Từ giai đoạn trung hậu kỳ thập niên chín mươi của thế kỷ hai mươi, trên báo chí thường xuyên xuất hiện những chủ đề về cuối thế kỷ, giao thời thế kỷ. Dự đoán về chiến tranh, nạn đói, lũ lụt, hạn hán và đủ loại thiên tai nhân họa cuối thế kỷ, trong một thời gian đã trở thành chủ đề nóng hổi, thậm chí còn xảy ra tranh luận, rằng cuối thế kỷ có những dấu hiệu gì, có những điềm báo và đặc điểm gì, nhân loại sẽ gặp phải chuyện gì, và cuối thế kỷ sẽ còn xuất hiện những gì. Từ việc đại hủy diệt thế giới nghe mà kinh hoàng, cho đến những thứ nhỏ bé như gen của con người, tất cả đều bị kéo vào chuyện cuối thế kỷ. Khi cuối thế kỷ càng lúc càng gần, chủ đề lại chuyển từ "cuối thế kỷ" sang "băng qua thế kỷ". Thế hệ trẻ phải băng qua thế kỷ, thế hệ thanh niên trí thức cũng phải băng qua thế kỷ, quan niệm phải băng qua thế kỷ, và tình yêu đương nhiên cũng phải băng qua thế kỷ.
Ồ, tình yêu.
Những chủ đề về tình yêu băng qua thế kỷ, không nghi ngờ gì nữa, là thứ thu hút ánh nhìn nhất. Sống thử trước hôn nhân, hôn nhân thử nghiệm, tình yêu tuổi xế chiều, bao "nhị nãi" (vợ bé) kéo dài thành bao "tam nãi" (bồ nhí), vợ lẽ thiếp chung một nhà, ly hôn, môi giới hôn nhân... khiến người ta hoa mắt chóng mặt, chẳng biết đường nào mà lần.
Vốn dĩ tình yêu là hiện tượng phổ biến có thể thấy ở khắp nơi trong cuộc sống hàng ngày, là đề bài mà ai cũng phải gặp. Ở trên đời này, có lẽ không tồn tại người nào chưa từng nghĩ đến chuyện yêu đương. Cho nên, câu nói "Tình yêu và cái chết là những chủ đề vĩnh hằng", đã được truyền từ những thế hệ cha ông chúng ta đến tận thế hệ đương đại, dù trong khoảng thời gian đó từng bị phê phán, muốn đả đảo, muốn bôi nhọ, nhưng xem ra nó chắc chắn vẫn sẽ được truyền tiếp sang thế hệ sau.
Chính trong làn sóng thảo luận về tình yêu và thế kỷ này, tôi cũng bị ảnh hưởng, không kìm lòng được mà nhìn lại sự biến chuyển của các hình thái tình yêu, sự thay đổi của thế thái tình yêu trong nửa cuộc đời mình.
Nhớ lại, thời mới về nông thôn cắm chốt, đám thanh niên chúng tôi từ Thượng Hải đi, thỉnh thoảng trong lúc nghỉ tay làm việc, lúc trú mưa, lại nghe những người nông dân bàn tán say sưa về chuyện hôn nhân trong làng. Thứ thu hút nhất không gì bằng chuyện bắt gian, là quá trình phát hiện nam nữ thông gian thế nào, là cách trừng trị, xử phạt kẻ gian phu dâm phụ ra sao. Mà chỉ cần gặng hỏi kỹ thêm một chút, chúng tôi thường phát hiện ra, những đối tượng bị bắt đó, thường lại là những cặp đôi đáng thương. Ví dụ như một quả phụ lén lút tìm một người tình, người tình này là trai tân, chỉ là không hợp về bối cảnh gia đình hay vai vế với quả phụ. Hay ví dụ như đôi trai gái thầm yêu nhau trong trường trung học, về đến làng hai bên gia đình đều đã định ước hôn nhân cho họ, không cho phép họ tự do yêu đương tiếp, họ đành phải lén lút qua lại, duy trì tình cảm ban đầu, cho đến khi bị người ta phát hiện... Tóm lại, trong mắt đám thanh niên trí thức như chúng tôi, những việc này chẳng tính là gì cả, căn bản không thể gọi là phạm phải tội nghiệt gì, thế nhưng trong mắt những người nông dân ở sơn trại, đây quả là đại nghịch bất đạo, là làm nhục phong hóa, nhất định phải trừng trị thật nặng mới được.
