho tôi, chúng tôi cũng đến ngõ Tây Đường Tử, anh Quân Chính và chị Quốc Hoa làm một bữa cơm thịnh soạn đãi vợ chồng chúng tôi. Khi ra về từ biệt, chị Quốc Hoa nắm tay Tiêu San cám ơn mãi... Tiêu San cười nói: "Như thế này, thì chúng tôi nhất định lại sẽ đến quấy rầy anh chị". Lời cảm ơn của anh chị không phải là câu nói khách sáo, mà từ lòng hiếu khách khiêm nhường thốt ra... Tiêu San đâu có ngờ được rằng lần ấy là lần cuối cùng cô ta lên Bắc Kinh và cũng là lần cuối cùng gặp mặt anh chị Quân Chính.

Đầu tháng sáu năm sau, tôi lại lên Bắc Kinh dự hội nghị các nhà văn Á Phi họp bất thường, "Văn cách" đã bắt đầu. Một đồng chí trong Đoàn đại biểu Trung Quốc chúng tôi, đưa tôi từ sân bay về Chiêu đãi sở; lúc chia tay, đồng chí rỉ tai tôi nói: "Anh chớ tùy tiện đi thăm bạn bè, một số có vấn đề đấy, chưa biết rõ những ai". Tôi giật mình đánh thót. Hai ba tháng trước, tôi có nhận được thư của anh Quân Chính cho biết là anh chị đã dời nhà rồi, địa chỉ mới ở thôn Hạnh Phúc. Tôi cầm lá thư theo. Tôi tin rằng một nhà trí thức trung hậu, hiền lành như anh Quân Chính thì không thể có vấn đề, nhưng Hội nghị họp gấp, tôi cũng không tiện "đi thăm bạn bè". Sáng ngày mồng 10 tháng Bảy, hội nghị tạm nghỉ, tôi đến Đại lễ đường Nhân dân, tham gia Đại hội Nhân dân Trung Quốc viện trợ cho nhân dân Việt Nam đấu tranh chống Mỹ. Tại phòng nghỉ, không ngờ gặp anh Quân Chính và đồng chí Lão Xá. Ai nấy đều vui mừng, trước khi vào họp, cùng ngồi chuyện gẫu, nhưng tôi có cảm tưởng như được gặp nhau sau một kiếp! Hội nghị kết thúc, chúng tôi từ trên Chủ tịch đài đi xuống, cầm tay nhau từ biệt. Anh Quân Chính, với nụ cười hiền lành trên môi, mời tôi đến nhà mới, gọi là "Tiểu tự", chơi. Tôi gửi lời hỏi thăm chị Quốc Hoa. Tôi nói tôi bận tiếp khách nước ngoài, không có thời gian đến thôn Hạnh Phúc được. Anh nói: "Thế thì lần sau vậy, nhất định nhé!". Tôi nói: "Nhất định!".

Thật không ngờ từ biệt nhau đến mười hai năm. Tiếng cười của Tiêu San lần đầu tiên chúng tôi đến thôn Hạnh Phúc còn như đang phảng phất bên tai. Nhưng nay chỉ có Tiểu Lâm, con gái tôi dẫn tôi lên lầu bệnh viện mà thôi.

