Hôm qua, tôi vừa đọc xong truyện vừa "Thật thật giả giả” của Thậm Dung. Đọc một vài đoạn trong đó, tôi phá lên cười ha hả. Đó là điều hiếm thấy gần mười năm. "Thật thật giả giả" là một tác phẩm nghiêm túc. Câu chuyện phản ánh một cuộc hội nghị học tập, phê phán kéo dài ba ngày. Chỗ nực cười là ở những lời mọi người phát biểu. Lời phát biểu ở Hội nghị này và lời phát biểu ở bất cứ một cuộc hội nghị nào mà người khác kể lại.

Cười chán rồi, tôi lại cảm thấy khó chịu y như đụng phải một cục gỗ gì đó, thấy đau. Đúng vậy, tôi đã liên hệ đến mình, liên hệ đến những điều mình nếm trải. Tôi chưa từng làm công việc điều tra nghiên cứu về những hội nghị học tập, phê phán, nhưng tôi cũng đã hơn ba mươi năm kinh nghiệm. Tôi không nói rõ được những Hội nghị tôi tham gia mấy năm đầu là nội dung gì, nhưng không phải là để tỏ thái độ, không phải là để chỉnh ai mà cũng không phải mình bị ai chỉnh. Thế nhưng trong các hội nghị lớn hội nghị nhỏ tham gia sau này, việc chỉnh người hay bị người khác chỉnh là việc khó tránh. Vả lại có một điều có thể xác định được, đấy là sau mình nói theo người ta, sau nữa là mình cùng nói với người ta. Mới đầu tự mình còn nghi ngờ cái này có thể là nói dối, cái kia có thể là do nói lầm, có thể không phù hợp sự thực v.v. và v.v... Lúc đầu tôi nghe người khác nói dối, tôi còn thấy không hài lòng, không chịu tỏ thái độ. Thế nhưng hết cuộc họp này đến cuộc họp khác, họp mãi, họp mãi, cuối cùng tôi cảm thấy cần phải vứt bỏ cái gánh nặng "suy nghĩ độc lập" đi, mới có thể "nhẹ bớt hành trang" mà tiến lên. Tôi cũng vô hình trung bị cải tạo mất rồi. Thế là bảo tôi tỏ thái độ thì tôi tỏ thái độ. Trước hết là nói suông, sau đó là nói dối, nghĩa là mọi người nói như nhau nghĩa là có thể lặp lại theo báo chí, lặp lại theo văn bản. Họp hành mấy chục năm, cho đến nay, tôi vẫn còn sợ họp. Tôi có một cảm giác, một cách nghĩ, trước đến giờ chưa từng nói: Trước cuộc họp, trong hội trường, tôi luôn luôn cảm thấy thời gian mang theo tiếng thở dài lướt qua ngoài cửa sổ. Tôi không thể níu kéo được thời gian, đành chỉ ngồi nghe những lời nói dối liên hồi kỳ trận mà thấy phiền lòng. Tôi chỉ nói sự nếm trải của mình, tôi đã phí phạm hết bao nhiêu thời gian có ích. Không chỉ một mình tôi, cùng với tôi lúc đó còn có bao nhiêu người khác nữa!

“Mọi người đều phí phạm thời gian", nói như thế có thể có người không đồng ý. Bọn người này trên Hội nghị có thể ba hoa xích đế, mặc sức lái xe điện không ray; cũng có thể đó là theo ý lãnh đạo, xem chiều gió lúc bấy giờ mà phát ra lời lẽ. Mỗi lần học tập là để có thể đạt tới mức "muốn sao được vậy", để giành lấy hiệu quả như mong muốn. Mọi người đều "nhận thức được bài học rất sâu sắc, nâng cao được một bước về nhận thức". Có người bảo Hội nghị học tập phê phán là "pháp bảo tối cao". Thế nhưng theo kinh nghiệm của tôi, thu hoạch của tôi thì như "múc nước bằng rổ", chẳng ăn thua gì, có chăng là chỉ để cho qua ngày. Dù sao tôi cũng học được cách nói suông, nói dối. Có lúc tôi cũng biết đỏ mặt vì những câu nói dối của mình, có điều tôi không bận tâm mấy bởi vì tôi biết chẳng có ai tin những lời dối trá đó. Còn như nói suông, mọi người đều coi như một thứ bùa hộ mệnh. Trong cuộc sống hàng ngày thì dùng nó để lau bàn, để chùi cửa sổ. Người ta nghĩ rằng dùng để tổng vệ sinh cho sạch sẽ, thì sẽ không sợ ông thần "vận động" đến kiểm tra vệ sinh.