Ngay tại cái trại nơi tôi cắm chốt, có một cô gái cha mẹ đều mất, được anh cả nuôi lớn, đã trái lời đính ước hôn nhân mà anh cả chọn cho qua người mai mối, tự ý bỏ trốn đến nhà người yêu cách đó hơn mười dặm, kết quả là người anh cả đó đã mời gọi hàng chục gã trai trong trại, vác dao cầm gậy, vác súng hỏa mai, huy động nhân lực đi bắt em gái ruột của mình về cho bằng được, nếu không thì hắn cảm thấy mất mặt.
Trong suốt mười năm tôi cắm chốt tại làng trại, những sự kiện gây chấn động nhất trong làng, thường đều có liên quan đến bỏ trốn, hủy hôn, ly hôn, gian dâm.
Những năm tháng đó, đối với thế hệ thanh niên trí thức chúng tôi lớn lên bằng việc đọc "Thép đã tôi thế đấy", tất cả những điều này không nghi ngờ gì nữa, đều cho thấy sự lạc hậu và bế tắc của nông thôn, cho thấy những tàn dư phong kiến ở nông thôn vẫn đang đầu độc mọi người. Chúng tôi sùng bái quan điểm tình yêu của Pavel Korchagin, là người bạn đồng chí hướng, là cuộc đời dùng thanh xuân và nhiệt huyết để ôm trọn cách mạng. Hầu như mỗi một người đều có thể kể lại câu chuyện Pavel và Tonya gặp lại nhau trong tuyết. Những thanh niên trí thức cho rằng tình yêu của họ là tự do, so với những người nông dân trong làng, tình yêu và hôn nhân của thanh niên trí thức hạnh phúc hơn nhiều. Nào ngờ, trong những năm tháng phi thường đó, chính trị can thiệp vào mọi lĩnh vực, thế hệ thanh niên trí thức vốn tự cho rằng mình đang tận hưởng tình yêu tự do, cũng đành phải tự giác hoặc không tự giác mà học cách đặt tình cảm đúng vị trí so với chính trị. Nghe đến đối tượng có xuất thân gia đình không tốt là lập tức tránh xa. Tình yêu cứ thế bị bóp méo trong vô thức. Cho dù có phản bội tình yêu, nhiều người cũng không chỉ vì tình cảm, mà là do áp lực từ bên ngoài này hay kia. Tình yêu bị đóng dấu giai cấp. Mọi thứ tình yêu trong văn nghệ đều bị phong sát, cuộc sống tràn ngập những cuộc hôn nhân xa cách đôi nơi, những người về nông thôn, những người đi Trường cán bộ Ngũ thất, những người đang cải tạo trong nông trường, ai nấy đều chịu đựng sự dày vò của thanh xuân, nhưng miệng vẫn phải hát cao giọng, nói những lời sáo rỗng không thật lòng. Thế nhưng sự sống cuối cùng vẫn rực rỡ, con người có thể kìm nén bản thân trong thời gian ngắn, nhưng không thể chịu đựng sự cấm dục mãi mãi, thế là chỗ này chỗ kia đều xảy ra chuyện ăn trái cấm, tình yêu vẫn lộ diện với gương mặt nguyên bản của nó. "Tứ nhân bang" sụp đổ, ngọn lửa hy vọng trong cuộc sống của mọi người lại bùng cháy, thực trạng tình cảm bị đè nén, cứng nhắc, co rút xuất hiện trước mắt mọi người, trên rất nhiều báo chí cuối thập niên bảy mươi, đầu thập niên tám mươi, đều đăng tải những tin tức như thế này: nối tiếp làn sóng ly hôn đầu thời kỳ giải phóng, ở cả thành thị và nông thôn đều âm thầm dấy lên một làn sóng ly hôn. Việc yêu đương kết hôn tự do bắt đầu xuất hiện những manh mối mới mẻ theo đúng nghĩa "tự do" thực sự, mang đến một sức sống cho xã hội. Thế nhưng chỉ cần chăm chú quan sát kỹ, sẽ thấy không ít người vẫn sống trong quán tính mà xã hội tạo ra.