Di chứng thời kỳ "Văn cách" để lại cuối cùng đã phát ra. Tôi nằm bệnh suốt hai năm, không lên Bắc Kinh. Năm 1982, lúc đầu tôi đi lại khó khăn, tay run viết không ra chữ, rồi trên người mọc nhọt, lại ngã gãy chân trái, phải vào bệnh viện. Nửa năm, đi cà nhắc về nhà. Gần đây mắc bệnh Parkinson, lần thứ hai lại phải vào bệnh viện chữa trị. Lần này bệnh nhân ít, phòng rất yên tĩnh. Tôi thường ngồi nghỉ trên ghế xô-pha hồi tưởng chuyện quá khứ, nghĩ mãi cũng không sao nhớ được mình đã quen anh Cố Quân Chính từ hồi nào. Chắc là do Sách Phi giới thiệu. Anh ở trong Ban biên tập Nhà xuất bản Khai Minh cùng với Sách Phi. Buổi đầu, chúng tôi ít khi tiếp xúc với nhau, tôi ít nói, anh cũng thế. Tôi chỉ biết anh làm việc cẩn trọng, lại cũng biết anh đông con, gánh gia đình khá nặng. Anh từng dịch truyện nhi đồng phương Tây, viết một số sách kiến thức khoa học phổ thông, ngày đi làm, tối về nhà viết lách rất chăm chỉ. Bạn bè nói về anh, ai cũng khen anh chính trực, hiền lành. Anh cùng ở một ngõ hẻm với Sách Phi, đường Điuây (nay là đường Lật Dương). Tôi đến ở nhà Sách Phi một thời gian có dịp gặp anh nhiều lần nên mới quen nhau. Đó là chuyện những năm Ba mươi. Sau đó, nhà anh chị cùng ở phường Hà Phi. Lúc đầu, tôi sống một mình tại nhà Sách Phi, mỗi lần ra vào ngõ đều qua cửa sau nhà anh chị; bọn trẻ thấy tôi thì chào hỏi thân mật. Về sau, tôi sang Hương Cảng, rồi vào nội địa, lại trở về "cô đảo" Thượng Hải. Còn gia đình anh chị vẫn bình yên và nghèo khổ như trước. Anh và Sách Phi cùng một người bạn nữa, cho ra những tập sách "Khoa học giải trí". Anh đăng nhiều bài bình luận ngắn về khoa học và viết cả tiểu thuyết khoa học viễn tưởng nữa. Dù dài hay ngắn, anh đều tỏ ra nghiêm túc, cẩn thận. Sau khi Nhật đầu hàng, tôi và Tiêu San bế cháu Tiểu Lâm mới lên một trở về, Sách Phi đã rời khỏi Thượng Hải, tôi và gia đình anh Quân Chính đi lại càng mật thiết. Khi có việc giao thiệp với Nhà xuất bản Khai Minh, tôi thường nhờ anh nói lại. Chúng tôi thường gặp nhau, nhưng ít khi chuyện trò lâu. Anh rất bận, lúc này anh đang soạn sách giáo khoa cho nhà Khai Minh. Vì nhà đông người, chen chúc nhau, rất bất tiện, anh đành phải đi ngủ sớm, đến khuya mới thức dậy làm việc. Biết làm thế nào được? Cả nhà đều nhờ vào việc viết lách của anh mà sống. Xưa nay, anh không hề than phiền, chỉ ham làm việc vùi đầu mà viết. Mỗi lần đến tìm anh, lúc nào cũng thấy anh tươi cười. Tôi nghĩ rằng anh cần cù lao động nửa đời người không đáng phải sống gian khổ như thế. Tôi bất bình thay cho anh. Nhưng anh thì lại cười nói: "Sau này sẽ khá hơn!".

Anh tin tưởng vào tương lai là có căn cứ. Kỳ thực, cuộc sống của anh cũng không khá hơn, chẳng qua nhà tôi chỉ có ba miệng ăn, chi tiêu ít. Trước nay, tôi sống bằng tiền nhuận bút, lúc bấy giờ, tiền của chính quyền Tưởng cứ mất giá liên tục, bị chiết khấu hàng ngày, trên thị trường, hàng hoá mua được càng ít đi. Tiền gửi ngân hàng hay cất ở nhà, chỉ vài ngày là mất giá. Lúc đầu, tôi và Tiêu San cứ bình tĩnh nhìn tờ giấy bạc mất giá, về sau, học được cách đến đường Lâm Sâm (nay là đường Hoài Hải) mua "đại đầu", đem bạc giấy đổi ra bạc thật, khi muốn cái gì, thì lại đổi bạc thật ra bạc giấy mua. Mỗi lần đi ra phố là tôi chú ý ngay đến bảng giá đổi tiền treo trước cửa hiệu bán thuốc lá. Ngày ấy, muốn sống cho ra hồn rõ ràng không phải là chuyện dễ. Vợ chồng anh Quân Chính rất lo cho gia đình chúng tôi, chị Quốc Hoa thường chú ý giúp đỡ Tiêu San sắp xếp việc nội trợ. Không bao lâu, quân Giải phóng vượt Trường Giang, Nam Kinh giải phóng, tình hình Thượng Hải hết sức căng thẳng, không còn nguồn để có tiền nhuận bút nữa. Tôi không có thu nhập, lại không dành dụm được gì, chẳng biết sống bằng cách nào. Tôi và Tiêu San đang buồn phiền, lo lắng, thì vợ chồng anh Quân Chính đến tin cho chúng tôi biết là Nhà xuất bản Khai Minh đưa cho anh tiền "ứng trước", cứ mười ngày lĩnh một lần mười đồng bạc, anh đã giao thiệp với Nhà xuất bản thay tôi chi trước tiền bản quyền. Tất nhiên là tôi đồng ý. Ngay hôm sau, anh đưa đến cho tôi mười đồng bạc "đại dương", nói là cách chi cũng giống như đối với anh. Tôi cảm tạ anh vô cùng. Thế là khó khăn đã giải quyết được rồi. Đại khái tôi đã lĩnh hai lần tiền chi "bản quyền", thì Thượng Hải giải phóng. Chúng tôi đã có đường sống.

