Nếu một người buộc phải tự phụ, thì chắc chắn tốt hơn là anh ta nên tự phụ về những công trạng hay tài năng mà thực chất mình không có. Bởi vì khi ấy, sự kiêu ngạo của anh ta vẫn chỉ mang tính hời hợt; nó chỉ là một sự nhầm lẫn thuần túy về mặt thực tế, giống như một kẻ tưởng rằng mình mang dòng máu hoàng gia hoặc nghĩ rằng mình nắm giữ một hệ thống bất bại tại Monte Carlo. Vì công trạng đó là một công trạng ảo tưởng, nó không làm tổn hại hay vẫn đục những công trạng thực sự của anh ta. Anh ta tự mãn về thứ đức tính mà mình không có; nhưng lại có thể rất khiêm nhường về những đức tính mà anh ta thực sự sở hữu. Những phẩm chất đáng trắc ẩn thực sự của anh ta vẫn nằm trong sự ngây thơ nguyên thủy của chúng; anh ta không thể nhìn thấy chúng và do đó không thể làm vấy bẩn chúng. Nếu tâm trí một người bị ám ảnh bởi ý nghĩ sai lầm rằng mình là một nghệ sĩ vĩ mô violin vĩ đại, điều đó không nhất thiết ngăn cản anh ta trở thành một người lịch thiệp và lương thiện. Thế nhưng, một khi tâm trí anh ta bị chi phối ở mức độ sâu sắc bởi ý thức rằng mình là một người lịch thiệp, chẳng mấy chốc anh ta sẽ chẳng còn giữ được phẩm chất ấy nữa.

Nhưng có một loại thỏa mãn thứ ba mà gần đây tôi đã nhận thấy một hoặc hai ví dụ — một loại thỏa mãn khác không phải là niềm vui trước những đức tính mà chúng ta thực sự sở hữu, cũng chẳng phải niềm vui trước những đức tính mà chúng ta không có. Đó là thứ niềm vui mà một con người có được khi để ý đến sự hiện diện hay vắng mặt của một số đặc điểm nào đó ở bản thân, mà chưa bao giờ thực sự tự vấn xem trong trường hợp của mình, liệu chúng có thực sự tạo nên đức tính nào hay không. Một kẻ sẽ tự đắc vì bản thân không tồi tệ theo một cách cụ thể nào đó, trong khi sự thật là hắn chưa đủ tốt để mà có thể tồi tệ theo cách cụ thể ấy. Một tên tiểu giáo điều kênh kiệu nào đó sẽ thốt lên: "Ta có lý do để tự chúc mừng bản thân vì mình là một con người văn minh, chứ không hề khát máu như gã Mad Mullah." Lẽ ra phải có ai đó nói với hắn rằng: "Một người thực sự tốt lẽ ra phải ít khát máu hơn Mullah. Nhưng anh ít khát máu hơn, không phải vì anh là một con người tốt hơn, mà bởi vì anh kém ra dáng con người hơn rất nhiều. Anh không khát máu, không phải vì anh tha thứ cho kẻ thù, mà vì anh sẽ chạy quắn đuôi lên khi đối mặt với hắn." Hoặc một lần nữa, một kẻ theo phái Thanh giáo với kiểu đạo đức u tối sẽ tuyên bố: "Ta có lý do để tự chúc mừng vì mình không thờ cúng tượng chạm như những kẻ ngoại đạo Hy Lạp cổ đại." Và rồi ai đó lại nên đáp lời hắn rằng: "Tôn giáo chân chính có lẽ không thờ cúng tượng chạm, bởi vì nó nhìn thấu những điều vượt ra ngoài chúng. Nhưng nếu anh không thờ cúng tượng chạm, thì đó chỉ vì về mặt trí tuệ và đạo đức, anh hoàn toàn bất lực trong việc tạc ra chúng. Tôn giáo đích thực, có lẽ, đứng cao hơn tục thờ thần tượng. Nhưng anh lại đứng thấp hơn cả tục thờ thần tượng ấy. Anh còn chưa đủ thánh thiện để mà thờ phụng một hòn đá."