Đối với các cuộc vận động, mọi ngưòi cũng có cách nhìn của mình. Không ít người đã lãnh đủ mọi nỗi khổ đau của vận động. Người thích vận động, có thể vẫn còn, song chắc cũng không nhiều. Theo như tôi nhớ lại, vận động thế nào cũng bắt đầu từ chuyện học tập và phê phán. Qui mô của cuộc vận động càng lớn, thì trong Hội nghị học tập, càng thể hiện sát khí đằng đằng.

Cho nên tôi chẳng những sợ vận động, mà còn sợ cả học tập, phê phán (ở đây nói là phê phán người khác). So với những cuộc họp như thế, thì các cuộc họp trong truyện còn nhẹ nhàng hơn nhiều.

Còn nhớ quý Tư năm 1965, tôi mới từ Hà Nội trở về; ra nước ngoài hơn ba tháng nên tôi đã thấy hơi xa lạ với một số tình hình trong nước. Sau đó không lâu, tôi được gọi đi tham gia Hội nghị học tập "Phê bình vở kịch lịch sử” viết lại "Hải Thụy bãi quan" mà chẳng hiểu mô tê gì cả. Tại làm sao có một bài viết của Diêu Văn Nguyên mà bắt mọi người học tập dài dài như thế? Chiều thứ bảy nào, tôi cũng phải đến hội trường Hội Văn nghệ để học tập một buổi. Người dự họp khá đông, có nhiều người tranh lên phát biểu trước, nên không đến lượt tôi. Qua hai ba tuần, tôi mới thấy, chúng tôi đều ở trong lưới, có điều lưới thì lớn, nên chúng tôi ở trong lưới còn có chỗ để vùng vẫy. Có phải họ định bắt gọn một mẻ hay không, lúc đó còn chưa thể khẳng định. Bản thân tôi có lúc cũng muốn thoát ra khỏi lưới. Nhưng trong một thời gian dài, tôi lại an ủi mình thế này: "Thôi thì hãy cứ theo số trời, chứ có là Tôn Ngộ Không cũng không thể thoát ra khỏi lòng bàn tay Phật Như Lai".

Nghĩ lại những ngày ấy, những Hội nghị học tập ấy, cho đến giờ, tôi vẫn rùng mình rởn gáy. Tôi cảm thấy rành rành rằng: tấm lưới xung quanh tôi càng ngày càng hẹp lại, càng thít lại, mỗi tuần lễ một ghê gớm hơn. Một mặt, nghĩ đến tai nạn sắp đến gần, mặt khác lại vẫn giữ tâm lý ăn may, bề ngoài làm ra vẻ hết sức bình tĩnh, cứ y như mình không lo, thực ra thì trong lòng rất trống rỗng, thậm chí còn rất sợ. Lúc vắng mặt người khác, tôi đứng ngồi không yên, hối hận, đã viết ra nhiều tác phẩm như thế, e rằng rồi liên lụy cả đến những người trong gia đình. Và cuối cùng, trên Hội nghị tôi đã chủ động kiểm điểm những sai lầm trong bài nói chuyện ở hai lần Đại hội Văn nghệ ở Thượng Hải năm 1962. Tôi còn nói, tôi chỉ muốn đốt quách toàn bộ tác phẩm của tôi đi. Sau khi nói được như thế, thấy tương đối yên lòng, vì tôi cho rằng mình đã nhận sai lầm rồi, hoặc giả còn có thể "sạch tay". Ai ngờ lần này đúng là tóm gọn một mẻ, chạy trời không khỏi nắng. Diêu Văn Nguyên đã vung cái gọi là “kim côn" và giáng xuống. Tôi tham gia Hội nghị khẩn cấp các nhà văn Á Phi, sau khi tiễn khách nước ngoài rồi, tham gia Hội nghị học tập của Hội Nhà văn, mấy tờ báo chữ to đã định tội cho tôi, chẳng có căn cứ gì, đã khám nhà tôi. Bất kể người nào cũng có thể đến nhà tôi để huấn thị. Nực cười là tôi lại tin rằng mình mắc tội tầy trời, rồi lại còn cung kính tự báo tội trước mọi người. Nực cười là tôi cũng cho rằng “nhân quyền” là thứ của giai cấp Tư sản, còn hạng "yêu ma quỉ quái" như chúng tôi, không có tư cách hưởng những thứ ấy. Lúc đó sống một ngày dài bằng cả năm, còn bụng dạ nào mà cười? Trong khoảng thời gian ấy, tôi thường xuyên mất ngủ với những cơn ác mộng, những chuyến mộng du xuống địa ngục. Ở trong "chuồng bò", bước chân đi không dám ngẩng đầu, cả ngày ngậm đắng nuốt cay, luôn tự chửi mình.