Anh vẫn làm việc ở Nhà xuất bản Khai Minh, còn tôi thì thường đi dự các cuộc Hội nghị. Năm sau, anh theo Nhà xuất bản dời lên Bắc Kinh rồi sống miết ở Thủ đô, đời sống tất nhiên khá hơn. Sau đó, Khai Minh nhập vào Nhà xuất bản Thanh niên Trung Quốc, anh cũng sang làm việc ở Nhà xuất bản Thanh niên. Anh vào Đảng Dân chủ, hoạt động rất tích cực. Mỗi năm tôi thường đến chơi nhà anh vài ba bận, gặp mặt nhau, không chuyện gì không nói, nhưng cũng lại chẳng nói được chuyện gì ra trò, chỉ nhìn nhau tỏ lòng quan tâm nhau mà thôi.

Tôi chợt nhớ ra một chuyện sau năm 1954, anh từ Bắc Kinh gửi thư về nói rằng muốn đem tập truyện nhi đồng "Tháp trường sinh" của tôi giới thiệu với Nhà xuất bản. Tôi gửi bản thảo đi. Sau một thời gian, anh trả về, trong thư nói anh đọc thấy khó hiểu quá, đưa cho trẻ con xem, thấy nó cũng khó hiểu, như văn chương Hiện đại Chủ nghĩa phương Tây. Tôi đoán, anh hăng hái giới thiệu truyện nhi đồng của tôi, nhưng Nhà xuất bản từ chối, anh đành tự đổ lỗi cho mình anh mà thôi. Tôi hiểu ý anh nên sau đó gặp anh, tôi cũng không nhắc đến tập "Tháp trường sinh" nữa.

Tiêu San chưa đến thôn Hạnh Phúc, cũng không được chứng kiến Đại Cách mạng Văn hoá sụp đổ, nàng đã phải từ bỏ cõi trần quá sớm. Cháu Tiểu Lâm thì đến thôn Hạnh Phúc trước tôi. Khoảng cuối 1966, tôi trở về Thượng Hải để chịu sự thẩm tra ở Chi Hội liên hiệp thì Tiểu Lâm cùng các bạn thường xuyên lên Bắc Kinh, cháu có đến nhà hai bác Quân Chính thăm. Bác gái có cho cháu biết có mấy ông trong “phái tạo phản” của Chi hội liên hiệp lên Bắc Kinh, đến nhà hai bác "điều tra ngoài", muốn biết "những lời nói và những hành động chống Chủ nghĩa Xã hội" của tôi. Bác Quốc Hoa bực bội trả lời: "Không có gì mà các đồng chí phải sợ, ông ấy chẳng nói câu gì, chẳng có hành động gì chống Chủ nghĩa Xã hội cả đâu mà!”. Bọn tạo phản giận dữ bỏ đi, chẳng moi được gì cả. Chị Quốc Hoa đâu có biết rằng bọn chúng lấy cớ đi điều tra ngoài, chỉ là viện cớ lấy tiền đi chơi một chuyến dài ngày mà thôi, chứ không có lời nói, hành động nào cả, thì bọn tạo phản có thể bịa đặt ra mà gán cho. Vẫn cái kiểu "không cần chứng cớ" cũng định được tội, ngày xưa đã có rồi mà. Tội trạng của tôi càng ngày càng chồng chất, càng nặng nề. Không lâu, tôi vào "chuồng bò" cách tuyệt với đời. Tiêu San và cháu Tiểu Lâm thì vì tôi mà bị phê phán và bạc đãi. Tuyệt nhiên chúng tôi chẳng nhận được tin gì về gia đình anh Quân Chính nữa. Tôi lo hai anh chị cũng đã gặp vận rủi chăng. Nhưng thời kỳ mất tư cách làm người, phải cúi đầu khom lưng, không biết sống chết lúc nào, tôi đâu dám hỏi thăm tình hình của bè bạn nữa. Tiêu San nhuốm bệnh, không được chữa trị đến nơi đến chốn, nằm trên giường cho qua ngày đoạn tháng, nhớ tưởng thời quá khứ, bạn bè cũ. Cuối cùng trước khi vào bệnh viện, bỗng nhận được thư của Thẩm Tùng Văn từ Bắc Kinh gửi đến. Bức thư rất dài. Nàng xem đi xem lại mấy lần, nước mắt ràn rụa, lẩm bẩm nói để một mình mình nghe: “Còn có người nhớ đến chúng tôi ư?”. Tôi cảm ơn biết bao ông bạn cũ Ba mươi ấy. Qua một người bà con ở "trường cán bộ" chúng tôi, anh biết được tôi vẫn còn ở chỗ cũ, bèn gửi thư cho tôi. Mấy tháng sau, một người con của anh Quân Chính có việc xuống Thượng Hải, tìm đến nhà tôi, cho chúng tôi biết bao nhiêu tin tức về bạn bè mà tôi hằng mong mỏi. Nhà anh chị, vẫn bình yên vô sự, trừ người con gái đầu bất hạnh chết. Tiếc là Tiêu San không được gặp cô ấy.

