Còn nhớ, vào thời thanh niên khi tôi viết cuốn tiểu thuyết trường thiên "Năm tháng thoi đưa" tạo nên cơn sốt, không ít độc giả đã hỏi tôi, vài nhân vật chính trong tiểu thuyết sau này ra sao rồi? Đặc biệt là những thanh niên trí thức từng về nông thôn, sau bao trắc trở cuối cùng cũng quay trở về thành thị, họ đều nói với tôi rằng, trải nghiệm trở về của chúng tôi, trải nghiệm chật vật mưu sinh khi mới quay lại chốn thị thành, những cuộc hôn nhân và mái ấm muộn màng, đều có rất nhiều câu chuyện đặc sắc, anh vẫn có thể viết tiếp. Những năm tháng ấy, nhà nước vừa mới cho phép và khuyến khích một bộ phận người dân tự lập nghiệp, làm hộ kinh doanh cá thể. Một số thanh niên trí thức chưa kịp tìm được việc làm để ổn định cuộc sống liền dấn thân làm kinh doanh cá thể, thậm chí có người rất nhanh đã nếm được vị ngọt thành công. Họ cũng bảo tôi, anh viết đi, viết về những cay đắng ngọt bùi của chúng tôi khi trở về thành phố làm kinh doanh, cũng thú vị lắm đấy.

Tôi biết đó thực sự là đề tài rất hấp dẫn, nhưng tôi đã không làm như lời họ nói để viết tiếp phần tiếp theo cho "Năm tháng thoi đưa". Nguyên nhân chủ yếu nhất là, thế hệ trong những năm tháng thoi đưa ấy vẫn chưa có "đề tài" để viết tiếp. Hay nói chính xác hơn, cuộc sống của họ sau khi trở về thành thị mới chỉ vừa bắt đầu. Cũng giống như chúng tôi năm xưa, mấy năm đầu mới về nông thôn, dù nhiệt huyết sôi trào, dẫu có bao nhiêu câu chuyện, nhưng vẫn chưa thể kết tinh thành tác phẩm.

Có lẽ bắt nguồn từ tâm lý này, khi cuốn tiểu thuyết trường thiên "Nghiệt nợ" cùng với bộ phim truyền hình chuyển thể một lần nữa gây chấn động cả nước, từ các cán bộ lãnh đạo các cấp ở trên, cho đến những cụ ông, cụ bà, các bà mẹ nơi ngõ hẻm phố thị ở dưới, hễ gặp tôi đều nói: Anh nên nhân cơ hội này mà viết tiếp phần sau của "Nghiệt nợ", nhất định sẽ rất được đón nhận. Chúng tôi đều đang mong đợi đấy.

Đối diện với từng gương mặt tươi cười ngập tràn kỳ vọng, đối diện với những ánh mắt chân thành, ngoài cười trừ ra, nhất thời tôi chẳng biết đáp lại thế nào. Vì sao ư? Nguyên nhân cũng tương tự như vậy: năm đứa trẻ trong "Nghiệt nợ", hay nói cách khác là thế hệ hậu duệ của thanh niên trí thức mà năm đứa trẻ này đại diện, các em chỉ vừa mới trải qua cuộc sống thăng trầm biến động, đùng một cái lại phải khắc họa cuộc sống khi các em đã trưởng thành, sự tương phản ấy dường như quá lớn.

Nói một cách thực tế, một số biên tập viên của các nhà xuất bản, tòa soạn tạp chí, một số đạo diễn, nhà sản xuất của các hãng phim ảnh, và cả những vị giám đốc doanh nghiệp từng là thanh niên trí thức năm xưa, đều đã tìm đến văn phòng của tôi. Người thì hết sức xúi giục tôi mau chóng viết tiếp phần sau của "Nghiệt nợ"; người thì dựa trên cảm nhận khi đọc và xem "Nghiệt nợ", thậm chí còn viết sẵn tư tưởng chủ đề, tuyến nhân vật mà phần tiếp theo nên thể hiện, câu chuyện nên phát triển theo hướng nào, cần miêu tả mấy đôi yêu nhau; thậm chí tệ hơn, có người còn vạch sẵn cả cốt truyện phim truyền hình và đề cương cho từng tập phim; đương nhiên, còn có cả những doanh nhân nhiệt tình nhiều lần bày tỏ rằng, chỉ cần có phần tiếp theo, chúng tôi sẽ lập tức đầu tư bấm máy. Vân vân và mây mây.

Tôi vẫn luôn không viết. Thế nhưng, tôi luôn mang một niềm hứng thú sâu sắc, dõi theo cuộc sống của thế hệ con em thanh niên trí thức.

