Nối tiếp nhau, việc thanh niên trí thức lên núi xuống hương, tính đến nay đã gần bốn mươi năm.

Những năm gần đây, liên tục có người gửi thiệp mời, bảo tôi tham gia biên soạn bộ sách về thanh niên trí thức; liên tục có người đến đặt bài, hy vọng tôi viết một số văn bản liên quan đến việc lên núi xuống hương năm xưa; liên tục có người đưa ra lời mời, muốn tôi tham gia các buổi tọa đàm, hội thảo xoay quanh chủ đề thanh niên trí thức; liên tục có người mang đến những tập kịch bản truyền hình dày cộm, bảo tôi đọc qua những cuốn kịch bản sắp được đầu tư quay và đã gần hoàn thiện, tất cả đều viết về câu chuyện của những người thanh niên trí thức. Chỉ riêng trong nửa năm trở lại đây, tính những kịch bản như thế, tôi đã đọc qua mấy bộ liền.

Những câu chuyện về thời trí thức năm xưa, những thăng trầm sau khi trí thức về lại thành phố, câu chuyện về số phận trắc trở và người yêu của những nữ trí thức xinh đẹp, câu chuyện giữa những người con của trí thức với cha mẹ họ, lại có cả những câu chuyện thiên về viết về cuộc sống lăn lộn chốn đô thành của thế hệ con cái trí thức ngày nay.

Gần đây, một số trí thức đã có thời gian rảnh rỗi, một số đã thành danh sự nghiệp, một số đã kiếm được chút tiền, thường dùng các đề tài như "Ký ức mãi chẳng thể phai mờ", "Năm tháng không thể quên" để suy ngẫm, nhìn lại và bình luận về số phận của thanh niên trí thức Trung Quốc. Khiến người ta không khỏi dẫn đến suy nghĩ: "Liệu thời gian có làm phơi phỏng cảm xúc, lịch sử có thể lắng đọng lại chân lý hay không..."

Tất cả các dấu hiệu đều đang nhắc nhở tôi rằng, phong trào thanh niên trí thức lên núi xuống nông thôn diễn ra ở Trung Quốc từ thập niên sáu mươi đến thập niên bảy mươi thế kỷ trước, vẫn chưa bị xóa nhòa khỏi ký ức của con người. Người biên soạn của một số kịch bản và bộ sách thì nêu bật mục đích tuyên truyền ngay từ đầu, rằng hôm nay họ cầm bút khắc họa lại quá khứ đầy cay đắng và xót xa ấy, chính là để kỷ niệm mốc bốn mươi năm cắm bản định cư đang đến gần.

Bốn mươi năm rồi. Đời người thật dễ trôi qua, chỉ trong búng tay là hết.

Đọc những trang văn đượm đầy cảm xúc ấy, ngắm nhìn từng bộ kịch bản khắc họa năm tháng xưa cũ, tiếp xúc với từng nhóm cựu trí thức quen thuộc lẫn xa lạ, tôi không khỏi tự vấn lòng mình hết lần này đến lần khác: Phải rồi, đoạn lịch sử này đã khép lại, rất nhiều thiếu nam thiếu nữ ngày nay, đã rất khó để thấu hiểu được lối sống tưởng chừng kỳ lạ mà chúng tôi từng trải qua. Qua vài lần nhận phỏng vấn qua điện thoại, một số chủ đề được đặt ra buộc tôi phải suy ngẫm. Ví dụ có một câu hỏi là: Rốt cuộc số lượng thanh niên trí thức từng lên núi xuống hương là bao nhiêu? Tại sao người thì bảo là mười bốn triệu, người bảo là mười tám triệu, có người lại hô con số ba mươi triệu? Hay như lại có câu hỏi nữa là, khắc họa câu chuyện nữ trí thức chịu đựng nhục nhã, có phải là để hùa theo điểm bán hàng của thị trường ngày nay không?

Tất nhiên, các phóng viên đặt ra những câu hỏi này đều rất trẻ. Nhưng, thời gian mới chỉ trôi qua ba bốn mươi năm, sự thật lại khiến người ta sinh ra sự hiểu lầm lớn nhường ấy, bản thân hiện tượng này đã khiến tôi kinh ngạc. Ngoài việc cố gắng hết sức đưa ra câu trả lời và giải thích, tôi lại không khỏi chìm đắm vào suy tư. Vậy, quãng thời gian khó quên này, rốt cuộc đã để lại cho chúng ta những gì? Việc lặp đi lặp lại, nói mãi không chán, thậm chí có lúc còn kiên trì nhắc lại quá khứ, vào ngày hôm nay rốt cuộc còn có thể bàn luận về những ý nghĩa nào nữa?