Từ đó trở đi mỗi lần bọn con anh chị xuống Thượng Hải công tác đều ghé qua nhà tôi. Nhìn mặt các cháu, tôi cứ phảng phất thấy nụ cười hiền lành của anh Quân Chính và sự tiếp đãi nhiệt tình của chị Quốc Hoa.

Sau khi "lũ bốn tên” sụp đổ, năm 1978, tôi lên Bắc Kinh dự Đại hội đại biểu Nhân dân Toàn quốc. Hội nghị xong, tôi lưu lại gặp bạn bè. Cháu Tiểu Lâm cũng cũng đến Bắc Kinh. Tôi xa Bắc Kinh những mười hai năm, nay trở lại cái gì cũng lạ hoắc, từ đường phố, ngõ hẻm đến xe cộ đi lại, ở khách sạn mỗi lần đi đâu đều do Tiểu Lâm dẫn dắt, mấy lần đến thôn Hạnh Phúc cũng đều có Tiểu Lâm theo. Lần thứ nhất anh Quân Chính không có nhà, chị Quốc Hoa cho biết anh ấy đi dự Hội nghị Dân chủ khẩn cấp, không về nhà ăn trưa, bèn bảo cháu Thuyên nói điện thoại tin cho anh biết. Một lát anh trở về mừng rỡ. Xa nhau lâu ngày, nay gặp lại, ai nấy đều cảm thấy thân thiết, ấm cúng, tưởng có thể nói chuyện được với nhau rất nhiều, nhưng không biết bắt đầu từ đâu, thành ra chỉ nói cho nhau nghe tin tức về mình mà thôi. Hình như anh chị cũng không thay đổi nhiều, hồi "Văn cách”, có thể anh không đến nỗi chịu khổ nhục như tôi. Rất đáng mừng, nhưng khi chuyện trò chúng tôi đều giữ gìn ý tứ, không muốn đụng chạm vào vết thương của nhau. Anh chị mất cô con gái đầu, tôi thì mất Tiêu San. Chúng tôi bình tĩnh nhìn nhau cười nhạt, chỉ hỏi thăm sức khoẻ của nhau. Ngồi cạnh anh chị trong căn nhà nhỏ thôn Hạnh Phúc, tôi cảm thấy yên ổn, thư thái. Lần đầu tiên tôi thấm thía câu "quân tử chi giao đạm nhược thuỷ". Tôi ngồi như thế ba tiếng đồng hồ, còn ở lại ăn cơm trưa nữa. Buổi chiều, cháu Tiểu Lâm dẫn tôi đến thăm các nhà ông bạn khác. Tôi chưa muốn chia tay với anh chị nhưng rồi cũng đành cáo từ.

Năm sau tôi đi thăm quan nước ngoài, lên đường từ Bắc Kinh. Khi ở Thượng Hải, tôi có được tin anh Quân Chính nhuốm bệnh, nói là "gai xương sống", sau lại nói là "ung thư". Cháu Tiểu Lâm đưa tôi đến bệnh viện Bắc Kinh thăm. Trong gian phòng tầng trệt, thiết bị sơ sài, anh Quân Chính nằm nghiêng người trên giường rên rỉ, chị Quốc Hoa ngồi săn sóc bên cạnh. Tôi bước tới chào anh, anh nhìn tôi mỉm cười, nhưng tôi thì lại nhìn thấy đó là biểu hiện sự đau khổ. Tôi chẳng có cách nào làm cho anh bớt đau, cũng không tìm được lời nào thích đáng để an ủi anh. Tôi lặng lẽ nhìn khuôn mặt quen thuộc, ngồi lại không đến nửa giờ thì đi ra.