Trong vòng mười năm, tình hình có ít nhiều thay đổi, đời sống của tôi cũng có thay đổi, lúc lật đi, lúc lật lại, khi lỏng khi chặt. Nhưng hội họp để học tập và phê phán thì không hề thiếu. Lại còn có kiểu "đấu dạo" nữa. Rất nhiều người đã được nếm thử loại hình đặc biệt này, tôi là một trong những số đó. Lúc ấy, chỉ cần đơn vị chúng tôi gật đầu, là đơn vị khác cũng có thể lôi chúng tôi đi phê đấu. Lúc đầu tôi rất sợ bị lôi đến đơn vị mới, dưới cổ đeo cái bảng "tiếp thu phê đấu", tôi không muốn giở điệu bộ ra trước mặt người lạ. Thế nhưng qua một buổi họp, những điều tôi nghe thấy đều là lời nói suông, nói dối, tôi bỗng tự nhiên bạo dạn lên, tôi nhận ra rằng ngay đến người nói cũng không tin ở lời chính họ nói, huống chi người khác? Về sau tôi cũng không sợ nữa. Dùng hình thức họp hội nghị để mở rộng việc nói dối, không thể làm ai xấu thêm, mà chỉ là mở rộng phạm vi nói suông, nói dối, khích lệ mọi người lừa bịp lẫn nhau. Giống như một nhà tuyên truyền nào đó ở phương Tây nói lời nói dối mà nói nhiều lần, sẽ trở nên lời nói thực". Lại căn cứ vào truyền thuyết thời xưa của nước ta "Tăng Sâm giết người", nghe thấy người thứ ba đến báo tin, ngay đến mẹ ông ta cũng tin lời bịa đặt. Có người tuỳ ý bịa đặt ra tin đồn, cho lan truyền đi, sau truyền đến tai mình, người ấy bỗng tin là có thật!

Tôi không muốn nói nhiều đến chuyện mười năm đại hoạ, thế nhưng trong thời kỳ đen tối ấy, chúng ta đã tiêm nhiễm khá nhiều thói xấu; "không nói thật" là một trong những thói xấu đó. Ở vào lúc ấy ai dám bảo đó là "thói xấu”? Người ta còn ngang nhiên mang chiêu bài "bảo vệ chân lý” ra bán rao lời nói dối. Tôi thường có cảm giác như thế này: Ở đơn vị, ở trong Hội trường, mọi người đều đeo mặt nạ, tôi cũng thế.

Đến sau ngày "Lũ bốn tên" sụp đổ, quả thực tôi không nhịn nổi, đã la lớn lên trong "Tuỳ tưởng lục" rằng: "Con người ta chỉ nói thật, mới có thể sống được tử tế".