Đầu thập niên tám mươi, tôi trải nghiệm cuộc sống tại một nhà máy, hầm mỏ lớn cấp sảnh cục ở ngoại ô Quý Dương, xuống đó ở không lâu, liền nghe người phụ trách công đoàn nói với tôi rằng, hai năm nay không ít tinh lực của công đoàn chúng tôi đều tiêu tốn vào việc giải quyết mâu thuẫn gia đình và xung đột hôn nhân. Tôi kinh ngạc hỏi đây là chuyện gì.
Trong một hai tuần đầu mới xuống đó, tôi đã tìm hiểu toàn diện về nhà máy này. Đây là một nhà máy lớn tiêu chuẩn theo mô hình xí nghiệp vận hành xã hội, trong nhà máy ngoài tòa án và nhà tù ra, thì mọi thứ khác đều có đủ cả. Từ nhà trẻ đến viện dưỡng lão, các cơ sở phúc lợi, cơ sở đời sống trong các giai đoạn khác nhau của đời người đều được trang bị rất đầy đủ. Cộng thêm việc nhà máy này nhiều năm nay hiệu quả kinh tế tốt, ngay cả vấn đề thanh niên trí thức hồi thành vốn rất đau đầu trong xã hội lúc bấy giờ, nhà máy cũng xử lý rất suôn sẻ, đều sắp xếp vào các phân xưởng sản xuất tuyến đầu để làm công nhân. Đáng lý ra môi trường bên ngoài như thế này, không nên có nhiều mâu thuẫn gia đình và tranh chấp hôn nhân mới phải chứ.
Tìm hiểu sâu hơn, tôi mới hiểu ra, hóa ra những người ồn ào đòi ly hôn đều là những cặp nam nữ kết hôn vào đầu và giữa thập niên bảy mươi, thời đó đã đề bạt một nhóm phần tử tích cực có lý lịch tốt từ trong công nhân, họ lần lượt đảm nhận các chức vụ như bí thư chi bộ, quản đốc phân xưởng, tổ trưởng công đoàn, nhờ vào việc học tập và diễn thuyết mà nổi bật lên, trở thành đối tượng bồi dưỡng. Những cô gái tốt nghiệp trung cấp kỹ thuật được phân về, dưới sự theo đuổi của họ, đã lần lượt gả cho họ. Mà những sinh viên đại học đang làm việc trong phân xưởng lúc bấy giờ, ngược lại chẳng ai ngó ngàng tới, đành ngậm ngùi chọn những cô gái nhan sắc bình thường để tạm bợ thành gia lập thất. Có người vì xuất thân gia đình không tốt, để thay đổi hình tượng này, đã dứt khoát chọn những cô gái xuất thân tốt nhưng nhan sắc xấu xí để kết hôn. Đến đầu thập niên tám mươi, trí thức được coi trọng, những sinh viên đại học từng làm việc chân tay ở phân xưởng năm nào, không ngoại lệ đều được điều chuyển vào các phòng ban chức năng của nhà máy, người chưa được điều lên cũng đều đảm nhận chức quản đốc phân xưởng, kỹ sư, người có nghiệp vụ nổi trội thậm chí còn làm phó tổng kỹ sư, tệ nhất cũng là phó quản đốc phân xưởng. Mà những cán bộ trung cấp được đề bạt năm đó, không những không được đề bạt lên, ngược lại vì biểu hiện cực "tả" trong các phong trào, những lỗi lầm như chửi bới thậm chí đánh đập người khác, có người bị cho ra rìa, bị giáng chức, có người bị điều khỏi vị trí lãnh đạo, xuống phân xưởng làm việc chân tay. Sự thay đổi địa vị trong những nhà máy xí nghiệp vận hành xã hội kiểu này, so với những nơi khác lại càng dễ thu hút sự chú ý, những cuộc hôn nhân vốn không bền chặt liền xảy ra vết rạn. Những người trẻ mới vẫn tiếp tục được phân vào nhà máy, trong đó không thiếu những cô gái xinh đẹp tràn đầy sức sống, mà những người phụ nữ cảm thấy mình đã gả nhầm người, cũng muốn tranh thủ lúc chưa đến nỗi "nước chảy hoa tàn", thử tìm cách lựa chọn lại cuộc đời. Thế là trong nhà máy xuất hiện một làn sóng ly hôn, khiến các cán bộ công đoàn bận đến mức chẳng rảnh tay. Chủ tịch công đoàn giới thiệu tình hình xong, cười khổ nói: Vấn đề là công việc khó làm quá! Một cán bộ công đoàn của chúng tôi, bản thân cũng đang ồn ào đòi ly hôn đấy!