Ông F. C. Gould, một họa sĩ biếm họa tài ba và đầy duyên dáng, gần đây đã có một bài phát biểu hết sức thú vị về bản chất và bầu không khí của nghệ thuật biếm họa nước Anh hiện đại chúng ta. Tôi nghĩ thực ra có rất ít điều để tự hào về tình trạng của nghệ thuật biếm họa Anh quốc lúc này. Có rất ít lý do để hãnh diện; có lẽ nguyên nhân lớn nhất để tự hào chính là ông F. C. Gould. Nhưng ông F. C. Gould, vì sự khiêm nhường nên không thể nêu lên cơ sở tuyệt vời này cho sự lạc quan của mình, đành quay sang nói một điều mà rất nhiều người khác vẫn nói, nhưng có lẽ lâu lắm rồi chưa được thốt lên với đầy đủ uy quyền của một họa sĩ tranh châm biếm tên tuổi. Ông cho biết rằng ông "cho rằng họ có thể tự chúc mừng vì phong cách biếm họa được chấp nhận ngày nay đã khác xa so với những bài thơ trào phúng đả kích thời xưa." Tiếp tục, theo tường thuật của báo chí, ông phát biểu: "Khi nhìn lại những bài đả kích chính trị thời Rowlandson và Gilray, người ta sẽ thấy chúng thật thô tục và tàn nhẫn. Ở một số quốc gia nước ngoài hiện nay, ‘thậm chí ở cả Mỹ,’ phương pháp biếm họa chính trị vẫn mang tính chất vung gậy mặc cả. Thực tế là chúng ta đã qua thời kỳ dùng gậy gộc rồi. Nếu họ tàn nhẫn khi tấn công một ai đó, ngay cả vì lý do chính trị, họ chỉ khơi dậy sự cảm thông dành cho kẻ bị tấn công. Điều chúng ta phải làm là xoáy sâu vào vấn đề cần nhấn mạnh một cách nhẹ nhàng nhất có thể." (Tiếng cười và ván hô hưởng ứng.)

Bất cứ ai đọc những lời này, và bất cứ ai nghe thấy chúng, chắc chắn đều sẽ cảm nhận được rằng trong đó chứa đựng rất nhiều chân lý, cũng như sự nhã nhặn. Nhưng song hành cùng chân lý và sự nhã nhặn ấy lại là một nét của thứ chủ nghĩa lạc quan sai lầm vốn được xây dựng trên ngụy biện mà tôi đã bàn ở trên. Trước khi tự chúc mừng bản thân vì sự vắng mặt của một số lỗi lầm nào đó trong quốc gia hay xã hội của chúng ta, chúng ta phải tự hỏi bản thân xem tại sao những lỗi lầm ấy lại vắng bóng. Liệu chúng ta không mắc lỗi vì chúng ta sở hữu đức tính đối lập? Hay chúng ta không mắc lỗi chỉ vì chúng ta đang vướng phải một khiếm khuyết đối lập? Chắc chắn việc không sa vào bất kỳ sự thái quá nào là một điều tốt; nhưng hãy chắc chắn rằng chúng ta vô can trước sự thái quá không phải bằng cách vướng vào sự thiếu hụt. Liệu có thực sự đúng là trào phúng chính trị của nước Anh lại ôn hòa đến vậy vì nó quá đỗi hào hiệp, bao dung và thánh thiện? Phải chăng nó thấm đẫm từ trong ra ngoài bằng một lòng bác ái huyền bí, bằng sự dịu dàng mang tính tâm lý? Có phải chúng ta tha thứ cho cảm xúc của các Bộ trưởng bởi vì chúng ta nhìn thấu mọi tội ác và sự ngu ngốc bề ngoài của họ để chạm đến những đức tính tăm tối mà chính linh hồn họ cũng chẳng hay biết? Có phải chúng ta dịu giọng với Lãnh đạo phe Đối lập bởi vì trong trái tim bao la của mình, chúng ta xót thương và trân trọng tinh thần đang vật lộn của ông ta? Nói một cách ngắn gọn, phải chăng chúng ta đã từ bỏ sự tàn bạo vì chúng ta quá cao cả và hào phóng nên không thèm tàn bạo nữa? Liệu có thực sự đúng là chúng ta đã vượt lên trên sự tàn bạo? Liệu có thực sự đúng là chúng ta đã bước qua giai đoạn dùng gậy gộc?