Tôi gào lên như thế, rồi tôi lại viết hai bài bàn về "nói thật". Bạn bè khích lệ tôi "nói thật". Chỉ có từ đây về sau tôi mới có thể nhìn ra: nói thật không phải dễ, không nói dối lại càng khó. Tôi luôn luôn vì vậy mà cảm thấy đau lòng. Có một người bạn, một nhà tạp văn nổi tiếng, viết thư cho tôi nói:

"Đối với những lời nói dối mà trước đây bản thân mình tin là thật, tôi không bằng lòng nhận là nợ, tôi khuyên anh cũng đừng vì thế mà giày vò mình. Còn như một số lời bàn ngược với lòng mình, khi mình viết cũng thấy rất buồn lòng... Tôi đang hồi tưởng, chỉ trách tôi lúc đó không có dũng khí, nên mới tự vạch mặt... Từ nay về sau, ai dám bảo đảm, tôi thôi không viết những loại văn này nữa... Tôi không dám cắt séc chi tiêu"...

Chưa được ông đồng ý, tôi đã trích dẫn thư của ông, nên xin được tha thứ. Thế nhưng tôi muốn nói, tự phanh phui mình một cách thẳng thắn như ông là rất đáng để cho tôi học tập. Tôi cũng thế, "lúc ấy không có dũng khí", thì từ nay về sau liệu có dũng khí hay không? Ông đã nói toạc ra: "Không dám cắt séc chi tiêu". Lẽ nào tôi lại dám làm việc đó? Lẽ nào nói ra lời nói thật đó, là đã có thể không phải giày vò mình? Tôi làm không nổi, tôi nghĩ ông cũng không làm nổi!

Bất kể việc gì cũng đều có đầu có cuối: lẩn tránh cũng thế, kéo dài cũng thế, lần khân cũng thế, thế nào rồi cũng phải có lúc kết thúc. Nói suông cũng thế, nói dối cũng thế, thế nào cũng có ngày phải bị bóc trần. Vậy thì phải bắt đầu từ bản thân mình. Giày vò, đối với mình, hãy đòi hỏi chặt chẽ một chút sẽ không bao giờ có hại. Tôi nghĩ tới bút tích của Ngô Thiên Tương. Ngô Thiên Tương là Trưởng phòng nghiên cứu Văn học Nước ngoài trong truyện của Thậm Dung, một người phái hữu cải lương, ông là người duy nhất nói thật ở trong xã hội. Trước hôm ông phát biểu, ông đã viết hai dòng sau đây lên giấy Xuyến chỉ[1] để răn mình:

Nguyện nghe lời trái tai,

Không làm theo lời trái lòng.

Đấy là một câu rất xưa mà cũng rất thông thường. Lấy chúng để làm mục tiêu phấn đấu của chúng ta, có phải là đòi hỏi quá cao không? Tôi tin rằng người bạn cũ chuyên viết tạp văn sẽ trả lời tôi: Không cao! Không cao! "Thật thật giả giả" là một tác phẩm tốt khác của tác giả "Người đến tuổi trung niên". Bà có dũng khí nói thật. Trong truyện của bà, tôi gặp được khá nhiều người quen, và cũng gặp chính mình. Đọc xong truyện, tôi không thể không gấp sách lại mà suy nghĩ. Đó không phải là tác phẩm, không phải là văn chương, mà là cuộc đời. Tôi đang nghĩ quá khứ, hiện tại và tương lai của chúng ta. Tôi “nghĩ tới nghĩ lui, mà không sao xa rời được hai câu vừa nói ở trên".

Lẽ nào tôi lại không dám cắt séc chi tiêu? Tôi thật muốn đánh cuộc với nhà tạp văn như vậy.

Ngày 20 tháng 3.

[1] Xuyến chỉ là giấy được làm ở Trung Quốc chuyên để dùng cho việc vẽ tranh Thuỷ mạc và viết thư pháp, tựa như giấy Dó của Việt nam (Lê Thanh Minh). Nguyên văn theo sách in của NXB Văn hoá-Thông tin là “Tuyên chỉ” (tối nghĩa, xa sự thực)