Họ đang nghĩ gì, họ đang theo đuổi điều gì, hiện trạng cuộc sống của họ hôm nay có điểm gì khác biệt so với thời trẻ của chúng tôi? Lý tưởng có gì khác? Cách đối nhân xử thế, cách nhìn nhận thế giới có gì khác?

Có một lần, tôi được mời đến tọa đàm với một số nghiên cứu sinh ngành văn khoa của Đại học Chiết Giang, một chàng trai trẻ đứng dậy nói với tôi: "Thưa thầy Diệp, em chính là sản phẩm của món nợ ân oán năm xưa. Mẹ em là thanh niên trí thức thành phố đi hạ phóng, còn bố em là người bản địa. Nhưng khi có đợt hồi hương lớn, mẹ em đã không rời bỏ nông thôn để về Thượng Hải. Cả gia đình em hiện giờ sống rất hạnh phúc. Thầy cũng nên viết về những gia đình như chúng em."

Một tạp chí ở Thượng Hải từng đưa tin về một vụ án thu hút nhiều sự chú ý. Một người con của thanh niên trí thức tít tận Tân Cương, theo chính sách thì có thể về Thượng Hải đăng ký hộ khẩu. Vì lý do kinh tế, cô ấy đã không kịp thời đến Thượng Hải làm thủ tục. Mấy năm sau, khi cô rốt cuộc cũng gom đủ chi phí để đi Thượng Hải làm thủ tục nhập hộ khẩu, cô mới phát hiện ra rằng, đã có một người khác dùng tên của cô để đăng ký hộ khẩu, trở thành một người Thượng Hải danh chính ngôn thuận, hơn nữa đến nay vẫn đang dùng danh tính của cô để làm việc. Thế là dẫn đến một vụ kiện tụng không lớn cũng chẳng nhỏ.

Lại có một lần, một người phụ nữ trẻ làm phát thanh viên ở một đại siêu thị bước vào văn phòng Hội Nhà văn của tôi. Cô nói cô là con của thanh niên trí thức, là một "nghiệt nợ". Hiện tại cô và chồng đều đang đi làm thuê ở Thượng Hải, thuê một căn phòng, có một đứa con, ngày tháng trôi qua cũng tàm tạm. Thế nhưng cô không biết cha mình là ai, cũng không biết mẹ mình là ai, chỉ biết mẹ cô từng là một thanh niên trí thức, đã yêu một người đàn ông có công ăn việc làm khi đó, nhưng người đàn ông ấy đã có gia đình. Khi mẹ cô mang thai cô, người đàn ông liền biến mất. Mẹ sinh cô ra ở vùng quê, gửi gắm cô cho một gia đình nông dân, bảo là lên thành phố tìm người đàn ông kia, tìm cha cho đứa trẻ. Kể từ đó, người mẹ cũng một đi không trở về. Cô lớn lên trong gia đình nông dân ấy. Khi cô sắp tốt nghiệp cấp hai, người trong làng mới nói cho cô biết sự thật về xuất thân của mình. Thế là thế giới của cô sụp đổ, cô không còn tâm trí nào để học tiếp, chẳng muốn sống tiếp ở ngôi làng hẻo lánh ấy nữa. Cô lấy cớ lên thành phố tìm cha mẹ rồi bước lên con đường làm thuê nơi xứ người, bôn ba qua mấy thành phố thủ phủ, cuối cùng mới tới Thượng Hải. Cô từng rửa bát, làm phục vụ bàn, làm công nhân vệ sinh, nhân viên bán hàng, nhân viên trực tổng đài, và rốt cuộc trở thành phát thanh viên ở siêu thị. Người chồng hiện tại của cô cũng là con của thanh niên trí thức, cô cùng chồng và đứa con sống bên nhau. Có điều đứa trẻ này không phải do cô sinh ra, mà là con của chồng cô với một người phụ nữ làm thuê khác. Người phụ nữ làm thuê kia cũng giống như mẹ cô năm xưa, đã mất tích biệt tăm...