Tôi rất bận, làm những việc vặt vãnh, đầu óc đầy ắp chữ nghĩa, âm thanh, hình ảnh, chúng chen lấn nhau, không lúc nào yên tĩnh một chút. Hàng ngày, từ sáng sớm dậy đã cảm thấy mệt mỏi, nói chuyện với khách khứa, lúc lúc lại phải cố sức giương to mắt lên.

Tôi không đủ tinh lực để ứng phó với mọi chuyện bất ngờ đến quấy rầy, cũng không có cách nào giữ cho thể lực và ký ức khỏi suy thoái. Nhưng tôi cũng không quên được anh Quân Chính, vẻ mặt hiền lành và nụ cười đau khổ của anh thường bị một người khách lạ đánh sầm vào làm nhoà đi. Từ khi anh nằm bệnh, tôi đến thăm anh cả thảy ba lần, một lần ở bệnh viện, còn hai lần nữa ở nhà anh, thôn Hạnh Phúc. Lần thứ hai, tôi thấy anh ngồi trên chiếc ghế mây, không ra vẻ đang mang bệnh trong người. Chúng tôi nói chuyện với nhau không lâu, nhưng tôi không hề thấy anh tỏ ra đau khổ. Tôi yên tâm. Lần thứ ba gặp lại anh, thấy anh nằm nghiêng trên giường, rõ ràng bệnh đã trở nên trầm trọng. Lần này, tôi không tìm ra được lời để nói và tôi cũng không muốn để cho ấn tượng anh chịu đau khổ in sâu trong trí óc. Tôi chỉ ở lại một khoảnh khắc, nhưng cũng không hề nghĩ rằng lần ấy là chúng tôi gặp nhau lần cuối cùng.

Sau đó, thì giấy cáo phó và thư của Tiểu Thuyên từ Bắc Kinh gửi đến, tin cho biết bạn tôi, một nhà trí thức cần cù làm việc suốt đời, không còn nữa. Tôi sẽ không còn được nhìn nét mặt hiền lành, đôn hậu của anh một lần nữa; dù là nụ cười đau khổ cuối cùng của anh, tôi cũng không được trông thấy.

Anh hiền lành lắm, tôi chưa từng nghe anh nói xấu ai bao giờ, cũng không hề oán giận cuộc đời. Tôi thấy anh nằm trên giường gắng gượng chịu đau nhưng vẫn rất bình tĩnh. Anh lặng lẽ ra đi không tiếc nuối điều gì, anh cũng không lãng phí thời gian. Anh làm việc hết sức nhiệt tình và hết khả năng của anh. Anh không phải là người tự tư tự lợi.

Tôi không lên Bắc Kinh dự lễ truy điệu anh, cúi mình trước linh cữu anh. Là một người bạn lâu năm của anh, tôi cảm thấy tôi đã phụ lòng anh. Tôi kính trọng anh, nhưng không học tập được anh. Tôi không thể âm thầm chịu đau khổ được như anh. Lần tôi đến thôn Hạnh Phúc gần đây nhất, là cách đây hai năm. Tháng 10 năm 1981, chuyến đi tham quan Pari lần thứ ba trở về, vẫn là gặp một mình chị Quốc Hoa. Hôm trước đó, cháu Tiểu Thuyên đã đi Thiên Tân công tác vắng. Chị Quốc Hoa mừng lắm, lấy hết thức ăn này thức ăn kia ra mời và nhiệt tình như ngày trước. Rất yên tĩnh, sắp đặt gọn gàng đâu vào đấy, chị Quốc Hoa vui vẻ và nói nhiều. Ngồi trong gian phòng nhỏ hẹp, tôi vẫn cảm thấy ấm cúng như ngày nào, với tình bạn "đam nhược thuỷ" của anh. Tôi có cảm tưởng như anh không hề xa rời chúng tôi, y như hồi anh làm việc ở Nhà xuất bản hoặc đến dự cuộc Hội nghị nào đó.

Ngày 13 tháng 12 năm 1989