Có người nói, thanh niên trí thức là một dấu ấn nặng nề không thể xóa nhòa trên trang sử Trung Quốc thế kỷ XX.

Có người nói, đắm chìm trong những hồi ức mờ ảo như s khói của thanh niên trí thức, chính là cả đời cũng không bước ra khỏi dòng sông thanh xuân ấy.

Có người nói, thường xuyên ngoảnh lại nhìn những câu chuyện của thanh niên trí thức trong cuộc đời dông bão, chính là đang nỗ lực tìm kiếm dấu chân của tuổi trẻ.

Có người nói, sự tự kiểm điểm, sám hối và phản tư của thanh niên trí thức, là một bộ phận quan trọng trong sự tự kiểm điểm, sám hối và phản tư của dân tộc chúng ta. Bởi vì thế hệ này vẫn đang trở thành trụ cột của xã hội...

Có người nói, trụ cột cái nỗi gì, theo sự trôi đi của năm tháng, thế hệ này đang rút khỏi võ đài lịch sử. Chẳng phải sao, thêm hai mươi năm nữa, chúng ta muốn gặp lại nhau cũng khó.

Có người nói...

Muôn hình vạn trạng các thể loại chủ đề và bàn tán xuất hiện lớp lớp, thu gom lại gần như có thể biên soạn thành một cuốn sách lớn.

Tôi cũng từng là một thanh niên trí thức, giống như hàng hà sa số những người cùng thời, đã trải qua quãng đời thanh niên trí thức kéo dài tận mười năm trong thời kỳ "Cách mạng Văn hóa". Tận mắt chứng kiến và tận tai lắng nghe câu chuyện của biết bao bạn bè và nam thanh nữ tú cùng thời. Có lẽ chính vì bản thân đã làm trọn vẹn mười rưỡi năm thanh niên trí thức, cho nên đối với quãng đời ấy, đối với những suy nghĩ và trăn trở của thanh niên trí thức cùng thời, tôi đều có những trải nghiệm tương đối sâu sắc. Dù thời gian có trôi đi xa đến đâu, tôi vẫn nhớ rằng, mình từng là một thanh niên trí thức vô danh tiểu tốt. Tôi cũng muốn quên, nhưng tôi sẽ không quên.

Trong các buổi gặp gỡ độc giả, tại những trường đại học và thành phố nhiệt tình mời tôi đến giảng bài, tọa đàm văn học, hễ đối phương nói với tôi rằng họ từng là thanh niên trí thức vào năm ấy, tôi đều trả lời họ như vậy. Khi họ hy vọng tôi nói điều gì đó hoặc viết điều gì đó, tôi thường lặp lại câu nói này.

Tôi cảm thấy có câu nói này là đủ rồi.

Tôi đã ở lại vùng sơn cước Quý Châu hoang vu hẻo lánh trọn vẹn mười năm bảy tháng, một ngày cũng không nhiều, một ngày cũng không ít. Tôi nghĩ, đối với một quãng thời gian đằng đẵng như vậy, tôi có thể nói những gì đây?

Những gì có thể nói tôi đều đã viết vào trong những cuốn tiểu thuyết ấy. Mười năm cắm bản, tiểu thuyết dài trực tiếp khắc họa số phận thanh niên trí thức, tôi viết tổng cộng sáu bộ: "Chúng ta những người trẻ tuổi năm ấy", "Gió rét căm căm", "Năm tháng gian lao", "Trên mảnh đất tỉnh thức", "Khúc biến tấu của tình yêu", "Nghiệp chướng". Lại có một số tiểu thuyết vừa và ngắn cùng tản văn, tùy bút. Còn có những bức thư khi tôi và người yêu năm ấy, nay là vợ tôi Vương Thục Quân chia tay, tập hợp lại lại có tới tám tập dày. Hôm nay, nhân dịp kỷ niệm bốn mươi năm thanh niên trí thức lên núi xuống hương, Tân Hoa Truyền Môi đã cho ra mắt tất cả những cuốn sách này với tựa đề "Tuyển tập tác phẩm trí thức kinh điển của Diệp Tân", dù là đối với tôi, đối với độc giả là thanh niên trí thức từng có đoạn trải nghiệm này, hay đối với thế hệ con em của trí thức, thì đây không nghi ngờ gì nữa là một việc vô cùng ý nghĩa. Mỗi khi tôi tham gia các buổi gặp gỡ độc giả do thư viện, cục văn hóa tổ chức, mỗi khi tôi được mời đến các tỉnh tham gia lễ hội đọc sách, chợ sách, mỗi khi tôi có mặt trong buổi ra mắt một cuốn sách mới nào đó, tôi luôn gặp được những độc giả nhiệt tình có độ tuổi xấp xỉ tôi, chen lên phía trước, tiếc nuối nói với tôi rằng: Anh ấy là một thanh niên trí thức, rất muốn mua gom đủ tất cả các cuốn sách viết về thanh niên trí thức của tôi, đáng tiếc là vẫn chưa sưu tập đủ. Tôi nghĩ, sự ra mắt của bộ tám tập "Tuyển tập tác phẩm trí thức kinh điển của Diệp Tân" chắc sẽ được những độc giả có tình cảm đặc biệt ấy chào đón nhỉ.