Tôi há hốc mồm trố mắt nhìn người phụ nữ còn rất trẻ, nói một giọng phổ thông chuẩn mực này, hoài nghi không biết cô ấy đang kể cho tôi nghe cuốn tiểu thuyết cô tự nghĩ ra hay là trải nghiệm có thật của đời mình. Dường như cô ấy nhận ra sự ngờ vực của tôi, bèn nói lần sau tôi sẽ dẫn đứa nhỏ đến. Rồi sau đó, cô lại kể cho tôi nghe trải nghiệm bươn chải chốn đô thành của chồng mình... Những trải nghiệm cô kể còn ly kỳ và biến hóa khôn lường hơn cả tình tiết của một cuốn tiểu thuyết trường thiên. Chiều hôm ấy, tôi chỉ đúc kết được một ấn tượng duy nhất: hóa ra quá trình hòa nhập vào dòng chảy cuộc sống đương đại của những đứa con thanh niên trí thức này lại gian nan đến nhường ấy.

Thế là, đường nét của "Nghiệt nợ II" dần dần thành hình trong tâm trí tôi.

Đã là "Nghiệt nợ II", thì phải bám sát số phận của năm đứa trẻ để triển khai, phải gắn liền mật thiết với hai chữ "nghiệt nợ", phải khắc họa chính xác những gập ghềnh, hoang mang và va đập mà thế hệ con cái này nếm trải khi hòa mình vào cuộc sống.

Có một cặp vợ chồng trí thức, năm xưa khi về nông thôn cắm rễ lập nghiệp, họ thuộc diện may mắn, lần lượt được điều động đi dạy học tại các trường tiểu học, trung học ở địa phương. Họ thấu hiểu, yêu thương nhau trong cùng một số phận rồi kết hôn thành gia thất, họ từng reo mừng khôn xiết vì căn phòng tân hôn nhỏ bé được phân cho ban đầu. Để dạy học cho tốt, sau khi sinh con gái, họ liền gửi con về nhà bà ngoại ở Thượng Hải nuôi nấng. Bao nhiêu năm trôi qua, cả hai người đều sắp đến tuổi nghỉ hưu, bèn quyết định trở về Thượng Hải sống cùng con gái, tận hưởng niềm vui sum vầy. Nhưng người con gái lớn lên lại chẳng có chút tình cảm nào với cha mẹ, bà ngoại thì đã qua đời. Những gì bà ngoại để lại cho cháu gái, đối với họ, tất cả những điều này là lẽ đương nhiên. Những năm tháng dùng tem phiếu mua đồ, "mới ba năm, cũ ba năm, vá vá víu víu lại ba năm" tuy trôi qua chưa bao nhiêu năm, nhưng trong tâm thức của họ, đó đã là chuyện như từ kiếp trước. Dẫu vậy, khi bước vào đời sống xã hội, hòa mình vào các tầng lớp đa sắc màu của xã hội đương đại, đối mặt với muôn vàn hiện thực về tình yêu, hôn nhân, gia đình, thương trường, sự nghiệp và công việc, họ cũng sẽ chịu sự cám dỗ của tiền tài, cũng sẽ gặp phải lừa dối, cũng sẽ rơi vào cảnh khó lòng lựa chọn trong tình cảm, cũng sẽ cảm thấy tủi thân cùng hoang mang, cũng có đủ nỗi phiền muộn và bế tắc không ngờ tới, cũng...

"Nghiệt nợ II" chính là muốn khắc họa tất cả những điều mà năm đứa trẻ nay đã trưởng thành đang phải đối mặt hôm nay. Gỡ xong mạch suy nghĩ này, mọi thứ đối với tôi liền trở nên rõ ràng. Tính cách của năm đứa trẻ là điều tôi nắm rõ, hoàn cảnh gia đình cùng những biến đổi của chúng luôn day dứt trong lòng tôi, thậm chí tương lai của năm đứa trẻ tôi đều có thể mường tượng ra được. Thế là, bắt đầu từ thu đông năm ngoái, những ghi chép vụn vặt trên cuốn sổ tay dần dần tập hợp lại, các nhân vật sống động như muốn bước ra khỏi đầu tôi, một số chi tiết hiện lên trước mắt tôi rõ nét đến vậy. Bắt đầu đặt bút viết từ ngày mùng một tháng một, trải qua chín tháng miệt mài sáng tác, "Nghiệt nợ II" đã thành hình.