Đòi ly hôn, ý nói là giữa các đương sự ồn ào với nhau, cũng có nghĩa là ồn ào ra bên ngoài. Vì thời đó không làm ầm ĩ lên thì không ly hôn được. Bất kể là ai, chỉ cần anh muốn ly hôn, chắc chắn sẽ gặp phải người đến hòa giải, thuyết phục hàn gắn, làm công tác tư tưởng, trừ khi ý chí ly hôn vô cùng kiên quyết, trải qua "năm cửa ải, chém sáu tướng", mới có thể làm ầm ĩ được vào tòa án, ồn ào lên chốn công đường, được xác định là tình cảm đã thực sự rạn nứt, mới được phép ly hôn.
Cùng với làn sóng ly hôn xuất hiện, các vụ kiện cáo "Trần Thế Mỹ" ngày càng tăng, thế hệ trẻ theo đuổi "sốt bằng cấp" trong xã hội mà ồ ạt lựa chọn sinh viên đại học. Theo nghĩa này mà nói, làn sóng ly hôn xảy ra tại các nhà máy lớn ở ngoại ô Quý Dương, chẳng qua chỉ là một hình ảnh thu nhỏ phản ánh vấn đề hôn nhân gia đình của toàn xã hội lúc bấy giờ. "Sốt bằng cấp" cũng giống như "sùng bái màu xanh" (quân phục), "sùng bái anh hùng" trước kia, chẳng qua chỉ là một lát cắt của thời đại.
Quan niệm hôn nhân tình yêu cứ thế âm thầm tiến hóa trong những nhấp nhô ấy, "cởi mở tình dục" trong xã hội, "miêu tả tình dục" trong tác phẩm văn học, "phong ba nghệ thuật cơ thể" xuất hiện ở các thành phố và thậm chí sự xuất hiện của các phiên bản khác nhau của "Kim Bình Mai", tất cả đều đang ảnh hưởng đến quan niệm yêu đương, hôn nhân, giá trị của người Trung Quốc từ thành thị đến nông thôn. Vũ hội, Karaoke, hộp đêm, các tiệm băng đĩa tràn lan thành thị nông thôn, những tranh luận về thi sắc đẹp và cuối cùng cũng được tổ chức, trong những hiện tượng xã hội hoa mắt chóng mặt ấy, mại dâm xuất hiện, bao "nhị nãi" không còn là tin tức mới, cô ta còn có một cái tên gọi là "kim ti điểu" (chim vàng), "kim ti tước" (chim sẻ vàng), gả cho người nước ngoài cũng không còn khiến người ta kinh ngạc nữa, trên báo chí thỉnh thoảng còn có những bàn luận về "phố đèn đỏ". Trong đó, từ xuất hiện với tần suất cao nhất chính là "người thứ ba". Người thứ ba xông vào bến cảng ấm êm, tự thuật của người thứ ba, người thứ ba bản thân lại gặp phải người thứ ba... Một hai năm gần đây, sau khi mọi người đã nghe chán những phiên bản khác nhau về người thứ ba, lại xuất hiện "tình một đêm", "sáng mai là chia tay", "sáng mai không chia tay", "sáng mai chia tay không phân tay"... Tóm lại, những câu chuyện về "ông chủ và thư ký", "quý bà và tài xế", "thiên kim tiểu thư và người hầu", đã không cần phải tìm trong các tiểu thuyết dịch nữa, trong vô số các tạp chí loại hình xã hội đều có thể đọc được, trong cuộc sống bình thường giản dị đều có thể nghe thấy.