Tôi e rằng, nói giảm nói tránh thì vấn đề này hãy còn một mặt khác nữa. Phải chăng sự ôn hòa trong trào phúng chính trị của chúng ta, khi đặt lên bàn cân so sánh với trào phúng chính trị của các bậc tiền bối, rất có khả năng xuất phát đơn thuần từ sự thiếu thực tế sâu sắc trong nền chính trị đương thời của chúng ta? Rowlandson và Gilray không chiến đấu đơn giản vì bản tính họ là những kẻ gây sự quán rượu; họ chiến đấu vì họ có thứ để mà chiến đấu. Thật quá dễ dàng để tỏ ra thanh tao trước những thứ không thực sự quan trọng; nhưng con người ta từng vùng vẫy và lao vào cuộc vật lộn kinh hoàng ấy — nơi mà độc lập của nước Anh, độc lập của Ireland, độc lập của nước Pháp cùng trôi nổi bấp bênh, chóng mặt trong hiểm nguy. Nếu chúng ta muốn tìm kiếm một bằng chứng cho thấy sự thiếu tinh tế ấy không xuất phát từ bản chất tàn bạo đơn thuần, thì bằng chứng rất dễ thấy. Bằng chứng là trong cuộc đấu tranh đó, không có sự công kích cá nhân nào tàn bạo hơn chính những nhân vật thực sự tinh tế. Chẳng có ai dữ dội và cố chấp hơn những kẻ vốn bản tính tao nhã và nhạy cảm. Lấy Nelson làm ví dụ, ông có thần kinh và cung cách lịch sự của một người phụ nữ: tôi đoán chẳng ai ở trần gian này lại gọi Nelson là "tàn bạo" cả. Thế nhưng khi chạm đến vấn đề quốc gia đại sự, từ cửa miệng ông tuôn ra những tràng chửi thề, và ông chỉ có thể bảo người ta rằng: "Giết! Giết! Giết sạch đám lính Pháp khốn kiếp ấy." Lấy ví dụ ở chiến tuyến bên kia cũng dễ dàng tương tự. Camille Desmoulins là một con người mang tuýp tương tự, không chỉ thanh lịch, ngọt ngào về tính cách mà còn nhạy cảm và nhân đạo đến mức run rẩy. Dù vậy, ông vẫn tuyên bố sẵn sàng "ôm lấy Tự do trên một đống thây ma." Ở Ireland thậm chí còn có nhiều ví dụ hơn thế. Robert Emmet chỉ là một đại diện nổi tiếng trong cả một gia đình gồm những con người vừa nhạy cảm lại vừa dữ dội. Tôi nghĩ ông F. C. Gould hoàn toàn sai lầm khi nhắc đến sự hung hãn chính trị này như thể nó là một tàn tích nào đó từ những điều kiện thô sơ hơn, giống như chiếc rìu đá hay người nguyên thủy lông lá. Sự tàn ác có lẽ là loại tội lỗi tồi tệ nhất. Sự tàn ác về mặt trí tuệ chắc chắn là loại tàn ác tồi tệ nhất trong số đó. Nhưng chẳng có chút gì mang tính dã man hay ngu dốt trong sự tàn ác thuộc về trí tuệ cả. Những nghệ sĩ vĩ đại thời Phục hưng, những người pha chế màu sắc tuyệt mỹ, cũng đồng thời pha chế những thứ độc dược tuyệt mỹ không kém; những vương hầu vĩ đại thời Phục hưng, những người thiết kế ra các nhạc cụ, cũng chế tạo ra cả những cỗ máy tra tấn. Sự dã man, ác độc, khao khát tổn thương người khác là những thứ tà ác nảy sinh trong bầu không khí thực tại khốc liệt khi các quốc gia lớn hoặc những đại nghĩa lớn lâm vào chiến trận. Chúng ta có lẽ nên vui mừng vì mình không vướng phải những điều đó; nhưng việc tự hào vì không có chúng lại là một điều hơi nguy hiểm. Có lẽ chúng ta chưa đủ lớn lao để mà sở hữu chúng. Có lẽ một vài đức tính vĩ đại cần phải được sinh ra — như ở những con người như Nelson hay Emmet — trước khi chúng ta có thể mang những thói xấu này, dẫu chỉ dưới dạng những sự cám dỗ. Riêng tôi, tôi tin rằng nếu các họa sĩ biếm họa của chúng ta không căm ghét kẻ thù của họ, thì đó không phải vì họ quá vĩ đại để mà thù hằn, mà bởi vì kẻ thù của họ chưa đủ tầm vóc để đáng cho họ căm ghét. Tôi không tin rằng chúng ta đã bước qua giai đoạn dùng gậy gộc. Tôi tin rằng chúng ta thậm chí còn chưa tiến đến giai đoạn đó. Chúng ta phải trở thành những con người tốt đẹp hơn, dũng cảm hơn và thuần khiết hơn hiện tại thì mới mong bước tới thời kỳ gậy gộc ấy.