Về bản thân việc viết lách, có lẽ tôi có thể chia sẻ thêm đôi lời. Kể từ đầu xuân năm 1977 khi tác phẩm đầu tay "Rặng Miêu Lĩnh cao cao" của tôi xuất bản cho đến nay, ròng rã ba mươi năm, tôi đã xuất bản hơn năm mươi cuốn sách. Nếu tính cả những tuyển tập mà các nhà xuất bản đã biên soạn và ấn hành cho tôi như "Tuyển tập tác phẩm tiêu biểu của Diệp Tân" (ba tập), "Tác phẩm tinh hoa của các danh gia đương đại" (sáu tập), "Tuyển tập tiểu thuyết tản văn tự chọn của Diệp Tân" (hai tập), "Toàn tập tác phẩm về thanh niên trí thức của Diệp Tân" (bảy tập), "Văn tập Diệp Tân" (mười tập), "Toàn tập tác phẩm kinh điển về thanh niên trí thức của Diệp Tân" (tám tập), thì từng cuốn từng cuốn một, số lượng xuất bản đã ngót nghét gần chín mươi cuốn rồi. Trông qua thì số lượng dường như rất lớn, nhưng trên thực tế, đối với một nhà văn đã lao động miệt mài hơn nửa đời người, đây là thành quả tất yếu phải có. Nhớ lại lần đầu tiên tôi sang thăm Nhật Bản, nhà văn nổi tiếng Miyoshi Toru hỏi tôi đã xuất bản được bao nhiêu cuốn sách? Khi ấy trong số những người cùng đi, tôi thuộc diện có nhiều tác phẩm, thế là tôi thành thật trả lời rằng tôi đã ra được hai mươi tám cuốn. Miyoshi Toru bảo: "A, trong số các nhà văn Trung Quốc, anh quả thực viết rất nhiều." Tôi liền hỏi ông đã xuất bản tổng cộng bao nhiêu cuốn. Ông nói, tính cả những văn tập được tuyển chọn thì có khoảng một trăm lẻ ba cuốn. Thấy vẻ mặt kinh ngạc của tôi, ông bèn bổ sung thêm: Trong giới nhà văn nổi tiếng ở Nhật Bản, đây là một con số hết sức phổ biến. Cả một đời của nhà văn là phải sống trong sự cần mẫn miệt mài bên trang viết.

Có lẽ những năm tháng cắm rễ ở nông thôn, những ngày tá túc trong căn nhà tranh, trong căn nhà nhỏ cải tạo từ miếu thổ địa ngồi bên ngọn đèn dầu cặm cụi viết đã để lại dấu ấn quá sâu đậm trong tôi, khiến tôi hình thành thói quen quý trọng thời gian. Chỉ cần có chút thời gian rảnh rỗi là tôi lại muốn ngồi trước bàn viết trầm tư, ghi chép, lưu lại kịp thời những dòng suy nghĩ thoáng qua. Cứ có được từng khoảng thời gian trọn vẹn là tôi lại muốn bước vào trạng thái sáng tác. Hầu như đêm nào tôi cũng sát mười hai giờ mới đi ngủ; hầu như kỳ nghỉ cuối tuần nào tôi cũng trải qua bên trang viết. Đất nước chúng ta thực hiện chế độ "Tuần lễ vàng" đã hơn hai mươi năm nay, tôi có thể thẳng thắn nói rằng, mỗi kỳ Tuần lễ vàng tôi đều trải qua trong việc viết lách từ sáng đến tối. Viết văn đương nhiên cần có nhiều điều kiện, hội tụ nhiều tố chất, nhưng cần mẫn sáng tác, vùi đầu khổ luyện chính là điều kiện và tố chất căn bản nhất.

Quá trình viết "Nghiệt nợ II" cũng không ngoại lệ, tôi đã tận dụng từng ngày nghỉ cuối tuần, trừ những buổi thuyết giảng không thể từ chối, tôi dành toàn bộ thời gian rảnh rỗi của mình cho việc viết. Đặc biệt là suốt cả kỳ nghỉ hè với nhiệt độ lên tới hơn 35℃, tôi không dám lãng phí một ngày nào, ngày nào cũng trốn trong căn phòng làm việc nhỏ 406 của Ban Thường vụ Nhân đại thành phố, cặm cụi viết từ sáng đến tối. Có lẽ do máy điều hòa trong văn phòng phả hơi lạnh từ trên trần xuống, khiến tôi vô tình mắc phải chứng "viêm lồi cầu ngoài xương cánh tay", đến nay vẫn chưa khỏi. Nhân cơ hội này, tôi cũng xin gửi lời cảm ơn tới các đồng chí ở Ủy ban Giáo dục, Khoa học, Văn hóa và Vệ sinh của Nhân đại thành phố, trừ những cuộc họp bắt buộc không thể vắng mặt, họ đã miễn cho tôi mọi hoạt động khác, giúp tôi có thể toàn tâm toàn ý đắm mình vào thế giới của "Nghiệt nợ II".

Mong rằng mỗi độc giả quan tâm đến tôi, mong rằng mỗi người bạn thanh niên trí thức năm xưa, cũng sẽ yêu thích cuốn sách mới này của tôi.