Chính trong sự hồi tưởng và trầm ngâm về thế thái hôn nhân tình yêu trong suốt hơn năm mươi năm tôi từng trải qua, tôi đã xây dựng cấu tứ cho ba cuốn tiểu thuyết vừa: "Ai tình thế kỷ mạt" (Tình yêu cuối thế kỷ), "Thế kỷ mạt chi ai tình" (Tình yêu của cuối thế kỷ), và "Ai tình khoa thế kỷ" (Tình yêu băng qua thế kỷ). Những tiểu thuyết này, trong đời thực hầu như đều có nguyên mẫu, có chuyện xảy ra ở tỉnh lỵ nơi tôi từng sinh sống, có chuyện xảy ra tại sơn trại nơi tôi từng cắm chốt, có nhân vật thậm chí từng sống ngay bên cạnh tôi. Khi viết, tôi chẳng qua chỉ là cố ý đặt câu chuyện của họ vào bối cảnh lớn của xã hội và thời đại để trưng bày mà thôi.
Ví dụ như cuốn tiểu thuyết vừa nhỏ bé "Ai tình thế kỷ mạt" này, bề ngoài nhìn có vẻ chẳng qua là một câu chuyện "lấy thân báo ân". Thế nhưng lẽ nào sự việc lại đơn giản như vậy sao, trải nghiệm của người mẹ là nhân vật nữ chính, lẽ nào không thể gợi lên sự suy ngẫm sâu sắc của chúng ta? Nói thật lòng, thập niên tám mươi, khi lần đầu nghe câu chuyện về người phụ nữ này, sự chấn động trong lòng tôi khiến tôi hồi lâu không thể bình tĩnh. Sau đó tôi đã gặp người phụ nữ sống bằng nghề "đóng than tổ ong, giao than tổ ong" này, số phận đã tàn phá bà trở thành một lao động tầng lớp dưới thô kệch thuần túy. Mà chính là con người như vậy, quá trình yêu cầu minh oan của bà lại đầy rẫy khúc chiết, điều tồi tệ nhất đáng sợ nhất là bà không có cách nào để được minh oan. Ngay từ những năm tháng đó, tôi đã muốn viết số phận của bà thành một tiểu thuyết rồi. Nhưng thập niên tám mươi, trên các tạp chí văn học của chúng ta có quá nhiều tiểu thuyết về những số phận bi thảm, nên tôi đã không viết. Bao nhiêu năm sau, tôi đổi một góc độ, từ góc độ con gái của người phụ nữ này để viết câu chuyện này. Tiểu thuyết được đăng, cũng được đăng tải lại, được tranh luận. Thế nhưng hầu như không ai chú ý đến vai diễn người mẹ của nhân vật nữ chính, một vai diễn mà tôi cố tình làm nhạt đi, làm yếu đi, thứ người ta thảo luận và tranh luận chỉ là: câu chuyện tình yêu như vậy có xảy ra không? Tại sao người phụ nữ đương đại này lại cởi mở như vậy? Nếu bạn cũng đi ra từ thời đại đó, nếu bạn cũng từng bị nỗi oan ức sâu thẳm đè nén đến mức không thở nổi, chỉ có thể sống ở tầng đáy trong mấy chục năm trời, trải qua cuộc sống không giống con người, chịu đủ mọi nhục nhã, thì đối với nhân vật trong tiểu thuyết, tự nhiên sẽ có một sự thấu hiểu ở tầng ý nghĩa khác.
