Hai hôm trước đây, tôi bất ngờ gặp một nhà văn trẻ. Cô xuống lao động ở đội sản xuất nông nghiệp chín năm, sau thi vào đại học. Gia đình bảo cô học vật lý, cô nói: "Tôi có cuộc sống chín năm, tôi có nhiều điều muốn nói, tôi phải viết ra, không thể cứ nuốt hết ở trong bụng". Tôi tìm hai cái truyện ngắn của cô, đọc một lượt, viết rất khá. Cô vừa dự Hội nghị Sáng tác trẻ của tỉnh nơi cô ở, cô nói: "Toàn những lời lẽ cũ rích, chúng cháu chịu không nổi, cháu bảo, ăn đã tốt rồi, ở tốt rồi, họp ở đây không nói thực, sao coi được!". Cô cùng mấy nhà văn trẻ đã đứng dậy, nổ pháo ngay.

Tôi dẫn ra đây không phải nguyên văn lời cô, nhưng đại ý thì không lầm. Tôi với cô nói chuyện với nhau không nhiều, nhưng cô để lại cho tôi ấn tượng khá sâu. Cô tràn đầy tự tin, hơn thế còn rất dũng cảm. Cô không phải viết để mà viết, cô coi khinh "lái buôn văn học”, khinh những hạng "nhà văn" xem "tình hình", xem "hướng gió". Trong óc cô hoàn toàn không có những thứ như lý lịch, địa vị, danh vọng v.v... Trong mắt cô, tôi chẳng qua cũng chỉ là một ông già bé nhỏ. Họ là một lớp nhà văn mới, họ ngẩng cao đầu bước lên con đường văn nghệ, họ muồn ngồi đúng vào vai vế đáng có của mình. Họ thẳng thắn, chất phác, chân thành, không hề có quan niệm về đẳng cấp, cũng không biết vâng vâng dạ dạ". Họ chẳng cần ai bồi dưỡng, cuộc sống hiện thực đã bồi dưỡng cho họ. Có thể có người cho rằng họ "không hiểu phép lịch sự”, thấy họ xông xáo y như muốn ép cho người ta phải nhường bước. Vậy mà, nói thật tình, tôi lại thích họ, có họ thay ca, tôi yên tâm. Hai chữ "thay ca" nói ở đây không xác đáng. Hoàn toàn không phải chúng tôi dìu dắt họ, đỡ cho họ tiến từng bước; mà đúng ra là họ đã gạt chúng tôi ra, bỏ chúng tôi lại phía sau.

Tôi hoàn toàn không bi quan, từ xưa đến nay, sự phát triển của văn học, nghệ thuật đều là như thế. Tôi có thể chưa hiểu đầy đủ về lớp người mới này, thế nhưng tôi hâm mộ họ. Đến lúc cần nhường chỗ, tôi quyết không hề "luyến tiếc". Có điều, người lính hay chết ở chiến trường, tại sao tôi lại không chết khi đang cầm bút? Nhà văn tồn tại bằng tác phẩm, không có tác phẩm không có nhà văn. Nhà văn và nhà nghệ thuật sống trong tác phẩm của mình, sống trong thực tiễn nghệ thuật của mình, chứ không sống trên đầu lưỡi của quan trên. Lý Bạch, Đỗ Phủ... không hề dựa vào cấp bậc hoặc tước phong gì mà sống mãi trong lòng nhân dân.

Những ngày này, mọi người đều bàn luận về "di chúc" của Triệu Đan. Đồng chí Triệu Đan khi ốm nặng sắp chết, nằm trên giường bệnh ôn lại công tác văn nghệ 30 năm nay, nêu ra một số vấn đề, phát biểu một số ý kiến. Đúng là ông đã moi cả trái tim mình ra. Những câu hỏi và những ý kiến ấy đáng được thảo luận nghiêm túc. Mong rằng từ nay về sau đừng có ai phải nói: "Đối với tôi, không còn có gì đáng sợ nữa rồi".

Có điều về điểm này, tôi lại rất lạc quan, bởi vì các nhà văn thế hệ mới này không như chúng tôi. Họ đã được tôi luyện ra từ máu và lửa.

Tôi thường nói: Nhà văn không phải là hoa trong nhà kính, cũng không phải hoạ sĩ của Viện Hàn lâm. Tác giả nên sống bằng tác phẩm của mình, nên sống bằng sự lao động cần mẫn của mình.

Nhà văn là chiến sĩ, là giáo viên, là kỹ sư, cũng là người đi dò đường. Họ không phải là quan, nhưng cũng quyết chẳng thấp hơn quan cấp nào.

Đó là cách nhìn của riêng tôi. Tôi nhìn nhận lớp người mới như thế đấy, tôi nhiệt thành đón đợi họ.

Ngày 17 tháng 7.