Vậy thì, bằng mọi giá, cứ tự hào về những đức tính mà chúng ta không có; nhưng xin đừng quá kiêu ngạo về những đức tính mà chúng ta buộc phải có. Có thể một người sống trên hoang đảo có quyền tự chúc mừng bản thân về thực tế rằng anh ta có thể trầm ngâm trong sự tĩnh lặng. Nhưng anh ta không được phép tự mãn về việc mình đang ở trên hoang đảo, đồng thời lại tự ca ngợi sự kiềm chế của bản thân vì đã không đến dự vũ hội mỗi đêm. Tương tự như vậy, nước Anh của chúng ta có thể có quyền tự hào về việc nền chính trị của cô ấy rất tĩnh lặng, thân thiện và tẻ nhạt. Nhưng cô ấy không được phép tự mãn về điều đó rồi lại tự ca ngợi sự kiềm chế của bản thân vì đã không tự xé xác mình cùng các công dân thành trăm mảnh. Giữa hai vị Ủy viên Hội đồng Cơ mật Anh, ngôn từ lịch thiệp là dấu hiệu của sự văn minh, nhưng thực sự không phải là biểu hiện của lòng hào hiệp.

Gắn liền với vấn đề này là một câu hỏi tương tự mà chúng ta vẫn thường nghe người Anh hồn nhiên khoe khoang — thực tế là các chính khách của chúng ta có quan hệ riêng tư rất thân thiết, dẫu cho ở Nghị viện họ ngồi ở hai chiến tuyến đối lập. Ở đây, một lần nữa, tốt hơn hết là chúng ta đừng ôm ấp ảo tưởng nào. Các chính khách của chúng ta không phải là những quái vật mang lòng bao la thần bí hay thứ logic điên rồ, những kẻ thực sự có khả năng căm ghét một người từ ba giờ đến mười hai giờ rồi lại yêu mến người đó từ mười hai giờ đến ba giờ. Nếu các mối quan hệ xã hội của chúng ta ôn hòa hơn so với nước Pháp, nước Mỹ hay nước Anh của một trăm năm trước, thì đơn giản là vì nền chính trị của chúng ta ôn hòa hơn; rất có thể là vì nền chính trị của chúng ta mang nhiều tính hình thức hơn. Nếu các chính khách của chúng ta đồng thuận với nhau nhiều hơn ở hậu trường, thì lý do rất đơn giản là vì họ đồng thuận với nhau nhiều hơn ở nơi công cộng. Và lý do khiến họ đồng thuận nhiều đến vậy trong cả hai trường hợp thực chất là vì họ cùng thuộc về một tầng lớp xã hội; và do đó, đời sống tiệc tùng mới chính là cuộc sống thực sự. Các chính khách theo phái Tory và Liberal quý mến lẫn nhau, nhưng không phải vì cả hai đều cởi mở; mà vì cả hai đều khép kín trước phần còn lại.