Bao nhiêu năm nay, chúng ta nói đến tình yêu, không phải tận hết khả năng tô vẽ bi kịch của tình yêu, thì cũng là ca tụng cái kết viên mãn có tình nhân thành quyến thuộc. Lương Chúc hóa bướm bay đi, Ophelia bị dòng thác vô tình nuốt chửng, Taj Mahal không thể cùng phu quân thắng trận trở về triều, Anna Karenina tự sát nằm trên đường ray, những người phụ nữ vì yêu mà mất trong các bi kịch này, không ai không khiến người đời rơi lệ xót thương. Mà thứ chúng ta quen thuộc hơn, chính là tình yêu được truyền bá thông qua vô số câu chuyện dân gian, truyền thuyết dân gian, hí kịch địa phương và các tác phẩm văn học, chàng trai cần cù chất phác và cô gái lương thiện xinh đẹp, sau khi yêu nhau thuần khiết gặp phải trắc trở, chiến thắng trắc trở rồi cuối cùng "vợ chồng dìu nhau về nhà", sống cuộc sống chồng cày vợ dệt hạnh phúc vui vẻ.
Dĩ nhiên những tác phẩm văn nghệ loại này phản ánh mong muốn tốt đẹp của con người, những câu chuyện tình yêu trong bi kịch cũng càng có thể làm chấn động tâm hồn chúng ta, thêm màu sắc cho cuộc sống của những người phàm trần, nhưng đúng như có người đã bất bình mà nói: cái chết tuẫn tình, chẳng phải nghĩa lý, cũng chẳng phải nhân tình, những người làm vậy không ngoại lệ đều là những người phụ nữ si tình. Xin hỏi trong số những kẻ giàu có và quan lại, những bậc quyền quý cao sang kia, có mấy người vì tình mà chết chứ?
Lời nói có chút cực đoan, nhưng cũng có lý lẽ của nó. Trong cuộc sống hàng ngày, thứ chúng ta tiếp xúc hàng ngày, thường không phải là bi kịch tình yêu đi đến cực đoan, cũng không phải là tình yêu đẹp đẽ như thơ như họa, mà chính là tình yêu đầy bất lực giữa cõi bụi trần này.
"Thế kỷ mạt chi ai tình" (Tình yêu của cuối thế kỷ) trong "anh" và "cô ấy", thu hút lẫn nhau, ngưỡng mộ lẫn nhau, họ yêu nhau có thể nói là hòa quyện vào nhau, có thể gọi là tình yêu đương đại điển hình. Nhưng đây không phải là tình yêu, chỉ là một phần của tình yêu mà thôi. Phía sau họ có bối cảnh quốc tịch khác nhau, có quỹ đạo số phận riêng, có gia đình riêng. Họ không thể mãi mãi yêu nhau trong bầu không khí do tiểu thuyết tạo ra, cũng giống như một đôi tình nhân đang yêu nồng cháy muốn bước vào hôn nhân, buộc phải cân nhắc đến nhà ở, đồ đạc trong gia đình, công việc vậy, tình yêu giữa họ một khi quay trở lại mặt đất hiện thực, thì tất yếu sẽ phải đâm đầu vào tường. Cho nên ở phần đầu của tiểu thuyết tôi đã viết lời đề từ cho cuốn sách vừa này: Sự gặp gỡ của họ là tất yếu, sự chia ly của họ cũng là tất yếu.
Nhân vật nam chính trong "Ai tình khoa thế kỷ" (Tình yêu băng qua thế kỷ), sự ràng buộc của bản thân có lẽ ít hơn nhiều, sau khi thất tình anh ta về nông thôn giúp đỡ người nghèo, trong những ngày tháng sống ở quê nhà tẻ nhạt vô vị đã yêu một người phụ nữ trẻ có hôn nhân bất hạnh, tình yêu của họ không những không có kết quả, ngược lại chỉ chuốc lấy sự khiển trách. Anh ta trở về tỉnh lỵ, dường như đã trở về quỹ đạo cuộc sống ban đầu của mình, cũng yêu đương, kết hôn như tất cả mọi người. Những ngày bình lặng cứ thế trôi qua như dòng nước, nhưng người phụ nữ trẻ ở thôn quê cuối cùng đã thoát khỏi sự ràng buộc của hôn nhân lại xuất hiện lần nữa trong cuộc sống của anh...