Trong những cuốn sách này, tôi từng nói rằng tôi hy vọng những ngày tháng ấy đừng bao giờ quay trở lại nữa; tôi từng nói tuổi thanh xuân, sự theo đuổi thậm chí là tình yêu của tôi, đều bắt đầu từ quãng thời gian đó; tôi từng nói chính trong những năm tháng ấy, tôi mới thực sự thấu hiểu những người nông dân sinh sống trên mảnh đất tổ quốc "sớm ra đồng cày cấy, tối hoàng hôn về nhà", họ khát khao được sống một cuộc đời đủ ăn đủ mặc, hòa thuận mỹ mãn, nhưng mong ước của họ thực hiện được lại thường vô cùng gian khó.

Mùa thu năm 2005, khi "Tiểu học Xuân Huy Diệp Tân" do tôi đứng ra quyên góp được khánh thành tại Sa Cốt Trại - nơi tôi từng cắm bản năm xưa, bà con lối xóm đã khôi phục lại ngôi miếu thổ thần nhỏ mà tôi từng trú ngụ thành hình dạng của những năm đó, treo một tấm biển "Diệp Tân cựu cư". Khi đám đông giải tán, con trai tôi Diệp Điền đã đứng trước cửa căn phòng nhỏ rộng chừng bốn năm mét vuông ấy tròn trỉnh bốn, năm phút. Khi nghe bà con chứng kiến kể lại tình cảnh này, tôi nghĩ, dù tôi chưa từng kể cho nó nghe về những nỗi khổ mà mình từng chịu đựng trong những năm tháng thanh xuân, nhưng khi đứng đó ngắm nhìn, nó sẽ từ căn phòng nhỏ ẩm ướt, mờ tối ấy, từ ngọn đèn dầu hỏa năm nào, đọc ra được những gì mà nó cần phải hiểu.

Nhiều lúc tôi không nói mà là đang hồi tưởng, lặng lẽ trầm ngâm nghĩ về những bức tranh đã qua đi nhưng vẫn lưu lại vô cùng rõ nét trong tâm trí mình. Dãy núi xa gồ ghề kéo dài vô tận bày ra vẻ cao nguyên cổ sơ mộc mạc, trên bầu trời mây khói mịt mờ có chim ưng đang chao lượn, từ trong khu rừng núi xanh mướt đến đẹp mắt, xanh đến mê hoặc, vọng lại câu tiếng hát phóng khoáng lúc lại trêu ghẹo của các chàng trai, vọng lại câu tiếng hát vang vọng vút bay tận đáy thung lũng sâu của các cô gái, tiếng hát ấy đan cài hòa hợp một cách nhịp nhàng với ngọn núi lớn hùng vĩ, với lớp sương mù nhẹ tựa dải lụa mỏng, với cánh rừng rậm rạp xanh tươi, khêu gợi tâm trạng con người, khuấy động tâm tư con người.

Ồ, biết bao ý văn cứ thế tuôn trào trong cõi u minh ấy.

Tôi từng viết trong một bài bàn về sáng tác: Sáng tác là sự thể hiện ý nghĩa sinh mệnh của tôi. Mà cội rễ sinh mệnh của tôi, chính là được nuôi dưỡng trong tự nhiên bao gồm núi cao, thung lũng sông, rừng cây và bản làng. Tình cảm của tôi đối với tự nhiên, tình cảm đối với nhân dân sinh sống trên mảnh đất rộng lớn, chính là được bồi đắp từ những trải nghiệm thực tế trong những năm tháng lên núi xuống hương cắm bản.

Bốn mươi năm của thanh niên trí thức, là một phong cảnh độc đáo trong lịch sử Trung Quốc thế kỷ XX.

Hôm nay chúng ta lại kể lại chuyện xưa này, kể về chủ đề của ngày hôm qua, là để hướng về ngày hôm nay một cách tốt hơn, chào đón một ngày mai ngày càng tốt đẹp hơn. Nguyện sự ra mắt của bộ tuyển tập này, có thể để lại một dấu ấn cho lịch sử.

Ngày 8 tháng 5 năm 2007