Sau khi ba cuốn tiểu thuyết vừa "Tình yêu và thế kỷ" này lần lượt xuất bản, có người hỏi tôi, thông qua những tiểu thuyết này, anh muốn phản ánh và thể hiện điều gì? Là trưng bày những hiện tượng này trong cuộc sống, hay muốn khám phá thế giới nội tâm của những nhân vật này? Hay là muốn khơi gợi tranh luận? Có phóng viên từng hỏi tôi về những chủ đề này, mời tôi chia sẻ ý kiến. Tôi không nói, chỉ tiếp tục viết hai cuốn tiểu thuyết vừa nữa, đó chính là "Ngọc Oa" (Ếch Ngọc) và "Ái dã vô nại" (Yêu cũng đành bất lực) cùng được thu trong cuốn sách này. Nếu nói tựa đề "Ngọc Oa" còn khá hàm súc, thì "Ái dã vô nại" vừa xuất bản, liền có bạn gọi điện thoại cho tôi nói: Thực ra, năm cuốn tiểu thuyết vừa gần đây của anh, tuy tựa đề không giống nhau, nhưng nói cho cùng đều viết về sự thăng trầm và bất lực của tình yêu.
Bạn bè rốt cuộc vẫn là bạn bè, anh ấy hiểu tôi hơn người khác một chút. Hàng ngàn vạn người bình thường, những người từng trải qua thăng trầm, ai chưa từng trải qua sự thăng trầm và bất lực của tình yêu?
Từ xưa đến nay, bao nhiêu văn nhân từng viết về tình yêu. Chỉ vì con người đứng trước tình yêu, là thể hiện rõ nhất đức độ và tính cách của mình, là cao thượng hay thấp hèn, là cao cả hay bỉ ổi. Tình yêu là ham muốn mãnh liệt nhất trong mọi cảm xúc của con người, tình yêu chính là sự say đắm, tình yêu cũng là trí tuệ và hạnh phúc, bao nhiêu người từng khẳng định, cuộc đời không có tình yêu, không phải là cuộc đời thực sự. Nam nữ trong tình yêu nồng cháy đôi khi thể hiện ra sự thông minh nhất, nhưng kẻ si tình cũng thường làm ra những việc ngu ngốc. Rất nhiều sự thật chứng minh, cam lộ của tình yêu nếu uống quá nhiều sẽ thành nhập ma.
Thế nhưng tình yêu thường vẫn còn khiếm khuyết, vẫn còn thăng trầm và bất lực. Những cặp nam nữ đang trong cuộc sống hạnh phúc, an nhàn, bình lặng hiện tại, có lẽ sẽ nghi ngờ lời của tôi, có lẽ sẽ dùng ví dụ tâm đầu ý hợp, gắn bó keo sơn của chính mình để phản bác tôi. Tôi vẫn cứ muốn nói, tốt hơn hết đừng vội vã rêu rao hạnh phúc của bạn làm gì, cái gì cũng có thể xảy ra cả, có gió tuyết cũng có bùn lầy, bạn có thể đảm bảo trong những năm tháng tương lai, sẽ không có bão tố và động đất sao? Vả lại tâm hồn của những nam nữ đang yêu, là tâm hồn nhạy cảm nhất, cho nên cũng dễ bị sự thăng trầm và bất lực của tình yêu làm cho lay động hơn.
Sự thăng trầm và bất lực nơi nhân gian, dĩ nhiên ảnh hưởng đến thế giới tình ái của con người, mà tính cách và số phận của mỗi một con người muôn hình vạn trạng chúng ta, chẳng phải cũng là nguyên nhân gây ra sự thăng trầm và bất lực của tình yêu hay sao?
Chúng ta luôn thích trích dẫn câu danh ngôn của Tolstoy trong "Anna Karenina": Gia đình hạnh phúc thường giống nhau, mà gia đình bất hạnh thì mỗi nhà mỗi cảnh bất hạnh riêng. Nói cho cùng, đem câu nói này dẫn giải sang tình yêu, cũng hoàn toàn áp dụng được. Chỉ vì mỗi cặp nam nữ trên thế gian này, đều không ai giống ai.
Văn học của chúng ta, chẳng phải nên đem tất cả những điều này nói cho độc giả biết sao.
Diệp Tân, ngày 12 tháng 3 năm 2004.
